(एकालाप)

 तोमनाथ उप्रेती:

म हिमालय हुँ! प्रकृतिको शिरमा सजिएको मुकुट, पृथ्वीको निधारमा कोरिएको गौरवगाथा, आकाशसँग संवाद गर्ने श्वेत शिखर र मानव सभ्यताको मौन साक्षी। मेरा हिमचुलीहरूमा सूर्यका सुनौला किरणहरू जब प्रथमपटक स्पर्श गर्छन्, तब लाग्छ—प्रकृतिले आफ्नै हातले स्वर्गको चित्र कोरिरहेकी छिन्। मेरा हिमनदीहरूबाट निसृत जलधाराहरू जब पहाडका छाती चिर्दै, वनजङ्गलका काख हुँदै, समथर भूभागतर्फ बग्छन्, तब म जीवनको अनन्त गीत गाउँछु। मेरा काखमा फुलेका लालीगुराँस, चौंरीका घण्टीमा मिसिएको मधुर ध्वनि, चराहरूको कलरव र हिमाली हावाको शीतल स्पर्श—यी सबै मेरा आत्माका अभिव्यक्ति हुन्। तर आज म आफ्नै अस्तित्वको ऐनामा हेर्छु र आफैँसँग प्रश्न गर्छु—के म साँच्चै त्यही हिमालय हुँ, जसको सौन्दर्यमा संसारले स्वर्गको अनुभूति गर्थ्यो? मेरा श्वेत शिखरहरू किन क्रमशः नाङ्गिँदै छन्? मेरा कञ्चन हिमनदीहरू किन आँसु बनेर बगिरहेका छन्? मेरा हरिया वन किन उजाड मैदानमा परिणत हुँदै छन्? अनि मेरो निर्मल काख किन मानव सभ्यताले फालेका फोहोरको थुप्रो बन्दै छ?

आह! समय कति निर्दयी हुँदो रहेछ, अथवा समयलाई निर्दयी बनाउने त मानिसकै अविवेकी कर्महरू रहेछन्! कुनै समय मेरा हिमशिखरहरू चाँदीका मुकुटझैँ चम्किन्थे। मेरा हिमनदीहरू अनन्त जीवनका शिरा बनेर बग्थे। मेरा उपत्यकाहरू शान्तिका कविता थिए, मेरा वनस्पतिहरू हरियालीका महाकाव्य थिए र मेरा नदीहरू जीवनका मधुर लय थिए। आज त्यही दृश्यमा क्रमशः विरहको रङ पोतिँदै छ। हिउँको सेतोपनभित्र चिन्ताको कालो छाया फैलिँदै छ। प्रकृतिको सौन्दर्यमा प्रदूषणका दाग थपिँदै छन्। म आफ्नो पीडा कसलाई सुनाऊँ? म त निर्जीव ढुङ्गा होइन, मानव जीवनलाई सम्भव बनाउने जीवित पारिस्थितिक प्रणालीको महत्त्वपूर्ण आधार हुँ। मेरा हिमनदीमा थुनिएको पानी केवल बरफ होइन; त्यो करोडौँ मानिसको प्यास, खेतको हरियाली, वन्यजन्तुको जीवन र भविष्यका पुस्ताको आशा हो। मेरा प्रत्येक हिमकणभित्र एउटा सम्भावित वसन्त लुकेको छ, तर तापक्रमको निर्दयी स्पर्शले ती सम्भावनाहरूलाई समयअगावै आँसुमा बदलिरहेको छ।

