तोमनाथ उप्रेती:

 उपसचिव, नेपाल सरकार:

ईर्ष्या मनको त्यस्तो अन्धकार हो, जसले चेतनालाई बाँध्छ र आत्मशान्तिलाई ढाक्छ। अरूको सफलता, सुख वा सम्मान देख्दा उत्पन्न हुने यो भावना बाह्य कारणभन्दा बढी आन्तरिक असन्तोषको परिणाम हो। जब व्यक्ति आफूलाई अरूसँग तुलना गर्छ, तब आत्मबल कमजोर हुन्छ र विवेक क्षीण बन्छ। तर आत्मज्ञानको उज्यालो उदाउँदा यही अन्धकार क्रमशः पग्लिन थाल्छ। आत्मज्ञानले तुलना होइन, आत्मबोध सिकाउँछ—आफ्नो मूल्य बाह्य उपलब्धिमा होइन, आन्तरिक चेतनामा निहित छ भन्ने अनुभूति गराउँछ। यही अनुभूतिले ईर्ष्यालाई करुणा, कृतज्ञता र शान्तिमा रूपान्तरण गर्छ, र मानव जीवनलाई सन्तुलित तथा अर्थपूर्ण बनाउँछ।

ईर्ष्या—मनको त्यो कालो बादल, जसले आत्माको आकाशमा अन्धकार फैल्याउँछ। यो केवल एक साधारण भावना होइन; यो चेतनाको सन्त्रास हो, जसले हृदयलाई तानेर अन्धकारको गर्तमा लैजान्छ। पुराणहरूमा वर्णित छन् कि ईर्ष्या इन्द्रजालिक दैत्यझैं हुन्छ—सुन्यमय र चालाक, शान्त देखिन्छ तर भित्री रूपमा मनको उज्यालो चूस्छ। यही ईर्ष्याबाट मुक्त भएर मात्र व्यक्ति आत्मज्ञानको उज्यालोतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

ईर्ष्या मनोवैज्ञानिक दृष्टिले असुरक्षा, आत्म-सम्मानको कमी र तुलना गर्ने प्रवृत्तिको परिणाम हो। जब मानिसले आफ्नो जीवनलाई अन्यको जीवनसँग तुलना गर्छ, तब असन्तुष्टि र जलन उत्पन्न हुन्छ। ईर्ष्याले सामाजिक सम्बन्ध, कार्यक्षमता र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्रभावित गर्छ।जसरी नदीको पानी प्रदूषणले सम्पूर्ण जलचरलाई प्रभावित गर्छ, त्यसरी नै ईर्ष्याले हाम्रो मानसिक संसारलाई विषाक्त बनाउँछ। यसैले ईर्ष्याबाट मुक्त हुनु आत्मज्ञान प्राप्तिको लागि पनि अत्यावश्यक छ।

ईर्ष्या प्रायः तुलना र आत्म-अपेक्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। जब मानिसले अरूको सफलता, सौभाग्य वा सम्मान देख्छ, तब मनमा आकस्मिक जलन जन्मन्छ। जस्तै पुराणमा वर्णित शकुनीले घातक छलकपट र ईर्ष्याबाट युद्धका बीजारोपण गरे, हामीले आफ्नो जीवनमा पनि ईर्ष्याको छायाबाट विभिन्न मानसिक युद्ध अनुभव गर्छौं।

मानव मनको सबैभन्दा सूक्ष्म तर विनाशकारी वृत्ति ईर्ष्या हो। ईर्ष्या बाह्य प्रतिस्पर्धाबाट होइन, आन्तरिक असन्तुलनबाट जन्मिन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व, क्षमता र जीवनमार्गप्रति असन्तुष्ट हुन्छ, तब अरूको सफलता उसलाई पीडाको कारण बन्छ। यही पीडा विस्तार हुँदै ईर्ष्याको छायामा रूपान्तरित हुन्छ, जसले विवेक, करुणा र आत्मशान्तिलाई क्रमशः ढाक्दै जान्छ। तर आत्मज्ञानको प्रकाश उदाउँदा, यही छाया विलीन हुन थाल्छ।

दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्या अहंकारको एक विकृत रूप हो। उपनिषद्ले मानवलाई “अहं ब्रह्मास्मि” को अनुभूतितर्फ डोर्याउँछन्—जहाँ आत्मा सीमित “म” होइन, व्यापक चेतनाको अंश हो। जब व्यक्ति आफूलाई केवल तुलना र प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा राख्छ, तब ईर्ष्या अपरिहार्य बन्छ। तर आत्मज्ञानले तुलना होइन, आत्मबोध सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई बुझाउँछ कि अरूको उपलब्धि मेरो अभाव होइन, समष्टिको समृद्धि हो।

