हावापानी र जलसम्पदा : स्थिति र महत्व

 नमुना प्रश्न : हावापानीको परिचय दिँदै नेपालमा पाईने हावापानीको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस्।(२+८)

हावापानी परिचय

सामान्यतया : कुनै निश्चित स्थानको बर्षादको मात्रा, तापक्रमको अवस्था र हावाको वहाबलाई मौसम भनिन्छ। निश्चित अवधिको मौसमको औषत अवस्था नै हावापानी हो । हावापानीले मानिसको जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ । हावापानी अनुसार जैविक विविधता एवं वातावरणीय विविधता रहेको हुन्छ ।

नेपालमा पाईने हावापानी

नेपालमा धरातलीय स्वरुपको आधारमा पाँच प्रकारका हावापानी पाईन्छ । जसलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• उष्ण मनसुनी हावापानी
• समुद्री सतहबाट करिब १२०० मि. सम्मको उचाईसम्म यस किसिमको हावापानी पाईन्छ ।
• यस्तो हावापानी नेपालको तराई क्षेत्रमा पाईन्छ ।
• ग्रीष्मयाममा यहाँको तापमान ३८ देखि ४२ सेन्टिग्रेडसम्म पुग्दछ भने शीतकालमा १५ देखि ५ डिग्रीसम्म ओर्लिन्छ।
• यो क्षेत्रमा अत्याधीक गर्मी हुन्छ ।
• यो क्षेत्रमा सरदर २०० सेन्टिमिटर सम्म बर्षा हुन्छ ।

• न्यानो समशितोष्ण हावापानी
• चुरे तथा मध्यभूमिको माथिल्लो भागमा समुद्री सतहबाट करिब १२०१ मि. देखि २१०० मि सम्मको उचाईमा यस किसिमको हावापानी पाईन्छ ।
• यस्तो हावापानी पाईने क्षेत्रमा ग्रीष्म ऋतुमा तापक्रम करीब २४ देखि ३० डिग्री सेन्टिग्रेड सम्म पुग्दछ भने हिउँदमा ० डिग्री सेन्टिग्रेडसम्म ओर्लिन्छ ।
• यस्तो हावापानी स्वस्थ्यकर र मनोरम हुन्छ ।
• यस क्षेत्रमा १२५ सेन्टिमिटर पानी पर्दछ ।
• यो हावापानी पाईने क्षेत्रमा गृष्ममा न्यानो र हिउँदमा जाडो हुन्छ ।
• ठण्डा समशितोष्ण हावापानी
• समुद्र सतहबाट करिब २१०१ मि. देखि ३३५० मिटरसम्मको उचाईमा यस किसिमको हावापानी पाईन्छ ।
• यस्तो हावापानी पाईने क्षेत्रमा ग्रीष्ममा तापक्रम १५ देखि २० सेन्टिग्रेडसम्म पुग्दछ भने हिउँदमा ० डिग्री सेन्टीग्रेडसम्म ओर्लिन्छ ।
• यस क्षेत्रमा १०० सेन्टिमिटरसम्म बर्षा हुन्छ ।

• लेकाली हावापानी
• समुद्री सतहबाट ३३५१ मि. देखि ५००० मि. सम्मको उचाईमा यस किसिमको हावापानी पाईन्छ ।
• यस क्षेत्रमा गृष्ममा करिब १० डिग्री सेन्टीग्रेडसम्म तापक्रम पुग्दछ भने हिँउदमा ० डिग्री सेन्टीग्रेड भन्दा कम तापक्रम हुन्छ ।
• यस क्षेत्रमा ५० सेन्टिमिटर सम्म बर्षा हुन्छ ।
• टुण्ड्रा वा हिमाली हावापानी
• समुद्री सतहको ५,००० मि. भन्दा माथि यस किसिमको हावापानी पाईन्छ।
• यस हावापानी भएको क्षेत्रमा अत्याधिक जाडो हुन्छ ।
• यस क्षेत्रमा ० डिग्री भन्दा कम तापक्रम रहन्छ ।
• यस क्षेत्रमा हिउँबर्षा हुन्छ ।

