तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

 मानव जीवनमा अहंकार वा दम्भ एक स्वाभाविक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। प्रत्येक व्यक्ति केही हदसम्म आफ्नो अस्तित्व, क्षमता, ज्ञान र अधिकारप्रति गर्व महसुस गर्छ। यस्तो गर्वले व्यक्ति आत्मविश्वासी बन्न र जीवनका चुनौतीहरूसँग सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। तर जब दम्भ अत्यधिक रूप लिन थाल्छ, तब यसले व्यक्तिको मानसिक अवस्था, निर्णय क्षमता र सामाजिक व्यवहारमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। अत्यधिक दम्भले व्यक्तिलाई आफ्ना स्वार्थ, प्रतिष्ठा र आफ्नो असलता मात्र ध्यान दिन प्रेरित गर्छ। यसले अरूको भावना, विचार र अधिकारको बेवास्ता गर्न सिकाउँछ।

व्यक्तिगत दम्भले समाजमा गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्छ। परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा दम्भपूर्ण व्यक्तिहरूले सहकार्य र समझदारीको वातावरण कमजोर बनाउँछन्। उनीहरूको असहिष्णुता, आलोचना झेल्न नसक्ने प्रवृत्ति र प्रतिस्पर्धात्मक स्वभावले समूहमा तनाव र द्वन्द्वको अवस्था उत्पन्न गर्छ। राजनीतिक वा प्रशासनिक क्षेत्रमा अत्यधिक दम्भ भएका नेताहरू वा पदाधिकारीहरूले आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिनु हुन्छ, जसले नीति निर्माण, न्याय र सामाजिक समृद्धिमा अवरोध पुर्याउँछ।

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो विजय बाह्य संसारमाथिको प्रभुत्व होइन, आफ्नै अहं र दम्भमाथिको विजय हो। मानिसले धन, पद, शक्ति, ज्ञान, सौन्दर्य वा प्रसिद्धि प्राप्त गर्न सक्छ तर यदि ती उपलब्धिले उसभित्र दम्भको बीउ रोपिदियो भने ती सबै उपलब्धि अन्ततः आत्मविनाशका कारण बन्न सक्छन्। दम्भले मानिसलाई अरूभन्दा माथि देखिन प्रेरित गर्छ, तर वास्तवमा उसलाई आफ्नै वास्तविक उचाइबाट तल झारिरहेको हुन्छ। त्यसैले दम्भबाट मुक्त हुनु नैतिक आवश्यकता मात्र होइन, स्थिर, शालीन र अर्थपूर्ण जीवनको मूल आधार पनि हो।

दम्भ मानिसको आत्माभित्र मौन रूपमा विकसित हुने यस्तो मानसिक प्रवृत्ति हो, जसले वास्तविक आत्मविश्वासलाई कृत्रिम श्रेष्ठताबोधमा रूपान्तरण गर्छ। आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता चिनाउन सिकाउँछ तर दम्भले अरूलाई सानो देखाएर आफू ठूलो देखिन खोज्छ। आत्मविश्वासमा विनम्रता हुन्छ, दम्भमा प्रदर्शन हुन्छ। आत्मविश्वासमा कर्तव्यको भावना हुन्छ, दम्भमा अधिकारको प्रदर्शन हुन्छ। यही कारणले दम्भले सम्बन्ध बिगार्छ, विश्वास तोड्छ र अन्ततः व्यक्तिलाई एक्लोपनतर्फ धकेल्छ।

