About Author

साहित्य : दर्शन, आध्यात्मिकता र मानवचेतनाको अनन्त यात्रा

तोमनाथ उप्रेती: उपसचिव, नेपाल सरकार: साहित्य मानव सभ्यताको सूक्ष्मतम चेतनाको भाषिक अभिलेख हो। मानिसले आकाशतर्फ हेरेर आफ्नो अस्तित्वबारे प्रश्न गर्न थालेदेखि नै साहित्यको आधारभूत चेतना जन्मिएको मान्न सकिन्छ। साहित्यको जन्मको मूलमा प्रश्न हुन्छ। म को हुँ?, जीवनको अर्थ के हो?, दुःख किन छ?, प्रेम किन आवश्यक छ?, मृत्युको अर्थ के हो?, सत्य के हो? जस्ता प्रश्न मानव चेतनाका शाश्वत प्रश्न हुन्। साहित्यले यिनको अन्तिम समाधान प्रस्तुत गर्दैन; बरु तिनलाई अनुभूति, कल्पना, प्रतीक र भाषामार्फत अझ गहिरो बनाउँछ। यस अर्थमा साहित्य मानव अन्तर्जगतको अन्वेषण हो। मानिसभित्र रहेका भय, प्रेम, एकान्त, अपराधबोध, करुणा, विद्रोह, स्मृति, आकांक्षा र मुक्तिको चाहनालाई साहित्यले भाषिक रूप दिन्छ। पाठकले कुनै महान् कृति पढ्दा अरूको कथा पढिरहेको हुँदैन मात्र; उसले आफ्नै जीवनको अदृश्य तहसँग पनि संवाद गरिरहेको हुन्छ। पात्रको पीडामा आफ्नै पीडा भेटिन सक्छ। पात्रको प्रश्नमा आफ्नै प्रश्न सुनिन सक्छ। पात्रको आत्मसंघर्षमा आफ्नै अस्तित्वको द्वन्द्व देखिन सक्छ। यही आत्मपहिचान साहित्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक प्रभाव हो। दर्शन र साहित्यबीचको सम्बन्ध यही बिन्दुमा गहिरो हुन्छ। दर्शनले तर्क, अवधारणा र विश्लेषणमार्फत सत्यको खोज गर्छ। साहित्यले अनुभव, कल्पना, संवेदना र प्रतीकमार्फत सत्यलाई अनुभूत गराउँछ। दर्शनले मानिस के हो? भनेर प्रश्न गर्न सक्छ। साहित्यले एउटा पात्रको जीवनमार्फत मानिसको अस्तित्व कस्तो हुन्छ भन्ने अनुभव गराउन सक्छ। त्यसैले साहित्यलाई दर्शनको भावनात्मक वा सौन्दर्यात्मक विकल्प भन्नुभन्दा दर्शनसँग निरन्तर संवाद गर्ने स्वतन्त्र ज्ञान–विधाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। पूर्वीय साहित्यिक तथा दार्शनिक परम्परामा आत्मबोध, प्रकृति, कर्म, मुक्ति, करुणा र विश्वएकत्वका प्रश्न महत्वपूर्ण रहे। उपनिषद्हरूको आत्मा र ब्रह्मसम्बन्धी चिन्तन, बौद्ध दर्शनको अनित्यता र दुःखसम्बन्धी विश्लेषण तथा भगवद्गीताको कर्म र कर्तव्यसम्बन्धी विमर्शले पूर्वीय चेतनामा साहित्य र दर्शनबीचको सम्बन्धलाई गहिरो बनाएका छन्। आधुनिक पूर्वीय साहित्यकारहरूले यी दार्शनिक परम्परालाई आधुनिक जीवनका प्रश्नसँग जोडेर नयाँ साहित्यिक रूप दिएका छन्। रवीन्द्रनाथ ठाकुर यसको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। सन् १९१३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने उनी एसियाबाट उक्त पुरस्कार पाउने पहिलो साहित्यकार थिए। गीताञ्जलीमा प्रकृति, प्रेम, मानवता, आत्मसमर्पण र अनन्त चेतनाबीचको सम्बन्ध अभिव्यक्त हुन्छ। ठाकुरको आध्यात्मिकता मानवतावाद, प्रकृतिप्रेम र विश्वचेतनासँग जोडिएको छ। उनका लागि मानव आत्माको विस्तार अरू मानिस र प्रकृतिबाट अलग भएर होइन, तिनसँग सम्बन्ध स्थापित गरेर हुन्छ। त्यसैले ठाकुरको साहित्यलाई पूर्वीय आध्यात्मिकता र आधुनिक विश्वमानवतावादको सृजनात्मक मिलनका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। हर्मन हेसेको सिद्धार्थले पनि पूर्वीय दर्शनलाई पश्चिमी साहित्यिक चेतनासँग जोड्ने विशिष्ट कार्य गरेको छ। हेसे सन् १९४६ का साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार विजेता हुन्। सिद्धार्थको केन्द्रीय प्रश्न ज्ञान प्राप्त गर्ने तरिका हो। सिद्धार्थले अरूबाट प्राप्त शिक्षाभन्दा आफ्नै अनुभवलाई