अत: नेपाल भौगोलिक विविधतालाई भरिपूर्ण मुलुक हो । यहाँ भौगोलिक विविधताअनुरुप विभिन्न पाँच प्रकारका हावापानीहरु रहेका छन् ।

नमुना प्रश्न : नेपालको हावापानीलाई असर पार्ने आधारभूत तत्वहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।(१०)

नेपालमा उचाईअनुसार  विशेषगरी पाँच प्रकारको  हावापानी पाईन्छ । नेपालको हावापानीलाई असर गर्ने तत्वहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• उचाई तथा जमिनको ढाल
• औषतमा प्रत्येक १६५ मि. माथि पुग्दा १ डिग्री सेन्टिग्रेडका दरले तापक्रम घट्दै जान्छ।
• उचाईगत विविधताले नेपालमा बढी उचाई भएको ठाँउमा ठण्डा र कम उचाई भएको ठाँउमा बढी गर्मी हुन्छ ।
• अक्षांश
• पृथ्वीको न्यून अक्षांशमा पर्ने ठाउँहरुमा सूर्यको सिधा किरण पर्ने हुँदा गर्मी हुन्छ भने उच्च अक्षांशमा पर्ने ठाँउहरुमा सूर्यको किरण छड्के पर्ने हुँदा जाडो हुन्छ ।
• नेपालमा अक्षांशको फैलावट जम्मा करिब ४ डिग्री रहेकाले यहाँको हावापानीमा अक्षांशको न्यून प्रभाव रहेको छ ।
• सामुद्रिक दुरता
• समुद्र नजिक भएको ठाँउमा शितल हावापानी र समुद्रको टाढा रहेको ठाँउमा गर्मी हावापानी हुन्छ ।
• नेपालको पूर्वि भाग समुद्रबाट नजिक रहेकाले पश्चिमी भागको तुलनामा बढी शीतल हुन्छ।
• पर्वतको उपस्थिति
• ठूला- ठूला पर्वत भएको ठाँउमा शितल हावापानी हुन्छ भने समथर भूभागमा गर्मी हावापानी हुन्छ ।
• नेपालमा बर्षा गराउन पर्वतको ठूलो भूमिका रहेको छ ।
• वायुको स्वभाव
• कुनै पनि क्षेत्रको हावापानीलाई त्यहाँको वायुको स्वभावले प्रत्यक्ष असर गर्दछ ।
• नेपालमा पनि बङ्गालको खाडीबाट बहने बायुले बर्षाद गराउँदछ ।
• वनस्पति
• नेपालमा घना जङ्गल भएको ठाउँमा ठण्डा र आद्रता बढी छ भने बनस्पति नभएको क्षेत्रमा गर्मि र सुक्खा बढी रहेको छ।
• माटो
• नेपालमा माटो रहेको क्षेत्रमा हावापानी धरै विषम प्रकृतिको छैन भने चट्टान रहेको क्षेत्रमा हावापानी विषम प्रकृतिको छ ।

अत: हावापानी लामो अवधिको मौसमको औषत अवस्था हो । हावापानीलाई विभिन्न तत्वहरुले प्रभावित गर्दछन् ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा प्रचलित ऋतुको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस् ।(५)

नेपालमा प्रचलित ऋतुहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

अत: नेपालको हावापानीअनुसार ६ वटा ऋतुहरुमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।

 नमुना प्रश्न : हावापानी र मौसमबीच भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस् ।(५)

कुनै पनि क्षेत्रमा तत्कालिन हावा, पानी र वायुको स्थितिलाई मौसम र लामो अवधिको मौसमक ‍औषत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ ।हावापानी र मौसमबीच रहेको भिन्नतालाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

  अत: हावापानी र मौसम भिन्न विषय हुन् ।

नमुना प्रश्न : जलसम्पदा भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ? नेपालमा जसम्पदाको स्थितिको बारेमा लेख्नुहोस्।(२+३)