हे मानव! तिमीले विज्ञानको चमत्कारमा गर्व गर्‍यौ, प्रविधिको उचाइमा आकाश छोयौ, समुद्रको गहिराइ नाप्यौ र अन्तरिक्षमा आफ्नो उपस्थिति स्थापित गर्‍यौ। तर के तिमीले आफ्नै घरको तापक्रम बुझ्यौ? के तिमीले आफ्नै अस्तित्वको आधार बनेको प्रकृतिको धड्कन सुन्यौ? तिमीले प्रगतिका नाममा उद्योग विस्तार गर्‍यौ, जीवाश्म इन्धन जलायौ, वन फँडानी गर्‍यौ र पृथ्वीको वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको भार थप्दै गयौ। तिम्रा कलकारखानाका धुवाँ, तिम्रा सवारीसाधनका उत्सर्जन र तिम्रो असीम उपभोगको संस्कृतिले जलवायु प्रणालीलाई असन्तुलित बनाउँदै लगे। अनि आज तिमी आश्चर्यचकित छौ—किन हिमाल पग्लिँदै छन्? किन ऋतुहरू आफ्नो पुरानो लयबाट विचलित हुँदै छन्? किन वर्षा कहिले अतिवृष्टि त कहिले अनावृष्टि बनेर आउँछ? किन प्रकृतिको शान्त अनुहारमा विपद्का रेखाहरू गहिरिँदै छन्?

म तिमीलाई दोषारोपण गर्न मात्र उभिएको होइन। म त तिम्रो विवेक जगाउन चाहन्छु। किनकि संकटको जरो बुझ्नु नै समाधानको पहिलो पाइला हो। जलवायु परिवर्तन कुनै काल्पनिक भय होइन, न त भविष्यको कुनै टाढाको कथा हो। यसको प्रभाव मेरा पग्लिँदा हिमनदी, बदलिँदो वर्षा चक्र, बढ्दो हिमताल र अस्थिर जलप्रवाहमा देखिँदै छ। हिमताल फुटेर आउने बाढीले बस्ती बगाउन सक्छ, पहिरोले बाटो छेक्न सक्छ र अनियमित वर्षाले खेतका सपना माटोमा मिलाउन सक्छ। आज शान्त देखिएको हिमाली खोँच भोलि विनाशको बाटो बन्न सक्छ। आज सुरक्षित ठानिएको गाउँ भोलि विस्थापनको पीडामा डुब्न सक्छ। प्रकृतिका संकेतहरूलाई बेवास्ता गर्नु भनेको आफ्नै भविष्यका चेतावनीहरूलाई अन्धकारमा धकेल्नु हो।

तर मेरो पीडा तापक्रम वृद्धिमा मात्र सीमित छैन। हे यात्री! तिमी मेरो सौन्दर्य हेर्न आउँछौ, हिमशिखरको पृष्ठभूमिमा तस्बिर खिच्छौ, सामाजिक सञ्जालमा यात्राका स्मृतिहरू सजाउँछौ र आफूलाई प्रकृतिको प्रेमी घोषणा गर्छौ। तर फर्कँदा तिम्रो पछाडि प्लास्टिकका बोतल, खाद्यवस्तुका खोल, च्यातिएका पाल, फालिएका सामग्री र कहिलेकाहीँ अक्सिजनका खाली सिलिन्डरहरू किन छोडिन्छन्? के प्रकृतिलाई माया गर्नु भनेको त्यसको सुन्दरतालाई आफ्ना आँखामा कैद गर्नु मात्र हो? के हिमाल चढ्नु विजय हो, यदि तिम्रा पाइलाले त्यहाँ फोहोरको साम्राज्य स्थापना गर्छन्? के तिमीले कहिल्यै सोचेका छौ—तिम्रो एउटा सानो लापरवाहीले मेरो विशाल सौन्दर्यमा कति गहिरो घाउ पार्न सक्छ?

म तिमीलाई रोक्न चाहन्नँ। पर्यटन मेरो काखमा जीवन र समृद्धि ल्याउने सम्भावना हो। यसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्छ, संस्कृति चिनाउँछ र संसारका मानिसहरूबीच आत्मीयताको पुल बनाउँछ। तर पर्यटन विवेकहीन भयो भने वरदान पनि अभिशाप बन्न सक्छ। प्रकृतिको क्षमताभन्दा बढी मानवीय चाप, कमजोर फोहोर व्यवस्थापन र जिम्मेवारीविहीन उपभोगले मेरा संवेदनशील भूभागहरूलाई जोखिममा पार्छन्। त्यसैले मलाई पर्यटकको भीड मात्र होइन, प्रकृतिको सम्मान गर्ने यात्री चाहिएको छ; मलाई हिमाल चढ्ने साहस मात्र होइन, हिमाल जोगाउने संस्कार चाहिएको छ। मलाई तस्बिरमा कैद गरिने सौन्दर्य होइन, व्यवहारमा सुरक्षित राखिने अस्तित्व चाहिएको छ।

