About Author

सफलताको तुलना र मानसिक असन्तोष

चिन्तनः तोमनाथ उप्रेती: उपसचिव, नेपाल सरकार: मानव मन जटिल मनोवैज्ञानिक संरचना हो, जसमा भावना, इच्छा, आत्मबोध, सामाजिक तुलना र मूल्य–मान्यताहरू निरन्तर अन्तर्क्रिया गरिरहेका हुन्छन्। मानिसको व्यवहारलाई प्रभावित गर्ने भावनात्मक अवस्थामध्ये ईर्ष्या एक महत्वपूर्ण तर प्रायः अप्रत्यक्ष रूपमा अभिव्यक्त हुने मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति हो। विशेषतः अरू व्यक्तिको सफलता, प्रतिष्ठा, आर्थिक उपलब्धि, सामाजिक स्वीकृति वा व्यक्तिगत प्रगतिलाई देखेर उत्पन्न हुने असन्तोषले व्यक्तिको आत्ममूल्यांकन, सम्बन्ध र सामाजिक व्यवहारमा प्रभाव पार्न सक्छ। अरूको सफलतामा दुःखी हुनु केवल अर्को व्यक्तिको उपलब्धिप्रतिको नकारात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन। यसको पछाडि आत्मसम्मान, सामाजिक तुलना, अपूर्ण आकांक्षा, असुरक्षा र आत्मपहिचानसँग सम्बन्धित मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया सक्रिय हुन सक्छ। त्यसैले ईर्ष्यालाई व्यक्तिको बाह्य व्यवहारबाट मात्र होइन, उसको आन्तरिक मनोवैज्ञानिक संरचना र सामाजिक परिवेशको सन्दर्भमा समेत विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ। ईर्ष्याको विकासमा सामाजिक तुलना महत्वपूर्ण कारकका रूपमा देखा पर्छ। मानिसले आफ्नो क्षमता, उपलब्धि, आर्थिक अवस्था, सामाजिक प्रतिष्ठा वा जीवनशैलीको मूल्यांकन गर्दा आफूलाई अरूसँग तुलना गर्ने गर्छ। विशेषतः आफूभन्दा अगाडि रहेको व्यक्तिसँग गरिने तुलना प्रतिकूल आत्ममूल्यांकनको कारण बन्न सक्छ। कसैको सफलता प्रेरणाको स्रोत बन्नुको सट्टा आफू पछाडि परेको अनुभूतिको कारण बनेपछि मानसिक असन्तोष उत्पन्न हुन्छ। ऊ सफल भयो, म किन भएनँ? भन्ने प्रश्नले आत्ममूल्यांकनलाई नकारात्मक दिशातर्फ लैजान सक्छ। यसरी सामाजिक तुलना क्रमशः हीनताबोध, असुरक्षा र ईर्ष्यामा परिणत हुन सक्छ।तर सामाजिक तुलना सधैं नकारात्मक हुँदैन। उचित दृष्टिकोणबाट गरिएको तुलना आत्मविकास र प्रेरणाको माध्यम पनि बन्न सक्छ। त्यसैले समस्या तुलना गर्नुमा मात्र नभई तुलनाबाट उत्पन्न हुने मानसिक व्याख्या र भावनात्मक प्रतिक्रियामा निहित हुन्छ। ईर्ष्याको मनोविज्ञान बुझ्न आत्मसम्मानको अवस्थालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। व्यक्तिले आफूलाई पर्याप्त, सक्षम र मूल्यवान् ठान्न नसक्दा अरूको उपलब्धिले आफ्नो कमजोरीलाई अझ स्पष्ट बनाएको अनुभूति गर्न सक्छ। यस अवस्थामा अरूको सफलता बाह्य उपलब्धि मात्र रहँदैन; त्यो व्यक्तिको आफ्नै अपूर्णताको प्रतीक बन्न पुग्छ। आफू वर्तमानमा जे अवस्थामा छ र आफू हुन चाहेको अवस्थाबीचको दूरीलाई आत्मअसंगतिको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। आकांक्षा र वास्तविक उपलब्धिबीचको दूरी अत्यधिक हुँदा असन्तोष बढ्न सक्छ। यदि व्यक्तिले त्यस दूरीलाई सुधारको अवसरका रूपमा लिन सकेन भने त्यही असन्तोष अरूप्रतिको ईर्ष्यामा परिणत हुन सक्छ।