जलसम्पदा

• पृथ्वीमा रहेका समग्र पानी र त्यसमा विद्यमान प्राकृतिक स्रोत साधन नै जलसम्पदा हो ।
• पानीका मुहान, ताल, सीमसार, नदी, सागर महासागर र त्यसमा विद्यमान समग्र चिजवस्तु नै जलसम्पदा हो ।
• प्राकृतिक सौन्दर्यता कायम गर्न र प्राणी तथा वनस्पतिको जीवन सञ्चालन गर्न जलसम्पदाको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ ।
• यो समग्र पृथ्वीमा रहेका प्राणीहरुको लागि अत्यावश्यक मानिन्छ ।
• विश्वमा जससम्पदामा पहिलो धनी मुलुकको रुपमा ब्राजिललाई लिईन्छ ।

नेपालमा जलसम्पदाको स्थिति

नेपालमा जलसम्पदाको स्थितिलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• नेपाल जलसम्पदाको दृष्टिकोणले विश्वको दोस्रो र एसियाको पहिलो धनी मुलुक हो ।
• यहाँ ६ हजार भन्दा बढी नदीनाला रहेका छन् ।
• नेपालमा जलस्रोतबाट तीन ठूला नदीहरु कोसी, गण्डकी र कर्णालीको जलभण्डार क्षमता १ लाख ४८ हजार क्वुविक मिटर अर्थात कुल जलभण्डार क्षमताको ७४ प्रतिशत रहेको छ ।
• नेपालमा कुल जलविद्युत उत्पादन क्षमता करिब ८३ हजार मेगावट छ भने आर्थिक र प्राविधिक दृष्टिकोणले ४२ हजार मेगावट बिजुली उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• नेपालको जलसम्पदाबाट करिब ८० लाख हेक्टर भूमि सिंचाई गर्न सकिन्छ ।
• नेपालको सम्पूर्ण नदीहरुको जलभण्डार क्षमता करिब २ लाख २० हजार क्यूबिक मिटर रहेको छ ।
• नेपालको कूल भू-भागको ३.९५% भू-भाग नदीनालाले ओगटेको छ ।

अत : नेपाल जलसम्पदाको दृष्टीले विश्वमै धनी र समृद्ध मुलुक हो ।

नमुना प्रश्न : उत्पत्तिको दृष्टीले  नेपालका नदीलाई के-कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस्।(५)

नेपाल जलस्रोतमा विश्वकै सम्पन्नशाली मुलुक हो । यहाँ सानाठूला गरेर ६ हजार भन्दा धेरै नदीनालाहरु रहेका छन् । उत्पत्तिका दृष्टीले नेपालको नदीलाई देहायबमोजिम विभाजन गर्न सकिन्छ ।

• पहिलो स्तरका नदीहरु
• हिमालयको हिउँ पग्लेर बनेका नदीलाई पहिलो स्तरका नदी भनिन्छ ।
• यस्ता नदी बर्षभरी निरन्तर रुपमा बहन्छन् ।
• पहिलो स्तरका नदीहरु ठूला जलविद्युत आयोजना र सिंचाई आयोजनाहरुका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छन् ।
• पहिलो स्तरका नदीहरुमा कोशी, गण्डकी, कर्णाली आदि पर्दछन्।
• दोस्रो स्तरका नदीहरु
• महाभारत पर्वत श्रेणीमा मुहान भएका नदीहरु दोस्रो स्तरका नदीहरु हुन् ।
• यस्ता नदीहरुमा बर्षायाममा बढी पानी हुने र हिउँदमा पानीको मात्रा कम हुने गर्दछ ।
• यी नदीहरु सिंचाई आयोजना र साना जलविद्युतको लागि उपयुक्त मानिन्छन्।
• दोस्रो स्तरका नदीहरुमा राप्ती, मेची, कमला, वागमती आदि पर्दछन् ।
• तेस्रो स्तरका नदीहरु
• चुरे पर्वतमा मुहान भएका नदीहरु तेस्रो स्तरका नदीहरु हुन् ।
• बर्षादमा यी नदीहरुले ठूला आकारका रुप लिएता पनि हिउँदमा यी नदीहरु साना हुने वा सुक्ने गर्दछन् ।
• तेस्रो स्तरका नदीहरुमा रतुवा, तिलावे, हर्दिनाथ आदि पर्दछन् ।

