तोमनाथ उप्रेती:

आजको विश्व तीव्र परिवर्तनशील छ । राजनीति , अर्थतर्थन्त्र, प्रविधि र सामाजिक संरचनाहरू निरन्तर रूपान्तरण हुँदैछन्। यस्ता परिस्थितिमा सञ्चालन, विकास र समग्र सामाजिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्नका लागि केवल कानुनी संरचना र प्रशासनिक दक्षता पर्याप्त छैन। वर्तमान समयको माग भनेको ईमानदार नेतृत्व, आदर्श नीति अभ्यास र न्यायिक स्वतन्त्रता हो। यी तीनै तत्वले मात्र राष्ट्रलाई दीर्घकालीन स्थायित्व, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक न्यायको मार्गमा अग्रसर बनाउँछन्।

ईमानदार नेतृत्वले नीतिगत निर्णयमा स्वार्थ राजनीतिक दबाब वा भ्रष्टाचारको प्रभावलाई न्यून गर्दै शासन प्रणालीलाई पारदर्शी र उत्तरदा यी बनाउँछ। जब नीति –निर्माता नैतिक मूल्य, सेवाभाव र पेशागत उत्कृष्टता आत्मसात् गर्छन्, तब नीति केवल तत्कालिक लाभका लागि होइन, दीर्घकालीन मानव हित र समाजिक कल्याणका लागि बनाइन्छ।Transparency Internationalविश्व बैंकको तथ्याङ्कले पुष्टि गर्छ कि पारदर्शिता र ईमानदारीमा आधारित नेतृत्वले मात्र भ्रष्टाचार न्यून र नागरिकको शासनप्रतिको विश्वास दृढ हुन्छ।

त्यस्तै, आदर्श नीति अभ्यासले शासनलाई केवल नियम कानुनको पालनामा सीमित राख्दैन् यसले सामाजिक न्याय, समावेशी वकास, लैङ्गिक समानता , मानव अधिकार र पर्यावरणीय संरक्षण जस्ता मूल्यहरूलाई नीति –निर्माणको मूल आधार बनाउँछ। भूटानकोGross National Happiness अवधारणाले यही दृष्टान्त प्रस्तुत गर्छ, जहाँ नीति केवल आर्थिक वृद्वृधिमा नभई नागरिकको आध्यात्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक कल्याणमा केन्द्रित छ।

साथै, न्यायिक स्वतन्त्रताले शासन प्रणालीमा संतुलन, विश्वसनीयता र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ। जब न्यायपालिका स्वायत्त, निष्पक्ष र कानुनी सीमा भित्र निर्णय लिन सक्षम हुन्छ, तब नागरिकले आफ्नो अधिकारको संरक्षणमा विश्वास राख्छन् र शासन प्रणालीमा पारदर्शिता र उत्तर दायित्व प्रवर्द्धन हुन्छ। यसरी , वर्तमान समयमा राष्ट्र र समाजको समग्र विकास र दिगो स्थायित्व सुनिश्चित गर्न ईमानदा र नेतृत्व, आदर्श नीति अभ्यास र न्यायिक स्वतन्त्रता अपरिहार्य आवश्यकता बनेका छन्। यी मूल्यहरू अवलम्बन नगरी राष्ट्रले दीर्घकालीन समृद्धि र सामाजिक न्याय हासिल गर्न सक्दैन।