यस अर्थमा ईर्ष्या प्रायः अरूको उपलब्धिप्रति उत्पन्न हुने भावना भए पनि यसको मूल स्रोत व्यक्तिको आफ्नै आत्ममूल्यांकनमा रहेको हुन सक्छ। अहंकारले व्यक्तिलाई आफूलाई विशेष, सक्षम वा अरूभन्दा श्रेष्ठ देख्न प्रेरित गर्न सक्छ। जब अर्को व्यक्तिले आफूले अपेक्षा नगरेको सफलता हासिल गर्छ, तब स्थापित आत्मछविमा चुनौती उत्पन्न हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले अरूको उपलब्धिलाई निष्पक्ष रूपमा स्वीकार गर्न कठिनाइ अनुभव गर्न सक्छ।असुरक्षित आत्मपहिचान भएको व्यक्तिमा यस्तो प्रतिक्रिया अझ तीव्र हुन सक्छ। आफ्नो मूल्य बाह्य उपलब्धि र सामाजिक मान्यतामा निर्भर रहेको अवस्थामा अरूको सफलता आफ्नो प्रतिष्ठाका लागि चुनौतीजस्तो देखिन सक्छ। फलतः प्रशंसा गर्नुपर्ने अवस्थामा आलोचना, अवमूल्यन वा मौन असन्तोष उत्पन्न हुन सक्छ।त्यसैले ईर्ष्याको व्यवस्थापनका लागि केवल व्यवहार परिवर्तन पर्याप्त हुँदैन। व्यक्तिको आत्मपहिचान, आत्मसम्मान र आफ्नो मूल्यप्रतिको आन्तरिक विश्वासलाई सुदृढ बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ। ईर्ष्या सधैं प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त हुँदैन। यो व्यङ्ग्य, आलोचना, उदासीनता, अरूको उपलब्धिको अवमूल्यन वा औपचारिक शुभकामनाभित्र लुकेको हुन सक्छ। सामाजिक सम्बन्धमा यस्तो अप्रत्यक्ष ईर्ष्याले विश्वास र सहकार्यलाई कमजोर बनाउन सक्छ।परिवार, कार्यस्थल, शैक्षिक संस्था तथा सामाजिक समूहमा अरूको प्रगतिलाई स्वीकार गर्न नसक्ने प्रवृत्तिले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा जन्माउन सक्छ। स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले क्षमता विकास गर्छ भने ईर्ष्यामा आधारित प्रतिस्पर्धाले अरूलाई कमजोर बनाउने मानसिकता विकास गर्न सक्छ।यसकारण संस्थागत संस्कृतिमा उपलब्धिको निष्पक्ष सम्मान, सहकार्य, पारदर्शिता र सामूहिक सफलतालाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ। पूर्वीय दार्शनिक परम्परामा मानव दुःखको कारणका रूपमा अज्ञान, आसक्ति, अहंकार र इच्छालाई विशेष महत्व दिइएको पाइन्छ। वेदान्तीय दृष्टिकोणले व्यक्तिको वास्तविक स्वरूप बाह्य उपलब्धि वा सामाजिक पहिचानभन्दा गहिरो रहेको मान्यता प्रस्तुत गर्छ। यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा अरूसँग निरन्तर तुलना गर्नु आत्मस्वरूपको अपर्याप्त बोधसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। उपनिषद्को “तत्त्वमसि” अवधारणाले व्यक्तिको मूल अस्तित्वलाई व्यापक चेतनासँग जोडेर हेर्छ। यस्तो दृष्टिकोणमा बाह्य उपलब्धिको आधारमा व्यक्तिको अन्तिम मूल्य निर्धारण हुँदैन। त्यसैले अरूको सफलता आफ्नो अस्तित्वका लागि खतरा बन्नुपर्ने आवश्यकता रहँदैन।