पूर्वीय दर्शनले दम्भलाई आत्मज्ञानको सबैभन्दा ठूलो अवरोध मानेको छ। भगवद्गीतामा दैवी सम्पत्तिको चर्चा गर्दा भगवान् श्रीकृष्णले दम्भ, अहंकार, क्रोध र कठोरतालाई आसुरी प्रवृत्तिको रूपमा वर्णन गर्नुभएको छ। जहाँ दम्भ हुन्छ, त्यहाँ सत्यको प्रवेश कठिन हुन्छ। उपनिषद्हरूले पनि ज्ञानको पहिलो सर्त विनम्रता हो भनेका छन्। खाली पात्रमा मात्र नयाँ जल भरिन सक्छ, भरिएको पात्रमा थप्ने ठाउँ रहँदैन। त्यसैगरी दम्भले भरिएको मनले न नयाँ ज्ञान ग्रहण गर्न सक्छ, न नयाँ अनुभवलाई स्वीकार गर्न सक्छ।

बौद्ध दर्शनमा पनि अहंकार र दम्भ दुःखका प्रमुख कारण मानिएका छन्। बुद्धले बारम्बार स्मरण गराउनुभएको छ कि संसारका सबै वस्तु अनित्य छन्। पद, प्रतिष्ठा, सौन्दर्य, शक्ति र सम्पत्ति कुनै पनि स्थायी छैनन्। जुन कुरा क्षणिक छ, त्यसको आधारमा स्थायी गर्व गर्नु आफैंमा भ्रम हो। अनित्यताको बोधले मानिसलाई दम्भबाट मुक्त गराउँछ र विनम्रताको मार्गतर्फ उन्मुख बनाउँछ।

इतिहासले पनि दम्भको परिणाम कहिल्यै सुखद भएको देखाएको छैन। साम्राज्यहरू दम्भका कारण ढले। शक्तिशाली शासकहरू आफ्नो अहंकारकै भारले पराजित भए। संस्थाहरू आफ्नै सफलताको घमण्डमा सुधार गर्न अस्वीकार गर्दा कमजोर बने। परिवारहरू पनि दम्भका कारण टुटे। जहाँ संवादभन्दा अहं ठूलो हुन्छ, त्यहाँ सम्बन्ध दीर्घकालीन रहन सक्दैन। त्यसैले दम्भ केवल व्यक्तिगत कमजोरी होइन, सामाजिक विघटनको स्रोत पनि हो।

आधुनिक मनोविज्ञानले दम्भलाई प्रायः असुरक्षाको आवरणका रूपमा व्याख्या गर्छ। धेरै मानिस बाहिरबाट अत्यधिक गर्विलो देखिए पनि भित्र उनीहरू अस्वीकार हुने डर, असफलताको पीडा वा आत्महीनताको अनुभव बोकेका हुन्छन्। उनीहरू आफ्नो वास्तविक कमजोरी लुकाउन कृत्रिम श्रेष्ठताको प्रदर्शन गर्छन्। त्यसैले दम्भको उपचार बाह्य आलोचना होइन, भित्री आत्मबोध हो। जसले आफूलाई यथार्थ रूपमा चिनेको हुन्छ, उसलाई आफूलाई ठूलो प्रमाणित गरिरहनुपर्ने आवश्यकता पर्दैन।

समाजमा दम्भ विभिन्न स्वरूपमा देखिन्छ। कसैले सम्पत्तिको प्रदर्शन गर्छ, कसैले ज्ञानको, कसैले धार्मिकताको, कसैले पदको, कसैले जात, वंश वा संस्कृतिको। तर जुनसुकै स्वरूपको दम्भ भए पनि त्यसको मूल एउटै हुन्छ आफ्नो अस्तित्वलाई अरूको तुलनामा मापन गर्ने प्रवृत्ति। तुलना जहाँबाट सुरु हुन्छ, शान्ति त्यहीँ समाप्त हुन थाल्छ। किनकि तुलना सधैं प्रतिस्पर्धा जन्माउँछ, प्रतिस्पर्धाले ईर्ष्या जन्माउँछ र ईर्ष्याले अन्ततः असन्तोषलाई स्थायी बनाइदिन्छ।

