म आज जीवनको एउटा गहिरो प्रश्नसँग संवाद गर्न चाहन्छु— आखिर म को हुँ? यो संसार के हो? म र अरूबीचको सम्बन्ध के हो? के हामी वास्तवमै एकअर्काबाट अलग छौँ, कि भिन्न देखिने असङ्ख्य अस्तित्वभित्र एउटै चेतनाको स्पन्दन प्रवाहित भइरहेको छ?

जब म यी प्रश्नहरूमा गहिरिएर चिन्तन गर्छु, मेरो स्मृतिमा श्रीमद्भगवद्गीताको दिव्य आलोक प्रकट हुन्छ। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनको मनमा उत्पन्न भएको मोह, विषाद र द्विविधा केवल एउटा योद्धाको मानसिक सङ्कट थिएन। त्यो त मानवीय चेतनाले प्रत्येक युगमा सामना गर्ने अस्तित्वगत प्रश्नहरूको प्रतीक थियो। कर्तव्य र मोहबीचको द्वन्द्व, स्वार्थ र परमार्थबीचको सङ्घर्ष, शरीर र आत्माबीचको भिन्नता तथा अज्ञान र ज्ञानबीचको अन्तर— यी सबै प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्रामा श्रीकृष्णको दर्शन आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

म सोच्छु— अर्जुनको हातमा गाण्डीव थियो, तर मनमा विश्वास थिएन। सामर्थ्य थियो, तर निर्णय गर्ने स्पष्टता थिएन। कर्तव्य अगाडि उभिएको थियो, तर मोहले उनको दृष्टि ढाकेको थियो। के आजको मानिसको अवस्था पनि त्यस्तै छैन? हामीसँग ज्ञानका असङ्ख्य स्रोत छन्, प्रविधिका अभूतपूर्व साधन छन्, भौतिक समृद्धिका अनेक सम्भावना छन्, तर पनि हामीभित्र भय, असन्तुष्टि, ईर्ष्या र द्वन्द्व किन बढिरहेका छन्?

सायद हामीले संसारलाई जित्ने कला सिक्यौँ, तर आफूलाई चिन्ने कला बिर्सियौँ। हामीले बाहिरी जगत्माथि अधिकार विस्तार गर्‍यौँ, तर आफ्नै मनमाथि नियन्त्रण स्थापित गर्न सकेनौँ। हामीले भौतिक दूरी घटायौँ, तर भावनात्मक दूरी बढायौँ। हामीले सूचनाको महासागर निर्माण गर्‍यौँ, तर आत्मज्ञानको एउटा थोपा खोज्न पनि कठिन मान्न थाल्यौँ।यहीँबाट अद्वैत चेतनाको प्रश्न सुरु हुन्छ।

अद्वैत भनेको केवल एउटा दार्शनिक सिद्धान्त होइन; यो अस्तित्वलाई हेर्ने एउटा गहिरो दृष्टिकोण हो। यसले भिन्नताभित्र एकत्वको सम्भावना खोज्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो सीमित अहंकारभन्दा माथि उठेर सम्पूर्ण अस्तित्वसँगको सम्बन्ध बुझ्न प्रेरित गर्छ। अद्वैत वेदान्तको मूल भावमा आत्मा र ब्रह्मको अभिन्नताको बोध निहित छ। भगवद्गीतामा पनि आत्मिक एकता, समदर्शन र सर्वभूतप्रतिको करुणाका अनेक आयाम प्रस्तुत भएका छन्।

म आफैँलाई प्रश्न गर्छु— यदि सबै प्राणीभित्र आत्मिक गरिमा छ भने म कसरी कसैलाई जातका आधारमा तुच्छ ठान्न सक्छु? यदि प्रत्येक मानिसको अस्तित्व सम्मानयोग्य छ भने म कसरी धर्मका नाममा घृणा फैलाउन सक्छु? यदि मानवता साझा अस्तित्वको अनुभूति हो भने म कसरी आफ्नो स्वार्थलाई अरूको दुःखभन्दा माथि राख्न सक्छु?