बौद्ध दर्शनमा तृष्णा, आसक्ति र द्वेषलाई मानसिक अशान्तिसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। अरूले प्राप्त गरेको वस्तु वा उपलब्धिलाई आफूले पनि प्राप्त गर्नैपर्ने बाध्यताजस्तो अनुभव गर्दा उत्पन्न हुने मानसिक तनावले दुःखलाई बढाउन सक्छ। प्रकृतिमा प्रत्येक तत्त्वको आफ्नै स्वरूप, गति र अस्तित्व हुन्छ। एउटा रूख अर्को रूखसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। नदी आफ्नो प्रवाहमा अघि बढ्छ र फूल आफ्नो स्वाभाविक सुगन्धमा अस्तित्व प्रकट गर्छ। प्रकृतिको यही स्वाभाविकता मानव जीवनका लागि आत्मस्वीकृतिको महत्वपूर्ण प्रतीक बन्न सक्छ।मानिसले पनि आफ्नो क्षमता, परिस्थिति, समय र जीवनयात्रालाई स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ। आत्मस्वीकृतिको अर्थ कमजोरीलाई स्थायी रूपमा स्वीकार गर्नु होइन; बरु आफू वर्तमानमा जहाँ छु, त्यसलाई यथार्थ रूपमा बुझेर सुधारका लागि अघि बढ्नु हो। यस्तो आत्मबोधले अरूसँगको अनावश्यक तुलना घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले सामाजिक तुलनाको प्रकृतिमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको छ। मानिसहरूले अरूको जीवनका चयनित, आकर्षक र सकारात्मक पक्षहरू मात्र बारम्बार देख्ने गर्छन्। यसले आफ्नो वास्तविक जीवनसँग अरूको प्रस्तुत गरिएको जीवनको तुलना गर्ने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने सफलता, यात्रा, आर्थिक समृद्धि, शारीरिक आकर्षण वा सामाजिक लोकप्रियताले व्यक्तिमा आफू पर्याप्त नभएको अनुभूति उत्पन्न गर्न सक्छ। समस्या के हो भने सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गरिने जीवन पूर्ण वास्तविकताको प्रतिनिधित्व नहुन सक्छ। यस कारण आभासी उपलब्धि र वास्तविक जीवनबीचको तुलना मानसिक असन्तोषको स्रोत बन्न सक्छ।त्यसैले डिजिटल साक्षरता केवल सूचना प्रयोग गर्ने क्षमतामा सीमित हुनु हुँदैन। व्यक्तिले डिजिटल सामग्रीको चयनात्मक प्रकृति बुझ्ने र त्यसलाई आफ्नो जीवनको यथार्थ मापनको आधार नबनाउने मनोवैज्ञानिक क्षमता पनि विकास गर्न आवश्यक छ। ईर्ष्याले व्यक्तिको मानसिक शान्ति, सम्बन्ध र आत्ममूल्यांकनमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। अरूको सफलता स्वीकार गर्न नसक्दा व्यक्तिको ध्यान आफ्नो विकासभन्दा अरूको उपलब्धिमा केन्द्रित हुन्छ। परिणामस्वरूप समय, ऊर्जा र भावनात्मक क्षमता अनावश्यक तुलनामा खर्च हुन सक्छ। सामाजिक स्तरमा ईर्ष्याले सहकार्य, विश्वास र सामूहिक उपलब्धिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यदि कुनै समुदायमा व्यक्तिको सफलता सामूहिक उत्सवको विषय बन्नुको सट्टा द्वेषको कारण बन्छ भने त्यहाँ सामाजिक पूँजी कमजोर हुँदै जान सक्छ। त्यसैले ईर्ष्या व्यक्तिगत मनोवैज्ञानिक समस्या मात्र नभई सामाजिक सम्बन्धसँग सम्बन्धित विषय पनि हो। ईर्ष्यालाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक भावनाका रूपमा मात्र बुझ्नु उपयोगी नहुन सक्छ। यसको पछाडि रहेको असन्तोषले व्यक्तिको कुनै अधुरो चाहना, क्षमता वा