आध्यात्मिक स्तरमा ईर्ष्या अज्ञान (अविद्या) को परिणाम हो। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले मनका विकारहरू—काम, क्रोध, लोभ—लाई आत्मिक उन्नतिको बाधक मानेका छन् र ईर्ष्या यी सबैको सूक्ष्म विस्तार हो। आत्मज्ञान भनेको यिनै विकारमाथि चेतनाको विजय हो। जब व्यक्ति आफ्नो इच्छाहरू, डर र असुरक्षालाई चिन्न थाल्छ, तब ईर्ष्याको शक्ति स्वतः कमजोर हुन्छ।

आत्मज्ञानको प्रकाश केवल बौद्धिक ज्ञान होइन, अनुभूतिको अवस्था हो। ध्यान, आत्मचिन्तन र विवेकपूर्ण जीवनशैलीले व्यक्ति भित्र फर्किन्छ। यस प्रक्रियामा उसले आफ्ना कमजोरी र सम्भावनालाई समान रूपमा स्वीकार गर्न सिक्छ। स्वीकारोक्ति नै ईर्ष्याको अन्त्यको पहिलो चरण हो। जब व्यक्ति आफू जस्तो छ, त्यसैमा पूर्ण हुन सिक्छ, तब अरूको प्रगति उसलाई पीडा होइन, प्रेरणा बन्न थाल्छ।

सामाजिक सन्दर्भमा ईर्ष्याले सम्बन्धलाई विषाक्त बनाउँछ। मित्रता, परिवार र कार्यस्थलमा देखिने धेरै द्वन्द्वहरूको मूल कारण यही भावना हो। आत्मज्ञानले सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धाबाट सहकार्यतर्फ लैजान्छ। बुद्ध दर्शनमा “मुदिता” अर्थात् अरूको सुखमा आनन्द मान्ने भावलाई उच्च चेतना मानिएको छ। यही भाव आत्मज्ञानको सामाजिक अभिव्यक्ति हो। ईर्ष्याको छाया तबसम्म रहन्छ, जबसम्म मन अन्धकारमा बस्छ। आत्मज्ञानको प्रकाशले मनमा स्पष्टता ल्याउँछ—जहाँ व्यक्ति अरूको जीवनसँग होइन, आफ्नै अन्तर्मनसँग संवाद गर्छ। यही संवादले शान्ति जन्माउँछ। शान्त मनमा ईर्ष्याको अस्तित्व रहन सक्दैन।

ईर्ष्याले मनलाई अशान्त बनाउँछ, यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ, र सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ। यसको प्रभाव मानवीय संवेदनशीलता र करुणालाई कुचल्छ। यही कारणले मनुष्यले ईर्ष्याको वास्तविक प्रकृति बुझ्न अत्यावश्यक छ। “जसरी अन्धकार गगनभित्र फैलिन्छ, त्यसै गरी द्वेष र ईर्ष्याले मनमा छायाँ पार्छ। बुद्धि र अहिंसाले विवेचना गर्दा, व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त भएर आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ।”

मानव जीवन चेतनाको सतत यात्रा हो। यो यात्रा कहिलेकाहीँ प्रकाशतर्फ उन्मुख हुन्छ भने कहिलेकाहीँ अन्धकारतर्फ। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोष त्यही अन्धकारका छायाहरू हुन्, जसले चेतनाको मार्ग ढाक्छन्। ईर्ष्या तब जन्मिन्छ, जब मानिसले आफ्नो मूल्य अरूको सफलतासँग तुलना गर्छ। अरूको प्रगति आफ्नै अपूर्णता देखिने आयनाजस्तै हुन्छ। यसरी, ईर्ष्या आत्मालाई कमजोर बनाउने मानसिक रोग हो।

ईर्ष्या मानव हृदयमा पलाउने एक सूक्ष्म तर प्रचण्ड आगो हो। यसले चेतनाको उज्यालो ढाक्छ, आत्मालाई बाँध्छ र जीवनलाई असन्तोषतर्फ धकेल्छ। तर यात्रा यहीँ समाप्त हुँदैन। ईर्ष्याको अन्धकार भित्रै आत्मबोधको उज्यालो लुकेको हुन्छ। मात्र साधना, विवेक र आत्मज्ञानले त्यसलाई देख्न सकिन्छ।हिन्दू मिथकमा ईर्ष्याको अन्धकार स्पष्ट देखिन्छ। द्रौपदीको सुन्दरता र पुण्यले कौरवहरूमा ईर्ष्या उत्पन्न गर्यो, जसले महाभारतको युद्धको बीजारोपण गर्यो। ईर्ष्याले केवल बाह्य परिणाम होइन, आन्तरिक अराजकता पनि ल्याउँछ। ईर्ष्याले हृदयमा विषाक्त तरङ्गहरू छोड्छ, जसले सोचलाई विकृत र निर्णयलाई गलत बनाउँछ।

