तोमनाथ उप्रेती:

मानव मन भित्र अनगिन्ती भावनाहरूको बास हुन्छ । तीमध्ये डर, घृणा र रिस जीवनका सबैभन्दा शक्तिशाली र विनाशकारी भावनामा पर्छन् । यी तीन भावनाहरू स्वतन्त्र रूपमा पनि उत्पन्न हुन सक्छन्, तर धेरैपटक एक–अर्काबाट जन्म लिन्छन् र परस्परलाई पोषण गर्छन् । यही अन्तरसम्बन्धले मानिसलाई “मनको अन्धकार यात्रा” तर्फ धकेल्छ — जहाँ विवेक धुमिल हुन्छ, दृष्टिकोण संकुचित हुन्छ, र निर्णयहरू भावनाको आँधीमा बहन्छन् ।

डर (त्रास) प्रायः पहिलो ढोका हो । अज्ञातको भय, भविष्यको अनिश्चितता, वा विगतका पीडादायी अनुभवहरूले मानिसलाई असुरक्षित बनाउँछ । जब डरले मनमा जरा गाड्छ, यसले असहजता र अविश्वासको बीज रोप्छ । यस अविश्वासको बीजबाट नै घृणा (वितृष्णा) पलाउँछ । डरको कारण हामी अरूलाई खतरा ठान्न थाल्छौं , र समयसँगै उनीहरूको व्यवहार, विचार वा अस्तित्व नै अस्वीकार्य देखिन थाल्छ ।

घृणा, स्वभावतः, छुट्याउने शक्ति हो । यसले “हामी” र “तिनीहरू” बीचको दूरीलाई बढाउँछ । जब घृणाले मनमा ठाउँ लिन्छ, संवादको ढोका बन्द हुन्छ , सहानुभूति मर्छ । तर घृणा यथावत् बस्दैन — यसले रिस (आक्रोश) जन्माउँछ । रिस भनेको बाहिर फुट्ने ऊर्जा हो, जसको मूलमा घृणा र डर दुबैको दवाव हुन्छ । डरले हामीलाई भाग्न प्रेरित गर्छ, तर रिसले हामीलाई आक्रमण गर्न धकेल्छ ।

यी तीन भावनाको मेलले व्यक्ति मात्र होइन, समाजलाई पनि गहिरो असर पार्छ । व्यक्तिगत स्तरमा, यो संयोजन मानसिक तनाव, चिन्ता र आत्मविनाशतर्फ लैजान सक्छ । सामाजिक स्तरमा, यसले द्वन्द्व, हिंसा, विभाजन र युद्धसम्म जन्माउन सक्छ । इतिहासका धेरै युद्ध, नरसंहार र सामाजिक विद्रोहको जरा यिनै भावनामा पाइन्छ ।

तर यो अन्धकार यात्राबाट फर्कने बाटो पनि छ । यसको सुरुवात चेतनाबाट हुन्छ — आफ्नो डरलाई स्वीकार्ने, यसको वास्तविक स्रोत बुझ्ने । डरलाई शब्द दिन सक्ने व्यक्ति, घृणाको बीजलाई बढ्न नदिने सम्भावना राख्छ । त्यसपछि, सहानुभूति र संवादको अभ्यासले घृणालाई विगलित गर्न सक्छ । रिसको ऊर्जा विनाशमा होइन, सिर्जनामा प्रयोग गर्न सकियो भने, यो परिवर्तनको शक्तिशाली साधन बन्न सक्छ ।

रिस, डर र घृणा तीनवटै भावना मानव मनोविज्ञानका बिभिन्न तहसँग सम्बन्धित छन्। यिनीहरू एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। रिसको जरो धेरै हदसम्म डरभित्र लुकेको हुन्छ। जब मानिसले आफूलाई असुरक्षित, कमजोर वा अपमानित महसुस गर्छ, तब त्यस डरलाई ढाकछोप गर्न रिसको रूपमा प्रतिक्रिया दिन्छ।