शालीनता दम्भको विपरीत गुण हो। शालीन व्यक्ति आफ्नो उपलब्धि लुकाउँदैन, तर त्यसको प्रदर्शन पनि गर्दैन। ऊ आफ्नो सफलता अरूको अपमानको आधार बनाउँदैन। ऊ सुन्न जान्दछ, सिक्न जान्दछ र आवश्यक परे आफ्ना गल्ती स्वीकार्न पनि जान्दछ। वास्तवमा गल्ती स्वीकार गर्ने साहस दम्भी व्यक्तिसँग हुँदैन। गल्ती स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन; त्यो आत्मिक परिपक्वताको प्रमाण हो।

प्रकृतिले पनि विनम्रताको अद्भुत पाठ सिकाउँछ। फलले भरिएको रूख झुक्छ। नदी तलतिर बग्छ। समुद्र सबै नदीलाई आफ्नाभित्र समेट्न सक्छ, किनकि ऊ आफूलाई सबैभन्दा तल राख्छ। बादलले पानी बोकेर गर्जन मात्र गर्दैन अन्ततः वर्षा भएर पृथ्वीलाई जीवन दिन्छ। प्रकृतिका यी सबै रूपले एउटा साझा सन्देश दिन्छन्—जति ठूलो हुन्छौ, त्यति विनम्र बन्न सिक। महानताको सबैभन्दा सुन्दर आभूषण विनम्रता हो।

आज सामाजिक सञ्जालको युगमा दम्भले नयाँ स्वरूप पाएको छ। मानिसहरू वास्तविक जीवनभन्दा आभासी छविमा बढी केन्द्रित हुन थालेका छन्। प्रदर्शन, तुलना र मान्यता प्राप्त गर्ने निरन्तर चाहनाले मानसिक तनाव बढाइरहेको छ। धेरै मानिस सफल देखिन चाहन्छन्, सफल हुनुभन्दा पनि। यस्तो संस्कृतिले दम्भलाई प्रोत्साहन गर्छ र आत्मिक शान्तिलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले डिजिटल युगमा विनम्रता केवल नैतिक गुण होइन, मानसिक स्वास्थ्यको पनि आधार हो।

नेतृत्वमा दम्भ झन् घातक हुन्छ। दम्भी नेता आलोचना सुन्दैन, सल्लाह स्वीकार्दैन र आफ्नो निर्णयलाई अन्तिम सत्य ठान्छ। परिणामतः संस्थामा नवप्रवर्तन रोकिन्छ, कर्मचारीहरूको मनोबल घट्छ र निर्णयको गुणस्तर कमजोर हुन्छ। यसको विपरीत विनम्र नेतृत्वले सामूहिक बुद्धिलाई सम्मान गर्छ। यस्तो नेतृत्वले विश्वास निर्माण गर्छ, सहकार्यलाई प्रोत्साहन दिन्छ र संस्थालाई दीर्घकालीन सफलता दिलाउँछ। त्यसैले आजको सार्वजनिक प्रशासन, राजनीति, शिक्षा र निजी क्षेत्र सबैमा विनम्र नेतृत्वको आवश्यकता झन् बढेको छ।

दम्भबाट मुक्त हुने यात्रा सजिलो छैन। यसको सुरुवात आत्मनिरीक्षणबाट हुन्छ। प्रत्येक दिन आफैँलाई प्रश्न गर्नुपर्छ के म अरूभन्दा ठूलो देखिन खोजिरहेको छु? के म प्रशंसाको अत्यधिक अपेक्षा गरिरहेको छु? के म आलोचना सहन सक्दिनँ? के म अरूको सफलतामा खुसी हुन सक्छु? यस्ता प्रश्नहरूले मनको वास्तविक अवस्था देखाउँछन्। ध्यान, स्वाध्याय, सत्सङ्ग, सेवा र कृतज्ञताको अभ्यासले पनि दम्भलाई क्रमशः क्षीण बनाउँछ। जब मानिसले आफ्नो सफलतामा अरूको योगदान देख्न थाल्छ, तब दम्भको ठाउँमा कृतज्ञता जन्मिन थाल्छ।