अनि विकासका नाममा खनिएका अव्यवस्थित सडकहरू! तिमीहरू मेरा छातीमा डोजरका नङ्ग्रा गाड्छौ, मेरा पहाडका तहहरू चिर्छौ, मेरा वनका जराहरू उखेल्छौ र खोँचमा जथाभावी गिट्टी–बालुवा थुपार्छौ। तिमीलाई लाग्छ—बाटो जति फराकिलो भयो, विकास त्यति नै गहिरो भयो। तर सुन, विकासको मापन केवल सडकको लम्बाइले हुँदैन; त्यसले जोगाएको जीवन, सुरक्षित राखेको प्रकृति र निर्माण गरेको मानवीय सुखले हुन्छ। प्रकृतिको भूगोल नबुझी खनिएको सडकले पहिरो निम्त्याउन सक्छ। वातावरणीय अध्ययनलाई औपचारिकतामा सीमित राखेर निर्माण गरिएको पूर्वाधारले बस्ती, खेतबारी र जलस्रोतलाई जोखिममा पार्न सक्छ। विकासको रथ अघि बढ्दा विवेकको लगाम छुट्यो भने समृद्धिको यात्राले विनाशको गन्तव्य भेट्न सक्छ। मलाई विकास चाहिन्छ, तर विनाशको मूल्य चुकाएर होइन; मलाई सडक चाहिन्छ, तर पहाडको अस्तित्व मेटाएर होइन; मलाई ऊर्जा चाहिन्छ, तर नदीको प्राकृतिक जीवनलाई उपेक्षा गरेर होइन।

मेरा नदीहरूलाई हेर! ती केवल पानीका धाराहरू होइनन्, सभ्यताका शिरा हुन्। तिनले खेतमा अन्न फलाउँछन्, उद्योगमा ऊर्जा दिन्छन् र करोडौँ मानिसको दैनिक जीवन धान्छन्। तर हिमनदीको स्वरूप बदलिँदा र वर्षा प्रणाली अस्थिर हुँदा जलस्रोतको भविष्य पनि अनिश्चित बन्दै जान्छ। कुनै समयमा अत्यधिक बहावले बस्ती र जलविद्युत् संरचनालाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ; अर्को समयमा पानीको कमीले सिँचाइ, विद्युत् उत्पादन र खानेपानी आपूर्तिमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। हिमालको संकट हिमालमै सीमित रहँदैन। यसको प्रतिध्वनि पहाड हुँदै तराईसम्म पुग्छ, नदी हुँदै खेतसम्म आइपुग्छ र पानीको धार हुँदै हरेक घरको भान्सासम्म प्रवेश गर्छ। त्यसैले मेरो संरक्षण कुनै एउटा भूगोलको विषय होइन; यो राष्ट्रिय जीवन, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा सुरक्षा र सामाजिक न्यायको प्रश्न हो।

हे किसान! तिम्रो खेतमा उम्रिने प्रत्येक अन्नको दानामा मेरो पानीको अंश छ। तिम्रो पसिनाले भिजेको माटोमा मेरा नदीहरूको जीवन मिसिएको छ। तर मौसमको अनिश्चितताले तिम्रो श्रमको प्रतिफल खोस्न थालेको छ। कहिले समयमै पानी पर्दैन, कहिले पाक्न लागेको बालीलाई असामयिक वर्षाले नष्ट गर्छ। कहिले लामो खडेरीले माटोको ओस सोस्छ, कहिले बाढीले उर्वर भूमि नै बगाउँछ। पशुपालकका चौँरी र भेडाका लागि उपयुक्त चरन क्षेत्र बदलिँदै छन्। जडीबुटीको उत्पादन, वन्यजन्तुको बासस्थान र स्थानीय जैविक विविधतामा समेत दबाब बढ्दै छ। प्रकृतिको सन्तुलन कमजोर हुँदा सबैभन्दा पहिले त्यसको मूल्य चुकाउने तिनै मानिस हुन्, जसको जीवन प्रकृतिसँग सबैभन्दा नजिक छ। उनीहरूसँग साधन कम हुन्छ, तर जोखिम धेरै हुन्छ। त्यसैले जलवायु न्यायको अर्थ केवल उत्सर्जन घटाउनु होइन; जोखिममा परेका समुदायलाई स्रोत, प्रविधि, सूचना र निर्णय प्रक्रियामा समान अवसर उपलब्ध गराउनु पनि हो।