मानव जीवनको अन्तरंग संसार हेर्दा हामीले देख्छौं — डर, घृणा र रिस  क्षणिक भावनात्मक तरंग मात्र होइनन्, यी हाम्रो चेतना र अस्तित्वको गहिरो तहमा चल्ने अदृश्य धाराहरू हुन्। मनको सतहमा यी भावना यति छिटो देखा पर्छन् कि हामी प्रायः यसको जरा, यसको उत्पत्ति र यसको दार्शनिक अर्थ बुझ्न बिर्सन्छौं।

पहिलो तहमा, डर एउटा मौलिक अस्तित्वगत प्रतिक्रिया हो। जीव विज्ञानको दृष्टिले हेर्दा यो “बाँच्ने” वा “लड्ने” दुवैको ऊर्जा स्रोत हो। तर दर्शनले भन्छ — डर  बाह्य खतरा प्रति प्रतिक्रिया मात्र होइन, यो हाम्रो ‘अहं’ (अहंकार) ले आफ्नो अस्तित्व खतरामा परेको अनुभव हो। जब ‘म’ को सुरक्षा हल्लिन्छ, तब डर जन्मिन्छ। यस डरलाई प्रत्यक्ष स्वीकार गर्न मन नसकेर मानिसले यसको रूपान्तरण गर्छ — यही रूपान्तरण घृणा हो। घृणा भनेको बाह्य वस्तु वा व्यक्ति प्रति अस्वीकार मात्र होइन, वास्तवमा यो आफ्नो भीत्रको असुरक्षाको प्रक्षेपण हो। हामी जुन कुरा भित्रै भित्र डराउँछौं, त्यसलाई नै बाहिर नापसरीको रूपमा देखेर घृणा गर्छौं।

दोस्रो तहमा, घृणाले रिसलाई जन्माउँछ। दर्शनले रिसलाई  भावनात्मक विस्फोटको रूपमा होइन, एक प्रकारको अस्तित्वगत घोषणा मान्छ — “म कमजोर छैन, म यहाँ छु।” तर विडम्बना के छ भने यो घोषणा पनि डरकै छायाँ हो, किनकि रिसको शक्ति वास्तविक आत्मबल होइन, क्षणिक आत्मरक्षा हो। गहिरो रूपमा हेर्दा, रिस आत्मज्ञानको अभावबाट उत्पन्न हुन्छ। जसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप (आत्मा) चिनेको छ, उसलाई न त डरले हल्लाउँछ, न त घृणाले बाँध्छ, न त रिसले आक्रान्त बनाउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले, यी तीन भावनाहरू एक प्रकारको चक्र (संसार) जस्तै छन् — डरले घृणा जन्माउँछ, घृणाले रिस ल्याउँछ, र रिसले फेरि नयाँ डर सिर्जना गर्छ। यो चक्र आत्मज्ञानको प्रकाश नभएसम्म निरन्तर चलिरहन्छ। यहाँ दोस्रो तहको दर्शन प्रवेश गर्छ — मुक्तिको दर्शन। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र संवाद  मानसिक उपचार मात्र होइनन्, यी आत्मज्ञानका द्वार हुन्। जब मानिसले आफ्ना भावनालाई टाढाबाट देख्न सिक्छ, ती भावनाहरूमा आफूलाई गास्दैन, तब डरको शक्ति कमजोर हुन्छ, घृणा विगलित हुन्छ, र रिसको ऊर्जा प्रेम वा करुणामा रूपान्तरण हुन्छ।

रिस, शरीरको दृष्टिले, हर्मोनको विस्फोट हो, जसले मुटु, रक्तचाप, पाचन प्रणाली र स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ। तर दार्शनिक दृष्टिले, यो हार्मोनिक प्रतिक्रिया  भौतिकतामा सीमित छैन — यो हाम्रो चेतनाको तरंग हो, जसले हाम्रो कर्म, सम्बन्ध र नियतिको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ। त्यसैले, रिसको प्रबन्ध  स्वास्थ्यको लागि होइन, सम्पूर्ण जीवनको गुणस्तरको लागि अनिवार्य छ।