सच्चा महानता उचाइमा होइन, गहिराइमा हुन्छ। पर्वत अग्लो हुन्छ, तर त्यसमा जीवन सीमित हुन्छ। उपत्यका होचो हुन्छ, तर त्यहीँ हरियाली फस्टाउँछ। त्यसैगरी दम्भले मानिसलाई बाहिरबाट अग्लो देखाउन सक्छ, तर विनम्रताले मात्र उसको भित्री जीवनलाई उर्वर बनाउँछ। सम्मान मागेर प्राप्त हुँदैन; चरित्रबाट अर्जित हुन्छ। प्रतिष्ठा प्रदर्शनबाट होइन, आचरणबाट निर्माण हुन्छ। र शान्ति बाह्य विजयबाट होइन, भित्री नम्रताबाट प्राप्त हुन्छ।

शिक्षा र संस्कृतिको क्षेत्रमा व्यक्तिगत दम्भले गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्न सक्छ। जब शिक्षक, विद्यार्थी वा ज्ञान खोज्नेहरू आफ्नो व्यक्तिगत प्रतिष्ठा, प्रतिभा वा ज्ञानलाई मात्र प्राथमिकता दिन थाल्छन्, तब सहकार्य, साझा अध्ययन र सृजनशीलता कम हुन थाल्छ। यस्तो वातावरणमा आलोचनात्मक चिन्तन र नवप्रवर्तनको अवसर सीमित हुन्छ। विद्यार्थीहरू आफ्ना विचार स्वतन्त्र रूपमा व्यक्त गर्न सक्दैनन्, शिक्षकहरूले पनि ज्ञानको प्रसारमा सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न असहज महसुस गर्छन्।दम्भपूर्ण सोचले प्रतिस्पर्धालाई स्वस्थ र रचनात्मक भन्दा प्रतिस्पर्धात्मक र स्वार्थपूर्ण बनाउँछ। यसको परिणामस्वरूप समूह वा संस्था भित्र विवाद, द्वन्द्व र असन्तोष बढ्छ। दीर्घकालीन रूपमा यस्तो असन्तुलित शैक्षिक र सांस्कृतिक वातावरणले समाजको प्रगतिमा बाधा पुर्याउँछ, किनभने सृजनात्मक क्षमता र नवप्रवर्तनात्मक सोचको कमीले राष्ट्रको ज्ञानमूलक विकास रोक्छ।

व्यक्तिगत दम्भले सामाजिक असन्तुलन ल्याउने अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र आर्थिक र व्यवसायिक क्षेत्र हो। व्यवसायी वा कर्मचारीले आफ्नो प्रतिष्ठा र लाभ मात्र सोचेर निर्णय गर्दा पारदर्शिता र समान अवसर कमजोर हुन्छ। यस्ता क्रियाकलापले भ्रष्टाचार, सामाजिक अन्याय र आर्थिक असमानता बढाउँछ। समाजका कमजोर वर्ग वा मध्यम वर्गका मानिसहरूले अवसरको समान पहुँच नपाउँदा सामाजिक असन्तुलन गहिरो हुन्छ।