अत: उत्पत्तिका आधारमा नेपालका नदीहरुलाई  पहिलो, दोस्रो र तेस्रो गरी तीन तहमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ ।

नमुना प्रश्न : नदीको आधारमा नेपाललाई के-कसरी विभाजन गर्न सकिन्छ ? उल्लेख गर्नुहोस्।(१०)

नदीको आधारमा नेपाललाई देहायबमोजिम विभाजन गर्न सकिन्छ ।

• कोशी प्रदेश
• पूर्वमा कञ्चनजङ्घा हिमालदेखि पश्चिममा लाङटाङ हिमालबीचको क्षेत्रलाई कोशी प्रदेश भनिन्छ ।
• सप्तकोशी नदी नेपालको सबैभन्दा ठूलो नदी हो ।
• यो सुनकोशी, तमोर, तामाकोशी, लिखु, अरुण, ईन्द्रावती र दुधकोशी मिलेर बनेको छ ।
• यो नदी ७२० कि.मि लामो छ ।
• यो नदीको जलप्रवाह १५६४ क्यूविक मिटर प्रतिसेकेण्ड रहेको छ।
• यस नदीबाट २२००० मेगावट विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• कोशी प्रदेशको प्रभाव क्षेत्र ६० हजार वर्ग कि.मि रहेको छ ।
• यसको सबैभन्दा ठूलो सहायक नदी अरुण हो भने सबैभन्दा सानो सहायक नदी लिखु हो ।

• गण्डकी प्रदेश
• पूर्वमा लाङटाङ हिमालदेखि पश्चिममा धवलागिरी हिमाल सम्मको गण्डकी नदी प्रभावित क्षेत्रलाई गण्डकी प्रदेश भनिन्छ ।
• गण्डकी नदीका सात प्रमुख सहायक नदीहरु त्रिशुली, बुढीगण्डकी, दरौदी, मादी, मर्स्याङ्दी, सेती र कालीगण्डकी हुन् ।
• यो नेपालको सबैभन्दा गहिरो नदी हो ।
• यस नदीलाई चितवन जिल्लामा आएपछि नारायणी नदीको नामले चिनिन्छ।
• यो नदी करिब ३३८ कि.मि लामो छ ।
• यो नदीको जलप्रवाह १७१३ क्यूविक मिटर प्रतिसेकेण्ड रहेको छ।
• यस नदीबाट २१००० मेगावट विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• यस प्रदेशको प्रभाव क्षेत्र ३८ हजार वर्ग कि.मि रहेको छ ।
• यसको सबैभन्दा ठूलो सहायक नदी कालीगण्डकी हो भने सबैभन्दा सानो सहायक नदी दरौंदी हो
• कर्णाली प्रदेश
• पूर्वमा धवलागिरी हिमालदेखि पश्चिममा व्यास हिमाल सम्मको कर्णाली नदी प्रभावित क्षेत्रलाई कर्णाली प्रदेश भनिन्छ ।
• कर्णाली नदीका सात प्रमुख सहायक नदीहरु हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठूली भेरी, सानी भेरी, तिला, बुढीगङ्गा र सेती हुन् ।
• यो नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो ।
• यो नदी करिब ५०७ कि.मि लामो छ ।
• यो नदीको जलप्रवाह १३१६ क्यूविक मिटर प्रतिसेकेण्ड रहेको छ।
• यस नदीबाट ३२००० मेगावट विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• यस प्रदेशको प्रभाव क्षेत्र ४२ हजार वर्ग कि.मि रहेको छ ।
• यसको सबैभन्दा ठूलो सहायक नदी हुम्ला कर्णाली हो भने सबैभन्दा सानो सहायक नदी तिला हो