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै जाँदा मलाई अनुभूति हुन्छ— अद्वैत चेतना मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको साँघुरो घेराबाट बाहिर निकाल्ने आन्तरिक क्रान्ति हो।

श्रीकृष्णले गीतामा आत्माको अविनाशिताको चर्चा गर्दै शरीरको परिवर्तनशीलता र आत्माको नित्यताको भेद स्पष्ट पारेका छन्। शरीर जन्मिन्छ, हुर्किन्छ, परिवर्तन हुन्छ र अन्ततः नष्ट हुन्छ। तर मानिसको अस्तित्वलाई शरीरको सीमाभित्र मात्र बुझ्न खोज्नु अपूर्ण दृष्टि हो। मानिसका विचार, कर्म, मूल्य र चेतनाले उसको जीवनलाई गहिरो अर्थ दिन्छन्।

म सोच्न थाल्छु— हामीले जीवनमा कति धेरै वस्तुलाई ‘मेरो’ भनेर समातिरहेका छौँ। मेरो घर, मेरो सम्पत्ति, मेरो पद, मेरो प्रतिष्ठा, मेरो परिवार, मेरो सफलता। यी सबैप्रतिको जिम्मेवारी स्वाभाविक छ, तर जब ‘मेरो’ भन्ने भाव अहंकार र आसक्तिमा रूपान्तरित हुन्छ, त्यहीँबाट दुःखको एउटा नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ।

हामी प्राप्त वस्तु गुम्ने डरले चिन्तित हुन्छौँ। प्राप्त नभएका वस्तुका कारण असन्तुष्ट हुन्छौँ। अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो सुखको मापन गर्छौँ। अनि बिर्सन्छौँ— जीवनको मूल्य हामीसँग कति छ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन; हामी जे छ त्यसलाई कसरी उपयोग गर्छौँ भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ।

श्रीकृष्णको कर्मयोगले मलाई यही कुरा सिकाउँछ। कर्म गर, तर कर्मफलप्रतिको आसक्तिलाई आफ्नो विवेकमाथि शासन गर्न नदेऊ। कर्तव्य पूरा गर, तर परिणामलाई आफ्नो अहंकारको प्रतिष्ठासँग मात्र नजोड। सफलता प्राप्त हुँदा उन्मत्त नबन, असफलता आउँदा निराश भएर कर्तव्यबाट विमुख नहोऊ।

म आफैँलाई सोध्छु— के निष्काम कर्म भनेको परिणामको कुनै वास्ता नगर्नु हो? होइन। यसको अर्थ परिणामप्रति उत्तरदायी नहुनु होइन; परिणामको लोभ वा भयले आफ्नो कर्तव्य र नैतिकतालाई विकृत हुन नदिनु हो। किसानले बीउ रोप्छ, खेतको हेरचाह गर्छ, सिँचाइ गर्छ र रोगबाट बाली जोगाउने प्रयास गर्छ। उसले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्छ, तर मौसमका सबै पक्ष आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सक्दैन। विवेकपूर्ण कर्म भनेको यही भेद बुझ्नु हो— आफ्नो प्रयासमा इमानदार हुनु र आफ्नो नियन्त्रणबाहिरका परिस्थितिसँग समत्व राख्न सिक्नु।

आजको जीवनमा यो शिक्षा कति आवश्यक छ! हामी पदका लागि काम गर्छौँ, प्रशंसाका लागि सेवा गर्छौँ, प्रतिष्ठाका लागि सम्बन्ध निर्माण गर्छौँ र प्रतिफलको अपेक्षामा सहयोग गर्छौँ। जब अपेक्षाअनुसार परिणाम प्राप्त हुँदैन, हामी निराश हुन्छौँ। कहिलेकाहीँ त आफ्नो नैतिकता नै सम्झौतामा राख्छौँ।

तर यदि कर्म नै साधना बन्यो भने? यदि सेवा नै हाम्रो आत्मसन्तुष्टिको आधार बन्यो भने? यदि इमानदारीलाई पुरस्कारको अपेक्षामा होइन, आफ्नै नैतिक प्रतिबद्धताका कारण अँगाल्न सक्यौँ भने?

