पुस्तक समीक्षा:

तोमनाथ उप्रेती:

बिषय प्रवेश:

बसन्त बस्नेत समकालीन नेपाली पत्रकारिता र साहित्यमा सक्रिय लेखक तथा विश्लेषक हुन्। उनले मूलतः राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विषयहरूमा  रिपोर्टिङ र विश्लेषणात्मक लेखन गर्दै आएका छन्। पत्रकारितालाई आधार बनाएर उनले गैरआख्यान र आख्यान दुवै विधामा लेखन विस्तार गरेका छन्। उनका कृतिहरूमा नेपालका राजनीतिक परिवर्तन, समाजको संरचना र मानवीय मनोविज्ञानका तहहरू प्रष्ट रूपमा देखिन्छन्। “७२ को विस्मय”, “महाभारा” र “सिमसारा” उनका प्रमुख कृतिहरू हुन्। उनको लेखन शैली स्पष्ट, विश्लेषणात्मक र प्रतीकात्मक हुन्छ, जसले पाठकलाई वैचारिक प्रश्नहरूतर्फ पनि आकर्षित गर्छ।

सिमसारा मानवीय सम्बन्धको सूक्ष्मता, मानसिक द्वन्द्वको गहिराइ, सामाजिक संरचनाको कठोरता र चेतनात्मक विघटनको बहुस्तरीय आख्यान हो। पूर्वी पहाडको भूगोलमा आधारित यस उपन्यासले बाह्य रूपमा सामान्य देखिने एउटा परिवारभित्र लुकेका अदृश्य दरारहरूलाई क्रमशः उजागर गर्दै लैजान्छ। यहाँ सम्बन्धहरू अचानक भत्किँदैनन्  प्रेमको चिसोपन, दूरीको विस्तार, भ्रमको जमघट र स्वार्थको सूक्ष्म हस्तक्षेपबाट ती बिस्तारै चिरिन्छन्। लेखकले देखाउँछन् कि परिवार शक्ति, अपेक्षा, लैङ्गिक असमानता र सामाजिक संरचनाले निर्मित एउटा जटिल प्रणाली हो, जहाँ सानो असन्तुलनले पनि दीर्घकालीन विघटन जन्माउन सक्छ।

उपन्यासको केन्द्रमा मन्दाक्रान्ता, धनरूप र संवत् छन् तर पात्रहरूको सतही उपस्थिति र वास्तविक केन्द्रबीच स्पष्ट भिन्नता छ। सतहमा कथा संवत्को दृष्टिबाट अघि बढ्छ, जसले बालमनोविज्ञानको सहजता र असमझदारीमार्फत पारिवारिक विघटनलाई हेर्ने अवसर दिन्छ। संवत् कारणभन्दा बढी प्रभाव भोग्ने पात्र हो ऊ प्रतिक्रियात्मक छ, विश्लेषणात्मक होइन। यही कारणले उसको दृष्टि मार्मिक छ किनकि ऊ बुझ्दैन, तर महसुस गर्छ। यसरी बालकको चेतनाबाट प्रस्तुत कथा पाठकलाई प्रत्यक्ष व्याख्या होइन, अनुभवमार्फत सत्यसँग साक्षात्कार गराउँछ।

सिमसार को सबैभन्दा सशक्त पक्ष यसको वाचन शैली हो, जसले परम्परागत कथन–संरचनालाई तोड्दै एउटा जटिल, तर प्रभावशाली अभिव्यक्ति निर्माण गर्छ। पहिलो व्यक्तिको अनुभवमार्फत तेस्रो व्यक्तिको कथा प्रस्तुत गर्ने यो शैलीले पाठकलाई ती घटनाहरू भित्रैबाट अनुभव गर्ने अवसर दिन्छ। संवत्को दृष्टिकोणले कथा अघि बढ्दा पाठक सीधै उसको चेतनाभित्र प्रवेश गर्छ। उसका भ्रम, पीडा, आशा र असमझदारीसँग एकाकार हुन्छ। डायरी, पत्र र एकालापको संयोजनले कथालाई रेखीय मात्र राख्दैन, बरु बहुवचनात्मक बनाउँछ, जहाँ समय, स्मृति र अनुभूति एकअर्कामा मिसिन्छन्। यसले उपन्यासमा गहिरो भावनात्मक घनत्व सिर्जना गर्छ।