आकांक्षालाई संकेत गर्न सक्छ। त्यसैले प्रश्न “म उसलाई किन ईर्ष्या गर्छु?” बाट “उसको कुन उपलब्धिले मेरो कुन आकांक्षालाई प्रतिबिम्बित गर्छ?” तर्फ रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको आत्मचिन्तनले ईर्ष्यालाई आत्मविकासको प्रेरणामा परिवर्तन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। अरूको सफलता आफ्नो असफलताको प्रमाण होइन; त्यो सम्भावित उपलब्धिको उदाहरण पनि हुन सक्छ। यस दृष्टिकोणले प्रतिस्पर्धालाई द्वेषबाट सिकाइ र विकासतर्फ लैजान सक्छ। ईर्ष्या व्यवस्थापनको पहिलो आधार आत्मस्वीकृति हो। व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, सीमा, परिस्थिति र जीवनयात्रालाई यथार्थ रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। दोस्रो आधार यथार्थपरक आत्ममूल्यांकन हो। आफ्नो मूल्य केवल धन, पद, प्रतिष्ठा वा बाह्य उपलब्धिबाट निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन।तेस्रो आधार कृतज्ञता र आत्मचिन्तन हो। आफूले प्राप्त गरेका उपलब्धि, सम्बन्ध, अवसर र क्षमताको मूल्यांकन गर्दा अभावमा मात्र केन्द्रित हुने प्रवृत्ति कम हुन सक्छ। चौथो आधार अरूको सफलताबाट सिक्ने संस्कार हो। प्रशंसा, सहकार्य र शुभेच्छाले सामाजिक सम्बन्धलाई सकारात्मक बनाउँछ।ध्यान, आत्मनिरीक्षण तथा सचेत जीवनशैलीले आफ्ना भावनालाई तत्काल प्रतिक्रिया नदिई तिनलाई अवलोकन गर्ने क्षमता विकास गर्न सक्छ। यसले ईर्ष्याको भावनालाई दबाउनेभन्दा त्यसको स्रोत बुझेर रूपान्तरण गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। अन्त्यमा,अरूको सफलतामा दुःखी हुने मनोविज्ञानलाई सामाजिक तुलना, आत्मसम्मान, आत्म–असंगति, अहंकार, असुरक्षा र सामाजिक परिवेशको अन्तर्सम्बन्धबाट बुझ्न सकिन्छ। ईर्ष्या बाह्य उपलब्धिप्रतिको प्रतिक्रिया भए पनि यसको गहिरो स्रोत व्यक्तिको आत्मबोध र आफ्नै जीवनप्रतिको असन्तोषमा निहित हुन सक्छ। स्वस्थ समाज निर्माणका लागि अरूको सफलतालाई व्यक्तिगत पराजयका रूपमा होइन, सामूहिक सम्भावनाका रूपमा बुझ्ने संस्कार आवश्यक हुन्छ। आत्मस्वीकृति, आत्मचिन्तन, कृतज्ञता, करुणा र सहकार्यले ईर्ष्याको तीव्रता कम गर्न सक्छन्। त्यसैगरी सामाजिक सञ्जालको विवेकपूर्ण प्रयोग र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको संस्कारले पनि सामाजिक तुलनाबाट उत्पन्न नकारात्मक प्रभाव घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। अरूको सफलता हाम्रो असफलताको प्रमाण होइन। प्रत्येक व्यक्तिको क्षमता, परिस्थिति, समय र जीवनयात्रा फरक हुन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो मूल्य अरूसँगको तुलनाबाट होइन, आफ्नै विकास र मानवीय मूल्यबाट निर्धारण गर्न सिक्छ, तब ईर्ष्या क्रमशः प्रेरणा, द्वेष करुणा र प्रतिस्पर्धा सहकार्यमा रूपान्तरण हुन सक्छ। यही आन्तरिक रूपान्तरणले व्यक्तिलाई मनोवैज्ञानिक शान्ति र समाजलाई स्वस्थ सम्बन्धतर्फ उन्मुख गराउँछ।