यस्तै, पुराणमा वर्णित नरकका राजाहरू पनि ईर्ष्याबाट आफ्नो पतनको मार्गमा लडिरहेका थिए। यी कथाहरूले देखाउँछन् कि ईर्ष्याले आत्म–ज्ञान र चेतनाको विकासलाई अवरुद्ध गर्छ।

आत्मज्ञान  चेतनाको उचाई हो। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई बुझ्छ, ईर्ष्याको छायाबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक शक्ति र अस्तित्वलाई अनुभूत गर्छ।जस्तो सूर्यको किरणले अन्धकार हटाउँछ, त्यसै गरी आत्मज्ञानले मनको ईर्ष्यालाई भंग गर्छ। आत्मज्ञानले व्यक्ति भित्री स्थिरता, करुणा र सकारात्मकता प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ। आत्मज्ञान कुनै गन्तव्य होइन, निरन्तर यात्रा हो। यस यात्रामा प्रत्येक चेतन क्षण ईर्ष्याको एक तह पगाल्छ। जब आत्मज्ञानको प्रकाश स्थायी हुन्छ, तब ईर्ष्याको छाया पूर्णतः विलीन हुन्छ। यही अवस्थालाई मानव जीवनको वास्तविक मुक्ति र आत्मिक समृद्धि भन्न सकिन्छ।

“ईर्ष्याको बादलले छायाँ पार्दा पनि, आत्मज्ञानको प्रकाश सधैं उर्जा र मार्गदर्शनको स्रोत बनेको हुन्छ। मनुष्यले आफ्नो चेतना सूर्यका किरणझैँ उज्यालो राख्दा मात्र जीवनमा सत्य र शान्ति देख्छ।”ईर्ष्या नष्ट गर्न योग, ध्यान, प्रार्थना र सकारात्मक साधनाहरू आवश्यक छन्। योगाले शरीर र मनलाई स्थिर पार्छ, प्राणायामले भावनात्मक तरङ्गलाई शान्त बनाउँछ, र ध्यानले चेतनालाई स्पष्ट पार्छ।ध्यान गर्दा, व्यक्ति केवल आफ्नै आन्तरिक अवस्था अवलोकन गर्छ, बाह्य तुलना र ईर्ष्याबाट अलग रहन्छ।

ईर्ष्या  मनको छायाँ हो, जसले केवल उज्यालोको अभाव सिर्जना गर्छ। आत्मज्ञान  मनको दीप हो, जसले अन्धकारलाई भत्काउँछ। जब दीपको प्रकाश फैलिन्छ, तब केवल बाह्य संसार मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको अन्धकार पनि हट्छ।ईर्ष्याबाट मुक्त भएको व्यक्ति मात्र सामाजिक सम्बन्धमा स्थिरता र मेलमिलाप ल्याउन सक्षम हुन्छ। करुणा, सहयोग र समझदारी बढ्छ। समाजमा शान्ति र न्याय कायम गर्न ईर्ष्याबाट मुक्ति अपरिहार्य छ।

पुराणमा वर्णित छ कि जो व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त हुन्छ, उसले केवल व्यक्तिगत शान्ति मात्र पाउँदैन, तर समाजमा सकारात्मक प्रभाव पनि फैलाउँछ।

ईर्ष्या तुलना गर्ने प्रवृत्तिबाट जन्मिन्छ। अरूलाई देख्ने दृष्टि विकृत हुन्छ। उसको सुख आफ्नै दुःख देखिन्छ। उसको सफलता आफ्नै असफलता ठानिन्छ। महाभारतमा दुर्योधनको चरित्र यही सत्यको प्रतीक हो। पाण्डवहरूको गुण र धर्मप्रति उसको ईर्ष्याले सम्पूर्ण कुरुक्षेत्रलाई विनाशतर्फ धकेल्यो। शक्तिशाली भएर पनि ऊ अधूरो रह्यो। उसको चेतना ईर्ष्याको अन्धकारमा कैद भयो।

ईर्ष्याले  अरूलाई मात्र नष्ट गर्दैन। ईर्ष्यालु व्यक्ति आफैँलाई पनि जलाउँछ। जसरी धुँवाले आगोको उज्यालो छोप्छ, त्यसरी ईर्ष्याले आत्माको प्रकाशलाई ढाक्छ। यसकारण चेतनाको शुद्धि र आत्मबोधको आवश्यकता अपरिहार्य हुन्छ।