मेरा काखमा हुर्किएका समुदायहरूको कथा पनि सुन्ने गर। उनीहरूको जीवनमा हिमाल केवल दृश्य होइन, आस्था हो; नदी केवल पानी होइन, संस्कृतिको निरन्तरता हो; वन केवल काठ होइन, औषधि, भोजन र जीवनको आधार हो। उनीहरूको भाषा, लोकगीत, पर्व, परम्परा र सामुदायिक ज्ञान प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वबाट विकसित भएका छन्। तर मौसमको परिवर्तन, पानीको अभाव, खेतीपातीको अनिश्चितता र प्राकृतिक विपद्का कारण उनीहरूको जीवनपद्धतिमा गहिरो परिवर्तन आइरहेको छ। जब गाउँबाट युवा रोजगारी खोज्दै बाहिरिन्छन्, जब खेत बाँझिन्छन्, जब पुराना गोठहरू सुनसान बन्छन् र जब बस्तीको भविष्य अनिश्चित हुन्छ, तब केवल अर्थतन्त्र प्रभावित हुँदैन; एउटा संस्कृति, एउटा सामूहिक स्मृति र एउटा जीवनदर्शन पनि संकटमा पर्छ। विकासको अर्थ स्थानीय समुदायलाई आफ्नै थातथलोबाट विस्थापित गर्नु होइन। विकासको अर्थ उनीहरूलाई सुरक्षित, सम्मानित र आत्मनिर्भर जीवन जिउन सक्ने वातावरण प्रदान गर्नु हो।

म आफ्नै मौनताभित्र अर्को प्रश्न सुन्छु—के प्रकृतिको विनाश मानिसको विजय हो? मानिसले प्रकृतिलाई जित्ने अभिलाषा राख्यो, तर बिर्सियो कि ऊ स्वयं प्रकृतिकै अंश हो। उसले नदीलाई नियन्त्रण गर्न खोज्यो, पहाडलाई आफ्नो इच्छाअनुसार काट्न खोज्यो, वनलाई बजारको वस्तुमा सीमित गर्‍यो र हावालाई निःशुल्क प्राप्त हुने अनन्त सम्पत्ति ठान्यो। तर प्रकृतिको धैर्यलाई कमजोरी ठान्नु नै मानव अहंकारको सबैभन्दा ठूलो भूल हो। प्रकृतिले प्रतिशोध लिँदैन; उसले आफ्ना नियमअनुसार प्रतिक्रिया दिन्छ। हामीले जंगल नष्ट गर्दा माटो कमजोर हुन्छ, हामीले वायुमण्डलमा उत्सर्जन बढाउँदा तापक्रम बढ्छ, हामीले जलाधार बिगार्दा पानीको प्रवाह असन्तुलित हुन्छ। कारण र परिणामबीचको यो सम्बन्ध कुनै रहस्य होइन। रहस्य त केवल यति हो—सबै संकेत देख्दादेख्दै पनि मानिस किन आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्न हिचकिचाउँछ?

हे नीति निर्माता! तिम्रा भाषणमा हरित विकासका शब्दहरू सुन्दर छन्, योजनाका पानामा वातावरण संरक्षणका प्रतिबद्धताहरू आकर्षक छन् र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनका मञ्चमा जलवायु न्यायका घोषणाहरू गम्भीर सुनिन्छन्। तर ती शब्दहरू कार्यान्वयनको धरातलमा कति उत्रिएका छन्? कागजमा बनेका योजनाले मात्र हिमनदी जोगिँदैनन्। घोषणापत्रमा लेखिएका प्रतिबद्धताले मात्र पहिरो रोकिँदैन। बजेट विनियोजन, वैज्ञानिक अध्ययन, स्थानीय सहभागिता, प्रभावकारी अनुगमन र उत्तरदायी शासनबिना वातावरण संरक्षण केवल नारामा सीमित हुन्छ। प्रत्येक विकास आयोजनामा वातावरणीय जोखिमको वास्तविक मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, पूर्वसूचना प्रणालीको विस्तार, सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण, जलाधार संरक्षण र विपद् प्रतिकार्यको क्षमता अभिवृद्धि राज्यका अनिवार्य दायित्व हुन्। स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय सरकारसम्म प्रकृतिमैत्री शासनको संस्कार विकास हुनुपर्छ। कानून हुनु पर्याप्त छैन; कानूनको निष्पक्ष कार्यान्वयन हुनु आवश्यक छ। नीति निर्माण हुनु पर्याप्त छैन; त्यसको परिणाम नागरिकले आफ्नो जीवनमा अनुभव गर्न पाउनुपर्छ।