निष्कर्ष : यसरी नेपाललाई नदीका आधारमा मुख्य तीन वटा क्षेत्रमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।  जलस्रोतको धनी मुलकको रुपमा रहेको नेपालमा जलस्रोतको अवस्थामा समेत हावापानी र धरातलीय स्वरुपअनुसार विविधता रहेको पाईन्छ ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा जलसम्पदाको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

महासागर, सागर, नदी, ताल तलैया, खोला एवं त्यहाँ विद्यमान स्रोत र साधनहरुलाई जलसम्पदा भनिन्छ । नेपाल जससम्पदाको दृष्टीले विश्वकै धनी मुलुक मानिन्छ । नेपालमा जलसम्पदाको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• स्वच्छ खानेपानीको आपूर्ति गर्न
• जलविद्युत उत्पादन गर्न
• माछापालन जस्ता व्यवसायहरु सञ्चालन गर्न
• सिंचाईको लागि
• वातावरण संरक्षण गर्न
• पर्यटकीय क्षेत्रको विकास तथा प्रवर्धन गर्न
• जलयातायत सञ्चालन गर्न
• सीमानाको लागि उपयोग गर्न
• धार्मिक संस्कार कायम गर्न
• रोजगारीको सृजना गर्न
• सरसफाई गर्न
• प्राकृतिक सौन्दर्यता कायम गर्न
• जैविक विविधता संरक्षण गर्न

अत : नेपालको सामाजिक आर्थिक विकासमा जलसम्पदाको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ ।

नमुना प्रश्न : तालका प्रकारहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।(५)

• जमिनको खाल्डोमा संकलित पानीलाई ताल भनिन्छ ।
• नेपालको सबैभन्दा ठूलो ताल रारा ताल हो । नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल फोक्सुण्डो ताल हो ।
• विश्वको सर्वाधिक उचाईमा रहेको ताल तिलोचो ताल हो । जुन समुद्री सतहबाट ४९१९ मि. को उचाईमा रहेको छ ।
• ताललाई तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।
• हिमाली ताल
• हिउँ पग्लेर बगेको पानी संकलित भई निर्मित ताललाई हिमाली ताल भनिन्छ ।
• रारा ताल, तिलिचो ताल आदि हिमाली ताल हुन् ।
• पर्वतीय ताल
• पहाडका खाल्टोमा पानी जमी बनेको ताल पर्वतीय ताल हुन् ।
• फेवाताल, रुपाताल आदि पर्वतीय ताल हुन् ।
• मानव निर्मित ताल
• मानिसद्वारा निर्माण गरिएका ताल नै मानव निर्मित ताल हुन्।
• रानीपोखरी, ईन्द्र सरोबर आदि मानव निर्मित ताल हुन् ।

अत:नेपालका ताललाई हिमाली, पर्वतीय र मानव निर्मित गरी तीन भागमा विभक्त गर्न सकिन्छ ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा जलसम्पदाको विकास हुन नसक्नुका कारणहरु के-के हुन् ? उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

नेपालमा रहेका नदी, तालतयैया, सिमसार, खोला आदि क्षेत्र एवं त्यहाँ विद्यमान प्राकृतिक स्रोत साधन नै जलसम्पदा हो । नेपाल जलसम्पदामा विश्वकै धनी मुलक हो ।

• सुस्पष्ट नीति एवं कार्यविधिको अभाव
• दक्ष जनशक्तिको अभाव
• राजनीतिक अस्थिरता
• जनचेतनाको कमी
• मुलुकमा बढ्दो भ्रष्टाचार र कुशासन
• खोज र अनुसन्धानको कमी
• सीप र प्रविधिको कमी
• खानेपानी एवं जलविद्युतको बजारीकरण हुन नसक्नु
• बढ्दो दण्डहिनता
• निर्माणाधीन जलविद्युत आयोजनाहरु समयमै सम्पन्न हुन नसक्नु
• आर्थिक स्रोत र साधनको अभाव