व्यक्तिगत दम्भ र समाजमा उत्पन्न असन्तुलनको समाधानका उपायहरू पनि छन्। पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपाय हो आत्मचिन्तन र अन्तर्मन सुधार। जब व्यक्तिले आफ्नो दम्भ, स्वार्थ र असहिष्णुताको मूल्य बुझ्छ, तब उसले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन थाल्छ। गीता, उपनिषद् र बौद्ध धर्मजस्ता प्राचीन ग्रन्थहरूले यही कुरा सिकाउँछन् कि आत्म-संयम, नम्रता र सेवा भावले व्यक्तित्वको वास्तविक विकास सम्भव छ।दोस्रो उपाय शिक्षा र सामाजिक संस्कार हो। विद्यालय, परिवार र समाजले व्यक्तिलाई अहंकारको सट्टा सहिष्णुता, सहयोग र न्यायमा आधारित मूल्य सिकाउनुपर्छ। सहिष्णु शिक्षा र व्यवहारले व्यक्तिलाई दम्भको नियन्त्रण गर्ने क्षमता दिन्छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो दम्भलाई सीमित राख्छन्, तब समूहमा सामूहिक उद्देश्य सफल हुन्छ र समाज सन्तुलित रहन्छ।तेस्रो उपाय सकारात्मक प्रतिस्पर्धा र आलोचनात्मक सोचको प्रवर्धन हो। व्यक्तिगत क्षमता विकास गर्ने तर अरूको सम्मान गर्ने शिक्षा दिनुपर्छ। आलोचना स्वीकार्ने, सहमतिमा काम गर्ने र सामूहिक लाभका लागि निर्णय गर्न सक्ने व्यक्तित्व विकास गर्दा व्यक्तिगत दम्भ समाजमा असन्तुलन सिर्जना गर्न सक्दैन।

व्यक्तिगत दम्भ र अहंकारले उत्पन्न हुने द्वन्द्वले न केवल व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य र व्यक्तिगत सम्बन्धलाई प्रभावित गर्छ, तर समाजको संरचना, न्याय, समृद्धि र सामाजिक शान्तिलाई पनि चुनौती दिन्छ। यसको नियन्त्रण र समाधानमा आत्मचिन्तन, शिक्षित संस्कार र सहिष्णुता मुख्य भूमिका खेल्छ। जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो दम्भलाई सीमित राख्छ र समाजको भलाइका लागि कार्य गर्छ, तब व्यक्तिगत र सामाजिक असन्तुलन कम हुन्छ। यसरी व्यक्तिको मानसिक विकास र समाजको सन्तुलन दुवै सम्भव हुन्छ।अतः, व्यक्तिगत दम्भ केवल एउटा मानसिक समस्या मात्र होइन; यो समाजमा असंतुलन र द्वन्द्वको जरा हो। यसको निराकरण र नियन्त्रणको लागि व्यक्तिगत जिम्मेवारी, सांस्कृतिक शिक्षा र नैतिक मूल्यहरूको विकास अपरिहार्य छ। केवल तब समाजले स्थायीत्व, समानता र शान्ति अनुभव गर्न सक्छ, जब व्यक्तिहरू आफ्नो दम्भलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता विकास गर्छन्।

दम्भबाट मुक्ति भनेको आफूलाई सानो बनाउनु होइन आफूलाई यथार्थ रूपमा चिन्नु हो। यो आत्महीनता होइन, आत्मबोध हो। यो पराजय होइन, आत्मविजय हो। जब मानिस दम्भको भारबाट मुक्त हुन्छ, तब उसको वाणीमा मधुरता आउँछ, व्यवहारमा शालीनता आउँछ, सम्बन्धमा विश्वास बढ्छ र जीवनमा स्थिरता स्थापित हुन्छ। यिनै गुणहरूले व्यक्तिलाई केवल सफल मात्र होइन, सम्मानित पनि बनाउँछन्। त्यसैले भन्न सकिन्छ दम्भबाट मुक्ति नै स्थिर, शालीन, सन्तुलित र अर्थपूर्ण जीवनको सबैभन्दा बलियो आधार हो।

सामाजिक दृष्टिले, व्यक्तिगत दम्भले असमानता, अन्याय, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र अविश्वासलाई जन्म दिन्छ। जब धेरै व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र प्रतिष्ठा माथि राख्छन्, तब सहयोग, सहिष्णुता र सामूहिक विकासको भावना कमजोर हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा नैतिक पतन, अस्थिरता र असन्तुलन निम्त्याउँछ। त्यसैले, व्यक्तिगत दम्भलाई चिन्ने, नियन्त्रण गर्ने र आत्मचिन्तनमार्फत सुधार्ने अभ्यास प्रत्येक व्यक्तिको जीवन र समाज दुवैका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।