नैतिकता समाजले स्वीकार गरेका मूल्य, सिद्धान्त र मान्यताको पालना हो , जुन व्यवहारिक निर्णय र कार्यमा प्रकट हुन्छ। न्यायिक प्रणालीमा नैतिकताको अनुपस्थिति न्यायमा ढिलाइ, पक्षपात र असमानता निम्त्याउँछ। उदाहरणका लागि , कुनै न्यायाधीशले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ वा बाह्य दबाबलाई प्राथमिकता दिन्छ भने न्यायिक निर्णयमा निष्पक्षता र विश्वसनीयता घट्छ। त्यसैले न्यायिक व्यक्तिहरूले आफ्नो निर्णयमा केवल कानुन र प्रमाणलाई आधा र बनाउनु आवश्यक हुन्छ। नैतिकता केवल कानुनी ढाँचामा सीमित हुँदैन, यसले समाजको विश्वास, संस्थागत अखण्डता र नागरिकको अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्दछ। आधुनिक समाज र राष्ट्रको स्थायित्व केवल कानुनी संरचना , आर्थिक शक्ति वा प्रशासनिक दक्षतामा निर्भर हुँदैन। यसको वास्तविक आधार ईमानदार नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यासमा निहित छ। जब नीति निर्माता र नेतृत्वकर्ताले आफ्नो व्यक्तिगत जीवन, व्यावसायिक व्यवहा र सामाजिक उत्तरदा यित्वमा नैतिकता , ईमानदारी र पेशागत मानक आत्मसात् गर्छन् तब मात्र शासन प्रणाली दीर्घकालीन स्थायित्व, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक न्यायको माध्यम बन्न सक्छ।

ईमानदार नेतृत्वको पहिलो विशेषशेता स्वार्थहित नीति निर्माण हो । जब नेतृत्वकर्ताले व्यक्तिगत लाभ, दलगत स्वार्थ वा राजनीतिक दबाब भन्दा माथि उठेर निर्णय लिन्छन्, तब नीति केवल तत्कालिक लाभका लागि नभई दीर्घकालीन मानव हित र सामाजिक कल्याणका लागि बनाइन्छ। गीता अध्याय ३ र ६ मा कृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोग र धर्मसंगत निर्णयको महत्त्व सिकाउनु हुन्छ। यहाँ “कर्म नै धर्म हो ” भन्ने सिद्धान्तले स्पष्ट पार्छ कि नेतृत्वकर्ताले आफ्नो आचरण र निर्णयलाई नैतिक मूल्य र समाजिक उत्तरदायित्वमा आधारित राख्नु अत्या वश्यक छ।

ईमानदार नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यासले भ्रष्टाचार, अनियमितता र असमानता न्यून गर्दछ।Transparency International को रिपोर्ट अनुसार, विश्वमा ती राष्ट्रहरू जसले नीति –निर्माण र प्रशासनमा पारदर्शिता, नैतिकता र उत्तर दायित्वलाई आत्मसात् गरेका छन्, त्यहाँ भ्रष्टाचार दर न्यून मात्र छैन, नागरिकमा शासनप्रतिको विश्वास पनि दृढ छ। उदाहरणका लागि , डेनमार्क, नर्वे, स्वीडेन र सिंगापुरले पारदर्शिता सत्यनिष्ठा र सामाजिक न्यायलाई नीति र प्रशासनमा आत्मसात् गर्दा मात्र दीर्घकालीन आर्थिक विकास र सामाजिक स्थायित्व हासिल गरेका छन्। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि ईमानदा र नेतृत्वले मात्र राष्ट्रको दिगो समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

आदर्श नीति अभ्यास भनेको केवल नियम र कानुनको पालनामा सीमित छैन् यसमा नैतिक मूल्य, मानवीय संवेदना र समष्टिगत दृष्टिकोणको समावेश अनिवार्य छ। नीति –निर्माणले केवल आर्थिक वृद्वधिमा केन्द्रित नहुँदै शिक्षा , स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा , लैङ्गिक समानता र पर्यावरणीय संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। भूटानको Gross National Happinessअवधा रणा ले यही दृष्टा न्त प्रस्तुत गर्छ। भूटानले आर्थिक वृद्धिलाई मात्र केन्द्रमा नराखी नागरिकको सुख–शान्ति , सांस्कृतिक संरक्षण र आध्यात्मिक कल्याणलाई नीति –निर्माणको आधार बनायो । परिणा स्वरूप, भूटानको समाजमा सामाजिक मेलमिलाप, न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित भएको छ।