अत: नेपाल जलसम्पदामा धनी मुलुक भएता पनि विभिन्न कारणहरुले गर्दा यहाँको जलसम्पदालाई मुलुकको हित र समृद्धिमा उपयोग गर्न नसिकिएको देखिँदा मुलुकको विकास र समृद्धिमा जलसम्पदालाई आवद्ध गर्दै जानु आवश्यक देखिन्छ।

वनसम्पदा : अवस्था र महत्व तथा वन विनाशका कारण र संरक्षणका उपायहरु

नमुना प्रश्न :वनको परिचय दिँदै नेपालका वजनङ्गलको प्रकारबारे उल्लेख गर्नुहोस्।

वन परिचय

• आंशिक वा पूर्ण रुपमा रुख वा बुट्यानले ढाकेको क्षेत्रलाई वन भनिन्छ।
• कुनै पनि ठाउँको भू-धरातल, हावापानी, माटो आदिले त्यस स्थानको वनस्पतिलाई प्रभावित गर्दछन् ।
• प्राकृतिक सन्तुलन कायम गर्न वनको अत्यन्तै महत्व रहन्छ ।
• सन् २०१४ को वन सर्वेक्षणले नेपालको वनक्षेत्र ४४.७४% रहेको देखाएको छ ।
• हाल नेपालमा ४५.३१ % बनक्षेत्र जसमध्ये ४१.६९% वन र ३.६२% बुट्यान रहेको तथ्याङ्ग रहेको पाईन्छ ।

नेपालमा वनजङ्गलको प्रकार

नेपालमा वनजङ्गलका प्रकारलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• उष्णप्रदेशीय सदाबहार जङ्गल
• यस प्रकृतिको जङ्गल तराई, भाबर, दुन, चुरे पर्वतको १२०० मि. सम्मको उचाईमा पाईन्छ।
• यहाँका रुखहरु अग्ला, मोटा, बलिया र सधै हरिया हुन्छन् ।
• साल, सिसौ, खयर, सिमल आदि वनस्पति यस क्षेत्रमा पाईन्छन्।
• यस जङ्गलमा हात्ती, गैंडा, बाघ, भालु आदि जनावरहरु पाईन्छन्।
• समशीतोष्ण पतझर जङ्गल
• करिब १२०१ मि. देखि २१०० मि. सम्मको उचाईमा यस प्रकृतिका जङ्गल पाईन्छ ।
• यहाँ सल्ला, साल, चाँप, कटूस, ओखर जस्ता बोटबिरुवा पाईन्छन् ।
• यस्तो जङ्गलमा हिउँदमा रुखका पातहरु झर्दछन् ।
• समशीतोष्ण सदाबहार कोणधारी जङ्गल
• करिब २१०१ मि. देखि ३३५० मि. सम्मको उचाईमा अवस्थित वनलाई सदाबहार कोणधारी बन भनिन्छ ।
• यो जङ्गलमा अवस्थित रुखका पातहरु कोणजस्तै चुच्चो परेका हुन्छन् ।
• यस जङ्गलमा चाँप, सल्ला, कटुस, धुपि जस्ता बोटबिरुवाहरु पाईन्छन् ।
• लेकाली वनस्पती वा घाँसे मैदान
• करिब ३३५१ मि. देखि ५००० मि. सम्मको उचाईमा अवस्थित वनलाई लेकाली बन भनिन्छ ।
• यहाँ अग्ला, कडा र मोटा जातका रुखहरु पाईदैनन् ।
• यहाँ गुराँस, निकाले जस्ता बोटबिरुवाहरु पाईन्छन् ।
• शीत मरभूमिको वनस्पती
• ५००० मि. भन्दा उचाईमा अवस्थित वनलाई शीत मरभूमिको बन भनिन्छ ।
• यो सबैभन्दा उचाईमा पाईने वन हो ।
• यहाँ काई र लेउमात्र पाईन्छ ।