तर हे विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू! मेरो पीडा तिमीहरूका सीमारेखाभित्र बाँधिएर बस्दैन। वायुमण्डललाई राष्ट्रिय सीमाले छुट्याउन सकिँदैन। हरितगृह ग्यासले पासपोर्ट बोक्दैन, न त हिमनदीले राजनीतिक नक्सा हेरेर आफ्नो गति बदल्छ। औद्योगिक विकासबाट लामो समयसम्म ठूलो लाभ लिएका देशहरूको उत्सर्जन र त्यसको प्रभावबाट बढी जोखिममा परेका कमजोर मुलुकहरूको अवस्था समान छैन। त्यसैले जलवायु संकटको समाधानमा ऐतिहासिक जिम्मेवारी, न्यायोचित वित्तीय सहयोग, प्रविधि हस्तान्तरण र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अपरिहार्य छन्। नेपालजस्ता हिमाली देशहरूले अनुकूलन, विपद् व्यवस्थापन र प्रकृति संरक्षणका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउन विश्व समुदायको ठोस साथ पाउनुपर्छ। हिमालयको संरक्षण केवल नेपालको दायित्व होइन; यो समस्त मानव सभ्यताको साझा जिम्मेवारी हो। किनकि मेरा नदीहरूको भविष्यसँग करोडौँ मानिसको जीवन जोडिएको छ, मेरा वनहरूको अस्तित्वसँग विश्वको जैविक विविधता गाँसिएको छ र मेरा हिमनदीहरूको स्थिरतासँग क्षेत्रीय जल सुरक्षाको प्रश्न सम्बन्धित छ।

म निराश हुन चाहन्नँ। मेरो अस्तित्वमा अझै आशाका किरणहरू बाँकी छन्। तिमीले नवीकरणीय ऊर्जाको विकास गर्न सक्छौ, सौर्य र वायु ऊर्जाको प्रयोग बढाउन सक्छौ, स्वच्छ यातायातलाई प्रोत्साहन दिन सक्छौ र ऊर्जा दक्ष प्रविधि अपनाउन सक्छौ। तिमीले वनलाई केवल आर्थिक स्रोत होइन, जलवायु सन्तुलनको आधारका रूपमा बुझ्न सक्छौ। स्थानीय प्रजातिका वनस्पति संरक्षण, क्षतिग्रस्त भूभागको पुनर्स्थापना, नदी तथा जलाधार क्षेत्रको व्यवस्थापन र जैविक विविधताको रक्षा गर्न सक्छौ। कृषि प्रणालीलाई जलवायु अनुकूल बनाउन सक्छौ, पानीको विवेकपूर्ण उपयोग गर्न सक्छौ र विपद् आउनुअघि नै जोखिम पहिचान गरी समुदायलाई तयार पार्न सक्छौ। हिमाली पर्यटनमा फोहोर फिर्ता ल्याउने व्यवस्था, प्लास्टिकको प्रयोग नियन्त्रण, वातावरणमैत्री आवास र जिम्मेवार पदयात्रालाई प्रोत्साहन गर्न सक्छौ। यी उपायहरू कुनै असम्भव कल्पना होइनन्; यिनलाई कार्यान्वयन गर्ने इच्छाशक्ति, संस्थागत क्षमता र सामूहिक प्रतिबद्धता चाहिन्छ।