तर यही संरचनाभित्र एउटा सूक्ष्म तर महत्वपूर्ण कमजोरी पनि देखा पर्छ। बालक संवत्को आवाज कतिपय ठाउँमा उसको उमेर र अनुभवसँग असंगत रूपमा परिपक्व देखिन्छ। उसले प्रयोग गर्ने भाषा, विश्लेषण गर्ने क्षमता र भाव व्यक्त गर्ने ढङ्गमा यस्तो परिपक्वता देखिन्छ, जसले पाठकलाई पात्रभन्दा बढी लेखकको उपस्थिति महसुस गराउँछ। यसलाई लेखकीय हस्तक्षेप  भन्न सकिन्छ, जहाँ पात्रको स्वाभाविक आवाजमाथि लेखकको बौद्धिकता हावी हुन्छ। परिणामस्वरूप, कथाको मनोवैज्ञानिक यथार्थता केही हदसम्म कमजोर हुन्छ। पाठकले पात्रसँग पूर्ण रूपमा तादात्म्य गर्न खोज्दा यस्तो असन्तुलनले दूरी सिर्जना गर्छ।

सिमसारा मूलतः परिवारभित्र विस्तारै जम्दै जाने चिसोपनको कथा हो त्यस्तो चिसोपन, जसले बाहिरबाट केही देखिँदैन, तर भित्रैभित्र सम्बन्धहरूलाई खिइरहेको हुन्छ। यहाँ विघटन कुनै एकैपटक हुने घटना होइन यो क्रमिक प्रक्रिया हो, जहाँ विश्वासको कमी, भावनात्मक दूरी र संवादको अभावले सम्बन्धलाई बिस्तारै भत्काउँछ। धनरूपको परस्त्री सम्बन्ध यस विघटनको स्पष्ट कारण जस्तो देखिए पनि, वास्तवमा त्यो सतहमा देखिने परिणाम हो।भित्र गहिराइमा भने पितृसत्तात्मक सोच, आत्मकेन्द्रितता र भावनात्मक असन्तुलनले पहिले नै दरारहरू सिर्जना गरिसकेको हुन्छ। त्यसैले धनरूपको कदमले वैवाहिक सम्बन्ध मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिवारिक संरचनालाई नै अस्थिर बनाउँछ।

मन्दाक्रान्ताको संघर्ष यस उपन्यासको केन्द्रबिन्दु हो र त्यो एकल आयाममा सीमित छैन। व्यक्तिगत तहमा उनी आफ्नो अस्तित्व, आत्मसम्मान र पहिचान बचाउन लडिरहेकी छन्। सामाजिक तहमा उनी पितृसत्तात्मक संरचनासँग जुधिरहेकी छन्, जहाँ नारीको पीडा सामान्यीकृत गरिन्छ र मनोवैज्ञानिक तहमा उनी एक्लोपन, अस्वीकृति र आन्तरिक पीडासँग निरन्तर संघर्ष गरिरहेकी छन्। उनी संघर्षको जीवित रूप हुन्, जसले सहन्छिन्, तर अन्ततः बुझ्छिन् पनि। अर्कोतर्फ, संवत्को पात्रमार्फत बालमनोविज्ञानको अत्यन्त मार्मिक चित्रण गरिएको छ। ऊ दुःखको केन्द्रमा छ, तर कारणको बाहिर उसले पीडा अनुभव गर्छ, तर त्यसको संरचना बुझ्दैन। यही असमझदारी नै उसको सबैभन्दा ठूलो पीडा हो। जब पीडाको कारण अस्पष्ट हुन्छ, त्यो झन् गहिरो हुन्छ र सिमसाराले यही मनोवैज्ञानिक सत्यलाई अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

सिमसारा को अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको सांस्कृतिक अन्तरघुलनशीलता हो, जसले कथालाई सामाजिक यथार्थमा सीमित नराखी आध्यात्मिक र दार्शनिक गहिराइतर्फ विस्तार गर्छ। लिम्बु संस्कृतिका युमा, फेदाङ्मा, जोगी, धामी जस्ता प्रसङ्गहरू कथाभित्रको जीवन–दर्शनका वाहक हुन्। यी तत्वहरूले पात्रहरूको मनोविज्ञान,  निर्णय र  पीडालाई एउटा ठूलो सांस्कृतिक–आध्यात्मिक सन्दर्भमा राख्छन्, जहाँ जीवन परम्परा, विश्वास र अदृश्य शक्तिहरूसँग जोडिएको हुन्छ।