अत: वन वातावारण संरक्षणको महत्वपूर्ण अवयव हो । वातावरण अनुसार वनको प्रकृति पनि फरक-फरक हुन्छ ।

नमुना प्रश्न : वन विनाश भन्नाले के बुझिन्छ ? नेपालमा वन विनाशका कारणहरु उल्लेख गर्नुहोस् । (२+३)

वन विनाश परिचय

बोटविरुवाको कटान गर्दै बन क्षेत्र घटाउने कार्य नै वनविनाश हो ।

• बन विनाशले वनक्षेत्रमा भएको अतिक्रमणलाई बुझाउँदछ ।
• यसले वनक्षेत्रको संकुचनलाई जनाउँदछ ।
• वन विनाशले जैविक विविधता एवं वातावरण सन्तुलनमा ह्रास पुर्‍याउँदछ ।

नेपालमा वन विनाशका कारण

नेपालमा वन विनाशका कारणहरु देहायबमोजिम छन् ।

• उच्च गरिबी र बेरोजगारी
• वन पैदावारमा बढ्दो परनिर्भरता
• जनचेतनाको कमी
• उच्च जनसंख्या बृद्धि
• परम्परागत उर्जाको बढ्दो प्रयोग
• डढेलो
• काठ तथा वन्यजन्तुको अवैध रुपमा चोरी निकासी
• दण्डहिनता
• बाढी, पहिरो, भूक्षय जस्ता प्राकृतिक प्रकोप
• अव्यवस्थित सहरीकरण
• अव्यवस्थित रुपमा विकास निर्माण कार्य सञ्चालन हुनु
• जलवायु परिवर्तनको असर
• स्पष्ट नीति एवं कानूनको अभाव
• विद्यमान नीति एवं कानूनको परिपालना नहुनु

अत : जनचेतना अभिबृद्धि गर्दै नेपालमा वन विनाशलाई रोक्न सरोकारवालाहरुले विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा वनक्षेत्र संरक्षणका उपायहरु के- कस्ता हुन सक्छन् ? उल्लेख गर्नुहोस्।(५)

आंशिक वा पूर्ण रुपमा रुख वा बुट्यानले ढाकिएको क्षेत्रलाई बनक्षेत्र भनिन्छ । नेपालमा हाल करीब ४५.३१% भू-भाग वनक्षेत्रले ओगटेको छ । नेपालमा वनक्षेत्र संरक्षणका उपायहरु देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• जनतेचनामुखी कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने
• वनसंरक्षणका लागि आवश्यक नीति एवं कानूनको निर्माण गर्ने
• वन संरक्षण सम्बन्धी विभिन्न खोज तथा अनुसन्धान गर्ने
• वैकल्पिक उर्जाको विकास एवं प्रयोग गर्ने
• गैह्र कानूनी रुपमा वनविनाश गर्नेलाई कडा दण्ड सजायको व्यवस्था गर्ने
• वनसंरक्षण सम्बन्धी अन्तरार्ष्ट्रिय राम्रा र सफल अभ्यासलाई अनुशरण गर्ने
• वन संरक्षणका लागि विभिन्न क्षेत्रसँग समन्वय गर्ने
• काठदाउराको अवैध चोरी निकासीलाई नियन्त्रण गर्ने
• ढडेलो लगायतका क्रियाकलापहरुलाई समयमै नियन्त्रण गर्ने
• वृक्षारोपण कार्यक्रमहरुलाई प्रभावकारी रुपमा सञ्चालन गर्ने
• गरिबी र बेरोजगारी समस्या नियन्त्रण गर्ने
• पदपैदावारमा आश्रित जनसमुदायका लागि अन्य रोजगारीको क्षेत्र उपलब्ध गराउने
• वातावरणी प्रभावको मूल्यांकन गरी विकास निर्माणको कार्य सञ्चालन गर्ने

अत: वन प्राकृतिक सन्तुलनको महत्वपूर्ण अवयव भएकाले वनक्षेत्र संरक्षणमा सरोकारवाला पक्षहरुको विशेष ध्यान जानुपर्ने देखिन्छ ।