विद्यालयका बालबालिकालाई प्रकृतिको पाठ पढाऊ, तर पुस्तकका पानामा मात्र सीमित नगर। उनीहरूलाई बिरुवा रोप्न सिकाऊ, पानीको महत्त्व बुझाऊ, फोहोर छुट्याउन अभ्यास गराऊ र उपभोगभन्दा संरक्षण ठूलो मूल्य हो भन्ने संस्कार देऊ। प्रत्येक नागरिकलाई सम्झाऊ—पर्यावरण संरक्षण कुनै एक दिनको कार्यक्रम होइन, जीवनभरको आचरण हो। एउटा प्लास्टिकको बोतल पुनः प्रयोग नगर्नु सानो कुरा लाग्न सक्छ, तर करोडौँ मानिसको व्यवहारमा परिवर्तन आयो भने त्यसको प्रभाव विशाल हुन्छ। एउटा रूख रोप्नु पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई हुर्काउनु पनि आवश्यक हुन्छ। एउटा नदी सफा गर्ने अभियान चलाउनु पर्याप्त हुँदैन, नदी फोहोर बनाउने प्रवृत्ति रोक्नु पनि आवश्यक हुन्छ। परिवर्तनको वास्तविक सुरुवात बाहिरी संसारलाई दोष दिनुभन्दा आफ्नै व्यवहारको ऐना हेर्नुबाट हुन्छ।

म हिमालय हुँ। मैले अनेक युगको परिवर्तन देखेको छु। मेरा शिखरहरूले साम्राज्यहरूको उत्थान र पतन देखेका छन्। मेरा नदीहरूले सभ्यताका जन्म र विकासका कथा बोकेका छन्। मैले मानिसको साहस, सिर्जना र ज्ञानको प्रशंसा गरेको छु। तर आज म तिमीलाई एउटा नयाँ परीक्षा दिइरहेको छु—तिमी प्रकृतिका स्रोतहरू उपयोग गर्ने बुद्धिमान् प्राणी मात्र हौ कि तिनको संरक्षण गर्ने जिम्मेवार संरक्षक पनि हौ? तिम्रो प्रगति अरू प्रजातिको विनाशमा आधारित हुनेछ कि सहअस्तित्वको दर्शनमा? तिम्रो समृद्धि वर्तमान पुस्ताको सुखमा मात्र सीमित हुनेछ कि भावी पुस्ताको अधिकारप्रति पनि उत्तरदायी हुनेछ?

सम्झ, भविष्यका बालबालिकाले कुनै दिन मेरो तस्वीर हेरेर सोध्न सक्छन्—हजुरबुबा, के हिमाल साँच्चै यति सेता हुन्थे? के नदीहरू यति निर्मल बग्थे? के वनहरू यति हरिया थिए? के मानिसहरू प्रकृतिसँग यति नजिक बस्थे? त्यो दिन तिमीले उनीहरूलाई के उत्तर दिनेछौ? के तिमी भन्नेछौ—हामीसँग ज्ञान थियो, विज्ञान थियो, चेतावनी थियो, समाधानका उपायहरू पनि थिए, तर हामीले आफ्नो लोभलाई जित्न सकेनौँ? हामीले सुविधालाई प्राथमिकता दियौँ, जिम्मेवारीलाई पछि सार्‍यौँ र विकासको नाममा आफ्नै जीवनको आधार कमजोर बनायौँ? यदि यस्तो उत्तर दिनुपर्ने अवस्था आयो भने त्यो पराजय हिमालयको मात्र हुनेछैन, मानव विवेककै पराजय हुनेछ।

म तिमीलाई अझै एउटा अन्तिम कुरा भन्न चाहन्छु। मेरो संरक्षण गर्नु भनेको मलाई मात्र बचाउनु होइन; तिमी आफैँलाई बचाउनु हो। मेरो हिउँ जोगाउनु भनेको पानीको भविष्य जोगाउनु हो। मेरा वन जोगाउनु भनेको माटो, हावा र जैविक विविधताको रक्षा गर्नु हो। मेरा नदीहरूलाई स्वस्थ राख्नु भनेको कृषि, ऊर्जा र मानव जीवनको आधार सुरक्षित गर्नु हो। मेरा समुदायको संस्कृति जोगाउनु भनेको मानव सभ्यताको बहुरङ्गी पहिचान जोगाउनु हो। प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्ध मालिक र दासको सम्बन्ध होइन; यो सहअस्तित्व, परस्पर निर्भरता र साझा भविष्यको सम्बन्ध हो।