ईमानदार नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यासले सामाजिक सहिष्णुता र समापन प्रवर्द्धन गर्छ। जब नीति –निर्माता सबै नागरिकलाई समान दृष्टिले हेर्ने संस्कार विकास गर्छन्, तब जातीय, धार्मिक, भाषागत वा लैङ्गिक भेदभाव घट्छ। स्क्यान्डि नेभियन मुलुकहरूमा अपनाइएको समावेशी सामाजिक नीति यही उदाहरण हो । स्वीडेन, नर्वे र डेनमार्कले शिक्षा , स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र मानव–अधिकारमा समावेशी नीति अपनाएर समाजमा असमानता न्यून गरेका छन्। यहाँ को नागरिकहरूले अन्तरमनमा समानता , करुणा र सहिष्णुता विकास गरेका छन्, जसले सामाजिक वि वाद, द्वन्द्व र असमा नता कम गर्ने कार्य गरेको छ।

आदर्श नीति अभ्यासमा भविष्य–उन्मुख दृष्टिकोणको भूमिका पनि अपरिहार्य छ। आजको विश्व जलवा युपरिवर्तन, प्रविधि –विस्फोट, जनसङ्ख्या दबाब र नैतिक संकटको सामना गरि रहेको छ। केवल प्राविधिक वा आर्थिक उपायले यी चुनौती समाधान गर्न सकिँदैन। नीति –निर्माणमा आध्यात्मिक चेतना , नैतिक विवेक र समाज केन्द्रित दृष्टिकोण अनिवार्य छ। जलवायु परिवर्तनको सन्दर्भमा , उपभोगवादी मानसिकता त्यागेर पृथ्पृवीलाई साझा घर मानेर नीति बनाउनु पर्छ। प्रविधि क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता , जैव–प्रविधि र डिजिटल नवप्रवर्तनमा नैतिक सीमारेखा तय नगरेको खण्डमा मानवीय जीवन जोखिममा पर्छ।

ईमानदा र नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यासले सांस्कृतिक संरक्षण र मूल्य–आधारित जीवनशैलीलाई पनि प्रवर्द्धन गर्छ। जब नागरिक र नेतृत्वकर्ताले आफ्नो अन्तरमन उज्यालो र नैतिक बनाउँछन्, तब उनीहरूले अन्य समूहको अधिकार, संस्कृति र विश्वासको सम्मान गर्न सिक्छन्। यसले समाजमा द्वन्द्व र विभाजनको सट्टा मेलमिलाप, सहिष्णुता र समरसता सिर्जना गर्छ।

ईमानदारी कार्य वा निर्णयमा सत्य, निष्पक्षता र पूर्ण पारदर्शिको पालन हो। न्यायिक प्रक्रियामा ईमानदा र व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत लाभ वा सामाजिक दबाबलाई नजरअन्दाज गरी निष्पक्ष निर्णय लिन्छ। उदाहरण स्वरूप, भ्रष्टाचार वा पक्षपातबाट प्रभावित निर्णयले केवल न पीडितको हकमा असर गर्छ, तर न्यायिक प्रणालीको विश्वासमा पनि धक्का पुर्याउँछ। ईमानदार न्यायाधीश वा अधिकारीले आफ्नो जिम्मेवारीलाई एकदमै स्पष्ट र पारदर्शी तरिकाले पूरा गर्छन्। यसले समाजमा कानुनको पालना र सम्मान बढाउँछ। पेशागत मानक न्यायिक वा प्रशासनिक पेशामा अनुशासन, दक्षता र जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्छ। आदर्श नीति परायणता कायम राख्न पेशा गत मानकको पालना अत्या वश्यक हुन्छ। यसले व्यक्तिलाई पेशागत ज्ञान, अनुभव र कौशलको प्रयोग गर्दै निष्पक्ष निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ।

पेशागत मानकले केवल कार्यको गुणस्तर बढाउँदैन, तर संस्था गत प्रतिष्ठा र विश्वासलाई पनि मजबूत बनाउँछ। उदाहरणका लागि , एक न्यायाधीशले अदालती प्रक्रियामा निर्धारित नियम, समयसीमा र कानुनी अभ्यासको पालन गर्दा मात्र न्यायको प्रभावकारीता सुनिश्चित हुन्छ। जब न्यायिक अधिकारी वा सार्वजनिक कर्मचारीले आफ्नो जिम्मेवारीमा नीति परायणता देखाउँछन्, समाजमा कानुन र संस्थाको विश्वास बढ्छ। नागरिकहरूले महसुस गर्छन् कि न्याय वा सेवा निष्पक्ष, पारदर्शी र प्रमाणमा आधारित छ। यसको विपरीत, जब निर्णयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, भ्रष्टाचार वा पक्षपातको प्रभाव हुन्छ, न्यायिक प्रणाली र सार्वजनिक संस्थामा अविश्वास बढ्छ। यसकारण, आदर्श नीति परायणता केवल व्यक्ति गत नैतिकताको कुरा मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र संस्थाको स्वास्थ्यको पनि आधार हो ।