नमुना प्रश्न : वन संरक्षणका लागि नेपालमा भएको व्यवस्था उल्लेख गर्नुहोस् । (१०)

वन जंगललाई जोगाउने अर्थात वनविनाश रोक्ने कार्य नै वन संरक्षण हो ।  वन सरंक्षणले वनक्षेत्रको विकास र विस्तारमा सहयोग पुर्‍याउँदछ । नेपालमा वन संरक्षणका लागि भएका प्रयासहरु देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• नीतिगत एवं कानूनी व्यवस्था
• नेपालको संविधानको प्रस्तावनामै दिगो विकासप्रतिको प्रतिवद्धता व्यक्त गरिएको, धारा ३० मा स्वच्छ वातावरणको हकको व्यवस्था गरिएको, राज्यका नीतिहरुमा समेत वन संरक्षणका लागि विभिन्न व्यवस्थाहरु रहेको
• वनऐन, २०७६
• राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९
• वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६
• जलस्रोत ऐन, २०४९
• राष्ट्रिय वन नीति, २०७१
• राष्ट्रिय वातावरण नीति, २०७६
• संस्थागत व्यवस्था
• वन तथा वातावरण मन्त्रालय
• शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
• राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष
• विभिन्न गैह्र सरकारी संस्था एवं नागरिक समाज
• कार्यगत व्यवस्था
• वन संरक्षण कार्यक्रम
• वृक्षारोपण कार्यक्रम
• भू-संरक्षण कार्यक्रम
• डढेलो रोकथाम कार्यक्रम
• विद्यालय तह देखिनै वन संरक्षण सम्बन्धि विषयमा पठनपाठन गरिँदै आईएको ।

अत : वनक्षेत्र संरक्षण सम्बन्धमा रहेका नेपालका नीतिगत, संस्थागत तथा कार्यगत व्यवस्थालाई थप मजुबुत बनाउँदै वनक्षेत्रको संरक्षणको गर्नु बाञ्छनीय देखिन्छ ।

नमुना प्रश्न : वन ऐन, २०७६ ले नेपालका वनलाई के –कसरी विभाजन गरेको छ ? उल्लेख गर्नुहोस् ।

वन ऐन, २०७६ अनुसार नेपालका वनलाई देहायबमोजिम विभाजन गरिएको छ ।

• अन्तरप्रादेशिक वन
• कबुलियती बन
• धार्मिक वन
• सामुदायिक वन
• निजी वन
• राष्ट्रिय वन
• साझेदारी वन
• प्रदेशभित्रको राष्ट्रिय वन

अत : वन ऐन, २०७६ ले नेपालको वनलाई विभिन्न प्रकारमा विभाजन गरेको पाईन्छ ।

नमुना प्रश्न : वनसम्पदाको महत्व प्रष्ट पार्नुहोस् । (५)

वनसम्पदा परिचय

रुख एवं बुट्यानले ओगटेको क्षेत्र र त्यहाँ अवस्थित स्रोत र साधनहरुलाई वनसम्पदा भनिन्छ।

• वनसम्पदा वातवरण संरक्षणको मुख्य तत्व हो ।

वनसम्पदाको महत्व

वनसम्पदाको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• जैविक विविधताको संरक्षण गर्न
• मानवीय आवश्यकताहरु परिपूर्ति गर्न
• वातावरण सन्तुलन कायम गर्न
• खानेपानीको आपूर्ति गर्न
• विभिन्न खनिज पदार्थहरुको प्राप्ति गर्न
• प्रदुषण नियन्त्रण गर्न
• प्राकृतिक सौन्दर्यता कायम गर्न
• उद्योग धन्दाहरुलाई कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउन
• पर्यटन व्यवसायलाई प्रवर्धन गर्न
• रोजगारी सिर्जना गर

अत: मानव जिवनका हरेको आवश्यकता परिपर्ति गर्न वन सम्पदाको विशेष महत्व रहेको हुन्छ ।