अन्धकार  प्रकाशको अनुपस्थिति हो। ईर्ष्या  अज्ञानको छायाँ हो। उपनिषद् भन्छ— “तमसो मा ज्योतिर्गमय।” अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजानु नै मानव जीवनको सार हो। आत्मबोधको यात्रा यही बाटो हो। ईर्ष्याबाट आत्मबोधतर्फको यात्रा भित्रै सुरु हुन्छ। ध्यान, प्रार्थना, आत्मचिन्तन— यी साधनाहरूले मनलाई शुद्ध गर्छन्। जब चेतना आफैँलाई हेर्न थाल्छ, ईर्ष्या क्षणभरमै भङ्ग हुन्छ। आत्मबोधले देखाउँछ— अरूको सुख, अरूको सफलता पनि समष्टिगत चेतनाको अंश हो।

ईर्ष्या मनको त्यो कालो बादल हो, जसले आत्माको आकाश ढाक्छ। यो केवल साधारण भावना होइन, चेतनाको विकृति हो, जसले विवेक, करुणा र आत्मशान्तिलाई क्रमशः क्षीण बनाउँछ। पुराणहरूमा ईर्ष्यालाई इन्द्रजालिक दैत्यसँग तुलना गरिएको छ—बाहिर शान्त देखिने तर भित्र उज्यालो चूस्ने शक्ति। यही ईर्ष्याबाट मुक्त भएपछि मात्र व्यक्ति आत्मज्ञानको उज्यालोतर्फ उन्मुख हुन सक्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा ईर्ष्या असुरक्षा, आत्मसम्मानको कमी र निरन्तर तुलना गर्ने प्रवृत्तिबाट जन्मिन्छ। अरूको सफलता देख्दा उत्पन्न हुने जलनले मन असन्तोषतर्फ धकेलिन्छ। यसले सम्बन्ध, कार्यक्षमता र मानसिक स्वास्थ्यलाई विषाक्त बनाउँछ। ईर्ष्या बाह्य प्रतिस्पर्धाबाट होइन, आन्तरिक असन्तुलनबाट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नै अस्तित्व र जीवनमार्गप्रति असन्तुष्ट हुन्छ, अरूको प्रगति उसलाई पीडाको कारण बन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्या अहंकारको विकृत रूप हो। उपनिषद्‌हरूले आत्मालाई सीमित “म” होइन, व्यापक चेतनाको अंश मानेका छन्। तर जब व्यक्ति आफूलाई तुलना र प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा राख्छ, ईर्ष्या अपरिहार्य बन्छ। आत्मज्ञानले तुलना होइन, आत्मबोध सिकाउँछ—अरूको उपलब्धि मेरो अभाव होइन, समष्टिको समृद्धि हो भन्ने दृष्टि विकास गराउँछ।

आध्यात्मिक रूपमा ईर्ष्या अज्ञानको परिणाम हो। भगवद्गीतामा वर्णित मनका विकारहरू—काम, क्रोध, लोभ—को सूक्ष्म विस्तार नै ईर्ष्या हो। आत्मज्ञान भनेको यी विकारमाथि चेतनाको विजय हो। ध्यान, आत्मचिन्तन र विवेकपूर्ण जीवनशैलीले व्यक्ति भित्र फर्किन्छ। स्वीकारोक्ति र आत्मस्वीकार नै ईर्ष्याको अन्त्यको पहिलो चरण हो।

सामाजिक सन्दर्भमा ईर्ष्याले सम्बन्धलाई विषाक्त बनाउँछ। बुद्ध दर्शनमा “मुदिता”—अरूको सुखमा आनन्द मान्ने भाव—लाई उच्च चेतना मानिएको छ। यही आत्मज्ञानको सामाजिक अभिव्यक्ति हो। महाभारत र रामायणका पात्रहरू—दुर्योधन र लक्ष्मण—ईर्ष्या र आत्मबोधका प्रतीक हुन्। ईर्ष्याले विनाश ल्याउँछ भने आत्मबोधले सेवा, समर्पण र शान्ति।

ईर्ष्या अज्ञानको छायाँ हो र आत्मज्ञान चेतनाको दीप। उपनिषद्‌को “तमसो मा ज्योतिर्गमय” यही यात्राको सार हो। जब आत्मबोधको प्रकाश स्थायी हुन्छ, ईर्ष्याको छाया स्वतः विलीन हुन्छ। यही अवस्था मानव जीवनको वास्तविक शान्ति, मुक्ति र आत्मिक समृद्धि हो।