अन्ततः, दर्शन भन्छ — डर, घृणा र रिस हाम्रो शत्रु होइनन्, यी  सन्देशवाहक मात्र हुन्। यी भावनाहरूले हामीलाई देखाउँछन् कि हामी कहाँ असुरक्षित छौं, कहाँ अन्धकारमा छौं। यदि हामीले यी सन्देशलाई बुझ्यौं भने, यी भावना हाम्रो शिक्षक बन्छन्; नबुझ्यौं भने, यी नै हाम्रो विनाशका कारण बन्छन्। आत्मज्ञानको ज्योति नै यो अन्धकार चक्रको अन्तिम उपचार हो, जसले मानिसलाई रिसमुक्त, सन्तुलित र समृद्ध जीवनको मार्गमा लैजान्छ।

रिसको कारणले गर्दा उग्र भएको अवस्थामा हाम्रो निर्णय गर्ने क्षमतमा र विवेकमा क्षति पुग्न सक्छ जस्ले गर्दा अव्यवहारिक, तर्कहीन बोली र व्यवहार प्रस्फुटीत हुन सक्छ। रिस उठेको अवस्थामा हामीले प्रभावकारी ढंगले आफ्नो विचार ब्यक्त गर्न अथवा सन्चार गर्न सक्दैनौं जसले गर्दा पारस्परिक सम्बन्धमा नकरात्मक असर पर्न सक्छ।प्रायः जसो परिस्थिति अनुसार रिस ब्यक्त गर्नु स्वस्थवर्धक प्रतिकृया नै हुन सक्छ। तर बारम्बार अत्यधिक मात्रामा र धेरै समयसम्म रिस उठ्ने, उग्र हुने, रिसको अभिव्यक्ति नियन्त्रण बाहिर जान थाल्यो भने यस्ले हाम्रो मानसिकतामा र शरीरमा प्रतिकूल असर पुर्याउन सक्छ। यसले गम्भीर, विनाशकारी समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ। काममा, ब्यवहारमा र आपसी सम्बन्धमा प्रतिकूल असर पारी जीवनको स्तरलाई कमजोर पार्न सक्छ।

रिस उठेको बेला म रिसाइरहेको छु भन्ने कुरा मान्न तयार हुने हो भने रिस स्वतः घट्छ। रिसको झोंकमा आँखा देखिन्न भन्ने गरे पनि रिस उठेको बेला आँखा देख्नु नै स्वीकार गर्नु आँखा देख्नु हो। रिस उठेको बेला अंकलाई उल्टो गिन्ती गन्नु उत्तम हुन्छ। यसो गर्दा सोचाइबाट ध्यान अन्यत्र जान्छ र रिसको आवेग कम हुँदै जान्छ। बिस्तारै केहीबेर लामो श्वास तान्नले पनि रिस कम गर्न सकिन्छ। रिस कम भएपछि आफ्नो सबैभन्दा मिल्ने साथीलाई रिस उठेको कारणबारे भन्नु राम्रो हुन्छ, मन हल्का हुन्छ। रिस उठेको बेला आवेगमा आएर कुनै पनि निर्णय लिनु हुँदैन।

हुन पनि मानवीय संवेदनाको एक हिस्सा रिस केहीबेरका लागि पागलपन मात्र हो ।  रिस सबैलाई उठ्छ तर केहीले मात्र आफ्नो रिसलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन् । अन्यथा रिसका कारण ठूलै दुर्घटना भएका कतिपय उदाहरणहरु पाइन्छन् ।रिसको आवेगमा गरिएको कामले मानिसलाई कालान्तरमा पछुतो बाहेक अरु केहि दिँदैन । त्यसैले आफ्नो रिसमाथि विजय पाउन आवश्यक हुन्छ ।

अन्ततः, मनको अन्धकार यात्रा कुनै अनिवार्य नियति होइन । यो एउटा बाटो मात्र हो, जुन भावनात्मक अज्ञान र नियन्त्रणको अभावले देखाउँछ । जब मानिसले आफ्नो भीत्रको त्रासलाई पहिचान गर्छ, अरूप्रति घृणाभन्दा जिज्ञासा र बुझाइ विकसित गर्छ, र रिसलाई विवेकसाथ प्रयोग गर्छ — तब यो यात्रा अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ मोडिन्छ । मनको असली शक्ति यिनै नकारात्मक भावनाहरूलाई परिष्कृत गरेर प्रेम, करुणा र सत्यतर्फ रूपान्तरण गर्नमा छ ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)