सायद त्यही क्षण कर्मयोग जीवन्त हुन्छ।

म अब भक्तियोगतर्फ ध्यान दिन्छु। भक्ति भनेको केवल पूजा, आरती, मन्त्र वा धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित अनुभूति होइन। यसको गहिरो अर्थ समर्पण, विश्वास, प्रेम र अहंकारको परिष्कारसँग जोडिन्छ। जब मानिसले आफूलाई सम्पूर्ण सृष्टिको एकमात्र स्वामी ठान्न छोड्छ, जब ऊ आफ्नो सीमित ज्ञानको सीमा स्वीकार गर्छ, जब ऊ कृतज्ञता र विनम्रतासहित जीवनलाई हेर्न थाल्छ, तब भक्तिको आन्तरिक अर्थ प्रकट हुन थाल्छ।

तर म आफैँलाई अर्को प्रश्न पनि गर्छु— यदि म दिनहुँ ईश्वरको नाम लिन्छु, तर मानिसलाई अपमान गर्छु भने मेरो भक्तिको अर्थ के रहन्छ? यदि म मन्दिरमा दीप बाल्छु, तर अरूको जीवनमा अन्धकार थप्छु भने मेरो साधनाको सार के हुन्छ? यदि म धर्मको रक्षा गर्ने कुरा गर्छु, तर सत्य, करुणा र न्यायप्रति उदासीन रहन्छु भने मेरो आस्थाको वास्तविक मूल्य कहाँ छ?

साँचो भक्ति मानिसलाई अझ विनम्र, अझ संवेदनशील र अझ उत्तरदायी बनाउने चेतना हो। भक्तिको गहिराइ व्यवहारमा प्रकट हुनुपर्छ। भोकालाई भोजन दिनु, दुःखीलाई सहारा दिनु, अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउनु र असहायको सम्मान गर्नु पनि मानवीय जीवनमा भक्तिभावको अभिव्यक्ति बन्न सक्छ।

अध्यात्म यदि हृदयमा मात्र सीमित रह्यो र व्यवहारमा प्रकट भएन भने त्यसको सामाजिक प्रभाव अपूर्ण रहन्छ।

त्यसपछि म ज्ञानयोगतर्फ उन्मुख हुन्छु। ज्ञान भनेको सूचनाको सञ्चय मात्र होइन। ज्ञान भनेको वस्तु, विचार र आफ्नै चेतनालाई विवेकपूर्ण ढङ्गले बुझ्ने क्षमता हो। पुस्तक पढ्नु ज्ञानको प्रवेशद्वार हुन सक्छ, तर आत्मचिन्तन, तर्क, अनुभव र व्यवहारबाट प्राप्त बोधले ज्ञानलाई जीवनको अङ्ग बनाउँछ।

मानिसले संसारका अनेक रहस्य बुझ्न सक्छ, तर आफ्नै अहंकार बुझ्न नसक्न सक्छ। अरूका गल्ती सजिलै देख्न सक्छ, तर आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न कठिन मान्न सक्छ। अरूलाई उपदेश दिन सक्छ, तर आफ्नै व्यवहारमा त्यही उपदेश लागू गर्न असफल हुन सक्छ।

त्यसैले ज्ञानयोगले मलाई बाहिरी संसारको अध्ययनसँगै आफ्नै मनको अध्ययन गर्न प्रेरित गर्छ।

मेरो क्रोध कहाँबाट जन्मिन्छ? मेरो ईर्ष्याको जरो के हो? म किन अरूको सफलतामा असहज महसुस गर्छु? म किन आलोचना सहन सक्दिनँ? म किन क्षणिक प्रशंसाका लागि आफ्नो सत्यनिष्ठासँग सम्झौता गर्न खोज्छु?