महत्व दिन्छ। नदी यहाँ समय, परिवर्तन, जीवन र एकत्वको प्रतीक बन्छ। नदीको निरन्तर प्रवाहले परिवर्तन र स्थायित्वबीचको सम्बन्धलाई संकेत गर्छ। यस अर्थमा उपन्यासलाई आत्मअन्वेषण, अनुभव र आत्मबोधको दार्शनिक आख्यानका रूपमा पढ्न सकिन्छ। विश्वसाहित्यमा आध्यात्मिकता सधैँ धार्मिक आस्थाकै रूपमा प्रकट हुँदैन। कहिलेकाहीँ आध्यात्मिकता अर्थको खोज, मौनताको अनुभव, मृत्युको सामना वा मानव अस्तित्वको गहिरो प्रश्नका रूपमा प्रकट हुन्छ। जोन फोसेका कृतिहरूमा यही प्रकारको सूक्ष्म आध्यात्मिक संवेदना भेटिन्छ। सन् २०२३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका फोसेका लेखनमा मौनता, एकान्त, स्मृति र चेतनाको प्रवाहले विशेष महत्व राख्छ। उनका कृतिमा बाह्य घटनाभन्दा पात्रको अन्तर्मनको कम्पन महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले साहित्यमा कम बोल्नु पनि गहिरो अभिव्यक्ति हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। साहित्यको दार्शनिक शक्ति त्यसको प्रतीकात्मक संरचनामा पनि निहित हुन्छ। नदी समय र जीवनको प्रतीक बन्न सक्छ। समुद्र अनन्तता वा अज्ञात चेतनाको संकेत हुन सक्छ। पर्वत स्थायित्व, आरोहण वा आत्मअन्वेषणको प्रतीक बन्न सक्छ। अन्धकार भय, अज्ञान वा अस्तित्वगत संकटको प्रतीक हुन सक्छ भने प्रकाश ज्ञान, मुक्ति वा आत्मबोधको संकेत बन्न सक्छ। प्रतीकको यही बहुस्तरीय अर्थले साहित्यलाई एकपटक पढेर समाप्त नहुने ज्ञानको संरचनामा रूपान्तरण गर्छ। गाब्रियल गार्सिया मार्केसको एक सय वर्षको एकान्त यस दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। सन् १९८२ का साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार विजेता मार्केसले इतिहास, मिथक, स्मृति, राजनीति र पारिवारिक नियतिलाई जादुई यथार्थवादमार्फत संयोजन गरेका छन्। माकान्डोको संसारमा असम्भव घटनाहरू पनि दैनिक जीवनको स्वाभाविक अंशजस्तो प्रस्तुत हुन्छन्। यसले यथार्थ र कल्पनाबीचको पारम्परिक विभाजनलाई चुनौती दिन्छ। उपन्यासमा समयको पुनरावृत्ति र सामूहिक स्मृतिको क्षयले इतिहासलाई केवल विगतको अभिलेख नभई वर्तमानलाई निर्माण गर्ने सक्रिय शक्ति बनाउँछ। अल्बेयर क्यामुको साहित्यमा आध्यात्मिक प्रश्न अर्को रूपले प्रकट हुन्छ। सन् १९५७ का साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार विजेता क्यामुले जीवनको अर्थ, मृत्यु, निरर्थकता र मानव स्वतन्त्रताका प्रश्न उठाए। द प्लेगमा महामारी संकटका बीच मानवीय उत्तरदायित्व, सहकार्य र नैतिक निर्णयको रूपक  हो। डा. रियूजस्ता पात्रले संसारको अन्तिम अर्थ समाधान नगरे पनि आफ्नो कर्तव्यबाट पछि हट्दैनन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण नैतिक प्रश्न जन्माउँछ,अन्तिम सत्य निश्चित नभए पनि के मानिसले सही कर्म गर्न सक्छ? क्यामुको साहित्यको शक्ति यही प्रश्नमा छ। अस्तित्ववादी साहित्यमा फ्रान्सेली लेखकको रूपमा क्यामुको योगदान महत्वपूर्ण भए पनि उनलाई केवल दार्शनिक श्रेणीमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। उनको साहित्यमा शैली, कथा, पात्र, विडम्बना र नैतिक द्वन्द्व समान रूपमा महत्वपूर्ण छन्। यसबाट साहित्यिक अध्ययनको एउटा आधारभूत पाठ प्राप्त हुन्छ—कुनै कृतिको विचार मात्र होइन, विचारलाई कलात्मक रूप दिने शिल्प पनि मूल्याङ्कनको विषय हुनुपर्छ। प्याट्रिक ह्वाइटको साहित्यमा पनि बाह्य घटनाभन्दा अन्तर्मनको संघर्ष महत्वपूर्ण हुन्छ। सन् १९७३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका ह्वाइटका उपन्यासहरूले व्यक्तिको एकान्त, सामाजिक सम्बन्ध, आध्यात्मिक खोज र अस्तित्वगत संकटलाई जटिल भाषिक संरचनामा प्रस्तुत गर्छन्। उनका पात्रहरू बाह्य सफलताभन्दा आफ्नो अन्तःचेतनाको सत्यसँग संघर्ष गरिरहेका देखिन्छन्। यस प्रकारको साहित्यले पाठकलाई घटना हेर्नेभन्दा चेतना बुझ्ने अभ्यास गराउँछ। साहित्यको आध्यात्मिक आयामलाई केवल धर्मसँग जोड्नु यसको अर्थलाई संकुचित गर्नु हो। आध्यात्मिकता यहाँ मानव अस्तित्वको गहिरो प्रश्नसँग सम्बन्धित अवधारणा हो। मृत्युको बोध, करुणाको अनुभव, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, आत्मपहिचानको खोज, क्षमा, प्रेम, मौनता र मुक्तिको आकांक्षा सबै आध्यात्मिक अनुभवका साहित्यिक आयाम हुन सक्छन्। त्यसैले धर्मनिरपेक्ष साहित्यमा पनि आध्यात्मिक प्रश्नहरू उपस्थित हुन सक्छन्। यसै कारण महान् साहित्य समय र भूगोलको सीमा पार गर्छ। भाषा बदलिन्छ, सभ्यता बदलिन्छ, राजनीतिक व्यवस्था बदलिन्छ; तर प्रेम, मृत्यु, एकान्त, भय, करुणा, स्मृति र अर्थको खोजजस्ता मानवीय प्रश्नहरू निरन्तर रहन्छन्। साहित्यले यिनै स्थायी मानवीय अनुभवलाई विशेष ऐतिहासिक र सांस्कृतिक परिवेशमा अभिव्यक्त गर्छ। त्यसैले विश्वसाहित्यको अध्ययन कुनै विदेशी साहित्यको अध्ययन मात्र होइन; मानव अनुभवका विविध रूपको अध्ययन पनि हो। नेपालको साहित्यलाई पनि यही व्यापक दृष्टिले अध्ययन गर्न आवश्यक छ। नेपाली साहित्यमा प्रकृति, आध्यात्मिकता, सामाजिक असमानता, राजनीतिक परिवर्तन, विस्थापन, पहिचान, प्रेम, मृत्यु, गाउँ–सहरको द्वन्द्व र आधुनिकताको संकटजस्ता विषय निरन्तर उपस्थित छन्। नेपाली कृतिलाई केवल कथावस्तु वा मनोरञ्जनका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुको सट्टा त्यसमा अभिव्यक्त सामाजिक चेतना, दार्शनिक प्रश्न, सांस्कृतिक स्मृति र सौन्दर्यात्मक संरचनालाई समेत विश्लेषण गर्न आवश्यक छ। यस सन्दर्भमा साहित्य समीक्षा स्वयं एउटा बौद्धिक साधना बन्न पुग्छ। समीक्षकले कृतिमा “के भयो?” मात्र खोज्दैन; “किन भयो?”, “यसको अर्थ के हो?”, “यसले कुन सामाजिक वा दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ?”, “लेखकले कुन सौन्दर्यात्मक उपकरण प्रयोग गरेको छ?” र “यसले पाठकको चेतनामा कस्तो परिवर्तन ल्याउन सक्छ?” जस्ता प्रश्न पनि उठाउँछ। त्यसैले गम्भीर समीक्षा साहित्यको पुनर्पाठ हो। अन्ततः साहित्य मानव आत्माको अन्तहीन यात्राको भाषिक अभिलेख हो। यो संसारको वर्णन मात्र गर्दैन; संसारलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टि पनि परिवर्तन गर्छ। यसले पाठकलाई बाह्य घटनाबाट अन्तर्जगततर्फ, सूचना मात्रबाट अनुभूतितर्फ र व्यक्तिगत अनुभवबाट सार्वभौमिक मानवीय चेतनातर्फ लैजान सक्छ। ठाकुरको विश्वमानवतावाद, हेसेको आत्मअन्वेषण, मार्केसको सामूहिक स्मृति, क्यामुको अस्तित्वगत प्रश्न, ह्वाइटको अन्तर्मन र फोसेको मौनताको सौन्दर्य, यी विविध साहित्यिक यात्राले एउटै आधारभूत सत्यतर्फ संकेत गर्छन्: साहित्यको अन्तिम शक्ति उत्तर दिनुमा मात्र होइन, मानिसलाई अझ गहिरो प्रश्न गर्न सक्षम बनाउनुमा निहित छ। यस अर्थमा साहित्य पढ्नु आत्मासँग संवाद गर्नु हो; साहित्य लेख्नु अनुभवलाई अर्थ दिनु हो; र साहित्यको समीक्षा गर्नु ती अर्थका तहहरूलाई विवेक, संवेदना र आलोचनात्मक दृष्टिले पुनः उद्घाटन गर्नु हो। साहित्य त्यसैले शब्दको संरचना मात्र होइन,यो मानव चेतनाको दीर्घ स्मृति, अस्तित्वको सौन्दर्यमय प्रश्न र आत्मबोधतर्फ उन्मुख अनन्त यात्रा हो।