न्यायिक र सार्वजनिक पेशामा आदर्श नीति परायणता अभ्यासमा ल्याउन विभिन्न चुनौतीहरू हुन्छन्। बाह्य दबाब, राजनीतिक हस्तक्षेप, सामाजिक अपेक्षा र व्यक्तिगत स्वार्थ प्रायः निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्छ। यी चुनौतीहरू पा गर्न संस्थागत सुधा र, नियमित प्रशिक्षण, निगरानी प्रणाली र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने कानुनी संरचना आवश्यक छ। उदाहरणका लागि , नेपालमा न्यायिक परिषद र राष्ट्रिय सतर्कता आयोग जस्ता निकायहरूले नीति परायणता र पेशागत मानकको पालना सुनिश्चित गर्न भूमिका खेल्छन्। आदर्श नीति परायणता , नैतिकता , ईमानदारी र पेशा गत मानक न्यायिक प्रणाली र सार्वजनिक प्रशासनको मेरुदण्ड हुन्। यी मूल्य मान्यताहरूको पालन गर्दा मात्र नागरिकको विश्वास, समाजमा शान्ति र न्यायको स्थायित्व सुनिश्चित हुन्छ। व्यक्ति गत स्वार्थ वा बाह्य दबाबको सट्टा न्याय, प्रमाण र सिद्धान्तमा आधारित निर्णयले संस्थागत अखण्डता र सामाजिक समानता सुनिश्चित गर्दछ। यसैले, प्रत्येक
न्यायाधीश, सार्वजनिक अधिकारी र पेशा गत व्यक्तिले आफ्नो जिम्मेवारीमा आदर्श नीति परायणता कायम राख्नुपर्छ।

नीति परायणता केवल कानुनी वा पेशा गत ढाँचामा सीमित हुँदैन् । यो व्यक्तिको चरित्र, सोच र व्यवहार सँग सम्बन्धित छ। यसले समाजमा न्याय, विश्वास र पारदर्शिताको भावना बढाउँछ। यदि हामी न्यायिक र प्रशासनिक पेशामा यी मूल्य मान्यता हरूको अभ्यासमा सक्षम हुन्छौं भने मात्र समाजमा साँचो न्याय, समानता र विकासको वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ।

नेपालको संविधान अनुसार नेपालमा तीन तहका अदालत—सर्वोच्च अदालत, उच्चअदालत र जिल्ला अदालत—सहित अन्य न्यायिक तथा अर्धन्यायिक निकाय बाट न्याय सम्पादन हुने व्यवस्था छ। स्थानीय स्तरमा विवाद समाधानका लागि ७५३ स्थानीय तहमा न्यायिक समिति पनि छन्। संविधानको प्रास्तावनामा स्वतन्त्र, निष्पक्ष न्यायपालिका हुनु पर्ने उल्लेख छ भने धारा १२८ अनुसार अदालतहरूले स्वतन्त्र र स्वच्छ न्याय दिनुपर्दछ। उपधा रा ४ मा भनिएको छ, सर्वोच्च अदालतले गरेको कानुनी व्याख्या वा सिद्धान्त सबैले पालना गर्नुपर्दछ, र आदेश वा फैसलाको अवज्ञा भएमा कानुन बमोजिम कारबाही हुनुपर्छ।

धारा १२९ अनुसार प्रधानन्याधीश र सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशको नियुक्ति संवैधानिक परिषद्को सिफारिस बाट राष्ट्रपतिले गर्ने व्यवस्था छ। तथापि , न्यायाधीश नियुक्ति ढिला हुनु, न्यायिक कार्यमा ढिलाइ, अनुसन्धानमा कमजोरी , राजनीतिक दबाब र भ्रष्टाचारले न्याय प्राप्ति प्रभावित भएको छ। यसले न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता र गरिमामा प्रश्न उठाएको छ।