उपन्यासमा प्रयोग गरिएका “नागी”, “सिमसार”, “पैयुँ” जस्ता प्रतीकहरू अत्यन्त अर्थपूर्ण छन्। “सिमसार” आफैंमा उर्वरता, सन्तुलन र जीवनको निरन्तरताको प्रतीक हो, तर कथाभित्र यसको विघटनले सम्बन्धहरूको सुक्खापन र असन्तुलनलाई जनाउँछ। नागीले पुर्खा, परम्परा र आध्यात्मिक सम्बन्धलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जसले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई संकेत गर्छ। पैयुँ भने प्रेम, स्मृति र भावनात्मक जडानको प्रतीकका रूपमा उभिन्छ जहाँ फूलहरू सम्बन्धको संवेदनशीलता पनि हुन्। यी प्रतीकहरूले प्रकृति, संस्कार र वंशपरम्पराबीचको अन्तरसम्बन्धलाई उजागर गर्दै कथालाई बहुस्तरीय बनाउँछन्।

सिमसारा  प्रतीकात्मक र दार्शनिक आयामतर्फ उक्लिन्छ, जहाँ प्रत्येक वस्तु, स्थान र पात्रले कुनै न कुनै  अर्थ बोकेको हुन्छ। यही कारणले उपन्यासलाई पढ्नु भनेको एउटा सांस्कृतिक–चेतनात्मक संरचनालाई व्याख्या गर्नु पनि हो।

सिमसारामा मन्दाक्रान्ता सबैभन्दा शक्तिशाली र बहुआयामिक पात्रका रूपमा उभिन्छिन्।  सुरुवातमा उनी एक सामान्य गृहिणीझैँ देखिन्छिन्, जसको संसार परिवार, सम्बन्ध र भावनात्मक आसक्तिमा केन्द्रित छ। तर जब सम्बन्धमा दरार पर्छ, उनी क्रमशः आफ्नो भित्री शक्ति चिन्न थाल्छिन्। पितृसत्तात्मक संरचनाले उनलाई कहिले सामाजिक मान्यतामार्फत, कहिले सम्बन्धको नाममा बारम्बार दबाउन खोज्छ तर उनी पूर्ण रूपमा विघटित हुँदिनन्। बरु, आफ्नै पीडाबाट एउटा नयाँ चेतना निर्माण गर्छिन्, जसले उनलाई बुझ्ने र निर्णय गर्ने पात्र बनाउँछ।

तर यहीँ एउटा आलोचनात्मक प्रश्न उठ्छ। उपन्यासको अन्त्यतिर  विशेषतः सौताप्रति मन्दाक्रान्ताले देखाएको अत्यधिक उदारता यथार्थभन्दा आदर्शवादी जस्तो देखिन्छ। यस्तो उदारता मानवीय जटिलताभन्दा माथि उठेको जस्तो लाग्छ, जहाँ पीडा, रिस, असन्तोष जस्ता स्वाभाविक भावनाहरूलाई अत्यन्त छिटो पार गरेर क्षमाशीलता स्थापित गरिएको छ। यसले उनको चरित्रलाई एक हदसम्म मानव भन्दा प्रतीक बनाउने जोखिम लिन्छ जस्तो कि उनी  एक व्यक्तित्व नभई सहिष्णुता, त्याग र नैतिक उच्चताको प्रतिनिधि मात्र हुन्।

यद्यपि, यसलाई पूर्ण रूपमा कमजोरी भन्नु पनि एकांगी हुन्छ। यसलाई लेखकको सचेत निर्णयका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ जहाँ मन्दाक्रान्तालाई यथार्थको सीमाभन्दा अलिक माथि उठाएर एक प्रकारको नैतिक–दार्शनिक सन्देश दिन खोजिएको छ। तर साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा, यथार्थ र आदर्शबीचको यही असन्तुलनले उनको चरित्रलाई एकातिर प्रेरणादायी बनाउँछ भने अर्कोतिर केही हदसम्म कम विश्वसनीय पनि बनाउँछ। यही द्वन्द्व नै मन्दाक्रान्ता पात्रको जटिलता र सिमसाराको गहिराइ दुवै हो।