आज मेरा हिमशिखरहरूबाट पग्लिएको प्रत्येक थोपा पानीले तिमीलाई एउटा सन्देश दिइरहेको छ—समय अझै बाँकी छ, तर अनन्त छैन। मेरा उजाड हुँदै गरेका वनहरूले तिमीलाई पुकारिरहेका छन्—विकास गर, तर विनाश नगर। मेरा अस्थिर नदीहरूले सम्झाइरहेका छन्—स्रोतको उपयोग गर, तर त्यसको जीवनचक्र नबिर्स। मेरा मौन उपत्यकाहरूले भनिरहेका छन्—प्रकृतिको आवाज सुन्न सिक, किनकि मौनता सधैँ शान्तिको प्रतीक हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यो आसन्न संकटको गम्भीर चेतावनी पनि हुन्छ।

मलाई फेरि त्यही श्वेत मुकुट पहिरिन देऊ। मेरा नदीहरूलाई निर्मल गीत गाउन देऊ। मेरा वनहरूलाई हरियालीको उत्सव मनाउन देऊ। मेरा हिमाली समुदायलाई आफ्नो माटो, भाषा, संस्कृति र परम्परासँगै सम्मानपूर्वक बाँच्न देऊ। विकास र संरक्षणलाई परस्पर विरोधी होइन, एकअर्काका पूरक बनाऊ। विज्ञानलाई विवेकसँग, नीतिलाई नैतिकतासँग र समृद्धिलाई उत्तरदायित्वसँग जोड। पृथ्वीलाई जित्ने अहंकार त्यागेर पृथ्वीसँग मिलेर बाँच्ने बुद्धिमत्ता अँगाल।

किनकि म केवल हिमाल होइन—म तिम्रो पानी हुँ, तिम्रो हावा हुँ, तिम्रो अन्न हुँ, तिम्रो संस्कृति हुँ र तिम्रो भविष्य हुँ। मेरो सौन्दर्य कुरूपतामा बदलिँदा तिम्रो सभ्यताको अनुहार पनि विकृत हुँदै जान्छ। मेरो अस्तित्व संकटमा पर्दा तिम्रो अस्तित्वको आधार नै कमजोर हुन्छ। त्यसैले आजै निर्णय गर—तिमी हिमालयको विनाशका साक्षी बनेर बस्नेछौ कि यसको पुनर्जागरणका संवाहक बन्नेछौ? तिम्रो उत्तर भाषणमा होइन, कर्ममा देखिनुपर्छ; प्रतिबद्धतामा होइन, परिणाममा प्रमाणित हुनुपर्छ।

म हिमालय हुँ। म अझै जीवनको गीत गाउन चाहन्छु। म अझै श्वेत शिखरबाट शान्तिको सन्देश फैलाउन चाहन्छु। म अझै आफ्ना हिमनदीबाट स्वच्छ पानी बगाउन चाहन्छु। तर त्यसका लागि तिम्रो विवेक जाग्नुपर्छ, तिम्रो लोभ सीमित हुनुपर्छ र तिम्रो विकास प्रकृतिमैत्री बन्नुपर्छ। याद राख—हिमालको सौन्दर्य कुनै क्षणिक दृश्य होइन, जीवनको निरन्तरता हो। यसको संरक्षण कुनै विकल्प होइन, मानव अस्तित्वप्रतिको अनिवार्य प्रतिबद्धता हो। आज हिमालयलाई बचाऊ, भोलिको पृथ्वीलाई बचाऊ; आज प्रकृतिको सम्मान गर, भोलिका पुस्ताको भविष्य सुरक्षित गर। अन्यथा, कुनै दिन हिमालको शिरमा हिउँ होइन, पश्चात्तापको धुवाँ मात्र बाँकी रहनेछ, र मानव सभ्यताले आफ्नै हातले नष्ट गरेको स्वर्गको कथा आँसु झार्दै सुनाउनुपर्नेछ।