न्यायपालिका राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त हुनुपर्छ। निष्पक्ष र सही न्यायले मात्र समाजमा विश्वास र आस्था कायम राख्छ। न्यायाधीशले व्यक्तिगत, आर्थिक वा विभागीय पूर्वाग्रह नगरी निर्णय दिनु पर्छ। फौजदारीमा कसूर गर्ने व्यक्तिलाई दण्ड दिन कानूनको प्रक्रिया पालना आवश्यक छ। नागरिकले निष्पक्ष सुनुवाई, कानूनी सल्लाह, यातना विरुद्धको हक, निःशुल्क कानूनी सहायता , दोहोरो खतरा विरुद्धको अधिकार जस्ता अधिकार पाउनुपर्छ।

न्यायिक स्वतन्त्रता सरकारका अन्य अंगभन्दा स्वतन्त्र हुनुपर्छ। यसले विधिको शासन, नागरिक अधिकार र मानव अधिकारको सुरक्षित गर्छ। प्रधानन्याधीश र न्यायाधीशले राजनीतिक प्रभाव बिना , इमान्दार र योग्य नेतृत्वद्वारा न्याय सम्पादन गर्नुपर्छ। राजनीतिक हस्तक्षेप, पेसी ढिलाइ, भ्रष्टाचार, मुद्दा चाङ, र न्यायालयमा भागबन्डा जस्ता समस्याले न्यायपालिकाको विश्वा सघटाउँछन्।

स्वच्छ सुनुवाइको सिद्धान्त अनुसार कुनै पनि मुद्दामा पूर्वा ग्रह वा सुनुवाई नगरी दण्ड दिन हुँदैन। यसले दोषी नछुटोस् र निर्दोषले सजाय नभोगोस् भन्ने सुनिश्चित गर्छ। न्यायपालिका स्वतन्त्र, निष्पक्ष, सक्षम, पहुँच योग्य र जनविश्वास प्राप्त हुने गरी काम गर्नुपर्छ। जनताको आस्था र विश्वास न्यायपालिकाको जग हो । यसमा कमी आएमा न्यायपालिका कमजो र हुन्छ र दण्डही नता फैलिन्छ। त्यसैले न्यायपालिका स्वतन्त्र, सक्षम र विवादरहित हुनुपर्छ।

अन्ततः , ईमानदार नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यास नैतिकता , पारदर्शिता, सेवा –भाव, समावेशी दृष्टिकोण र दीर्घकालीन हितमा केन्द्रित निर्णयको माध्यम बनेर राष्ट्रलाई दीर्घकालीन स्थायित्व र दिगो समृद्धि तर्फ डोर्‍याउँछ। जब नीति –निर्माता र नागरिकले व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा माथि उठेर समाजिक कल्याण र मानवता प्रवर्द्धनमा केन्द्रित रहन्छन्,तब मात्र शासन प्रणाली स्थायी र प्रभावकारी बन्न सक्छ।

निष्कर्ष :  ईमानदा र नेतृत्व र आदर्श नीति अभ्यास र न्यायिक स्वतन्त्रता राष्ट्र र समाजको दिगो समृद्धि सुनिश्चित गर्ने आधार हुन्। यसले मात्र भ्रष्टाचा, असमानता र सामाजिक द्वन्द्व न्यून गर्छ, आर्थिक र सामाजिक विकास दिगो बनाउँछ, र नागरिकमा शासनप्रतिको विश्वास दृढ बनाउँछ। दीर्घकालीन स्थायित्व र समग्र विकासको मार्गमा ईमानदा र नेतृत्व, नैतिकता र पेशागत मानकलाई आत्मसात् नगरी कुनै राष्ट्रको सफल भविष्य सुनिश्चित गर्न सकिँदैन। यही दृष्टान्तले स्पष्ट पार्छ कि आदर्श नीति –निर्माण र ईमानदार नेतृत्वको संयोजन नै दिगो समृद्धिको वास्तविक मार्ग हो।
(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्)