सिमसाराको सन्तुलित मूल्याङ्कन गर्दा यसको शक्तिसँगै केही स्पष्ट कमजोरीहरू पनि देखिन्छन्, जसले कृतिको समग्र प्रभावलाई जटिल बनाउँछन्।पहिलो, कथानकको अस्वाभाविकता विशेषतः इस्वीको पात्रसँग सम्बन्धित छ। उसको प्रवेश, उपस्थितिको समय र कथामा उसको भूमिका पूर्ण रूपमा विश्वासिलो देखिँदैन। ऊ संवत्को भावनात्मक संसार निर्माण गर्ने एउटा उपकरणजस्तो देखिन्छ, तर उसको अस्तित्वको यथार्थिक आधार पर्याप्त रूपमा स्थापित हुँदैन। यसले कथालाई प्रतीकात्मक बनाउने प्रयास त देखिन्छ, तर यथार्थवादी धरातलमा कमजोर पार्छ।दोस्रो, चरित्र विकासमा असन्तुलन स्पष्ट रूपमा छायादेवीको पात्रमा देखिन्छ। उनी कथाको महत्वपूर्ण मोडसँग जोडिएकी पात्र भए पनि, उनको मनोविज्ञान, पृष्ठभूमि र निर्णयहरूको कारण पर्याप्त रूपमा खुलाइएको छैन। परिणामतः, उनी एक धमिलो छायाँ जस्तै रहन्छिन् उपस्थित छन्, तर पूर्ण रूपमा अनुभूत हुँदिनन्। यसले कथाको भावनात्मक र नैतिक जटिलतालाई अधुरो बनाउँछ।तेस्रो, घटनाको तारतम्यमा कमजोरी पनि ध्यान खिच्ने पक्ष हो। धनरूपको दोस्रो विवाहजस्तो गम्भीर घटनाबारे परिवारले लामो समयसम्म थाहा नपाउनु कथात्मक रूपमा अस्वाभाविक लाग्छ। यस्तो महत्वपूर्ण तथ्य लुकेर बस्नुले कथा अघि बढाउन सहयोग गरे पनि, यथार्थको दृष्टिले विश्वसनीयता घटाउँछ।चौथो, अत्यधिक भावुकता विशेषतः अन्तिम भागमा देखिन्छ। कथा जसरी अघि बढ्छ, त्यसको भावनात्मक तीव्रता क्रमशः बढ्दै जानु स्वाभाविक हो, तर अन्त्यतिर त्यो तीव्रता यति बढ्छ कि तर्क, सन्तुलन र मनोवैज्ञानिक यथार्थ केही कमजोर हुन थाल्छ। विशेषतः मन्दाक्रान्ताको निर्णयहरू भावनात्मक रूपमा प्रभावशाली भए पनि, तर्कसंगत दृष्टिले केही असन्तुलित देखिन्छन्।

सिमसाराको सबैभन्दा ठुलो शक्ति “मान्छे पेट मात्र होइन, सपना पनि हो” भन्ने यसको दार्शनिक प्रश्नमा निहित छ

यो वाक्य सम्पूर्ण उपन्यासको वैचारिक केन्द्र हो। यहाँ लेखकले मान्छेलाई जैविक वा भौतिक अस्तित्वका रूपमा होइन, एक जटिल चेतनात्मक संरचनाका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। मान्छे खाना, बास र सुरक्षाले मात्र सञ्चालित हुँदैन ऊ स्मृति, भावना, आकांक्षा, डर, प्रेम र आत्मसम्मानजस्ता अदृश्य शक्तिहरूबाट पनि निर्देशित हुन्छ।

उपन्यासका पात्रहरू मन्दाक्रान्ता, धनरूप वा संवत् कहिलेकाहीँ यस्ता निर्णयहरू लिन्छन्, जुन बाह्य दृष्टिले अव्यावहारिक वा अतार्किक देखिन सक्छन्। तर ती निर्णयहरूलाई गहिरो रूपमा हेर्दा, ती उनीहरूको आन्तरिक अवस्थाको स्वाभाविक परिणाम हुन्। उदाहरणका लागि, पीडामा रहेको व्यक्ति कहिलेकाहीँ क्षमाशील बन्छ, वा अन्याय भोगेको पात्रले पनि प्रतिशोधभन्दा करुणालाई रोज्छ यी सबै निर्णयहरू तर्कको भन्दा बढी चेतना र अनुभूतिको क्षेत्रबाट जन्मिएका हुन्छन्।

सिमसारा एक बहुस्तरीय र गहिरो संरचनामा निर्मित कृति हो, जसलाई  साधारणआख्यानमा मात्र सीमित गर्न सकिँदैन। यसले पारिवारिक सम्बन्धहरूको सूक्ष्म विघटन, मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व, सांस्कृतिक प्रभाव र दार्शनिक प्रश्नहरूलाई एकैसाथ समेट्छ। कथाभित्र देखिने भावनात्मक तीव्रता र सांस्कृतिक गहिराइले यसलाई विशेषतः मन्दाक्रान्ता जस्तो पात्रमार्फ तविशिष्ट बनाउँछ।