यी प्रश्नहरूबाट भाग्नु अज्ञानताको निरन्तरता हो। यी प्रश्नहरूको सामना गर्नु आत्मबोधको सुरुवात हो।

कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगलाई म जीवनका परस्परपूरक साधनामार्गका रूपमा बुझ्न चाहन्छु। कर्मले मलाई उत्तरदायित्व सिकाउँछ, भक्तिले विनम्रता र समर्पण सिकाउँछ, ज्ञानले विवेक र सत्यको खोजी सिकाउँछ। यी तीनै आयामको समन्वयले जीवनलाई सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

मलाई लाग्छ, अद्वैत चेतनाको वास्तविक परीक्षा ध्यानकक्षमा मात्र हुँदैन; यो त हाम्रो दैनिक व्यवहारमा हुन्छ। हामीभन्दा फरक विचार राख्ने मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ? आफ्नो अधीनमा काम गर्ने व्यक्तिलाई कति सम्मान गर्छौँ? सार्वजनिक स्रोतको उपयोग गर्दा कति इमानदार हुन्छौँ? अधिकार प्राप्त हुँदा कति न्यायपूर्ण हुन्छौँ? यी प्रश्नहरूले हाम्रो आध्यात्मिक चेतनाको व्यावहारिक स्वरूप उजागर गर्छन्।

विशेषगरी सार्वजनिक जीवन र प्रशासनमा अद्वैत चेतनाको नैतिक महत्त्व गहिरो छ। नागरिकलाई पद, पहुँच, जात, धर्म वा आर्थिक हैसियतका आधारमा फरक व्यवहार गर्नु समदर्शनको भावनाविपरीत हुन्छ। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने साधन होइन; यो नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व वहन गर्ने अवसर हो।

यदि सेवाग्राहीलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गरिन्छ, निर्णय पारदर्शी बनाइन्छ, स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण उपयोग गरिन्छ र कमजोर वर्गको आवश्यकतालाई संवेदनशीलतापूर्वक सम्बोधन गरिन्छ भने प्रशासनमा आध्यात्मिक मूल्यको व्यावहारिक अभिव्यक्ति देखिन्छ। सुशासनको जग कानुन, संस्था र प्रक्रियामा अवश्य हुन्छ, तर तिनलाई जीवन्त बनाउने नैतिक चेतना पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

म फेरि समाजलाई नियाल्छु। जातीय विभाजन, धार्मिक असहिष्णुता, आर्थिक असमानता, राजनीतिक ध्रुवीकरण र स्वार्थकेन्द्रित प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई एकअर्काबाट टाढा पुर्‍याइरहेका छन्। प्रत्येक समूह आफ्नो पहिचानलाई सर्वोच्च ठान्न खोज्छ। प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो दृष्टिकोणलाई अन्तिम सत्य ठान्न थाल्छ। संवादको स्थानमा आरोप, सहिष्णुताको स्थानमा घृणा र सहकार्यको स्थानमा प्रतिस्पर्धा बढ्छ।

यस्तो अवस्थामा अद्वैत चेतनाले हामीलाई भिन्नता मेटाउन होइन, भिन्नताभित्र सहअस्तित्व खोज्न सिकाउँछ।

एकत्वको अर्थ सबै मानिसको भाषा, संस्कृति, विश्वास र विचार एउटै हुनुपर्छ भन्ने होइन। फूलबारी सुन्दर हुनुको कारण सबै फूलको रङ एउटै भएर होइन, विविध रङका फूलहरू एउटै बगैँचामा फुल्न सकेर हो। मानव समाजको सुन्दरता पनि विविधतालाई सम्मान गर्दै साझा मानवीय मूल्यमा एकताबद्ध हुन सक्नुमा छ।

म बुझ्न थाल्छु— अद्वैत चेतना विविधताको निषेध होइन; यो विविधताभित्र अन्तर्निहित मानवीय सम्बन्धको बोध हो। यसले अरूको पहिचानलाई नष्ट गर्न खोज्दैन, बरु आफ्नो पहिचानका कारण अरूलाई तुच्छ ठान्ने अहंकारलाई प्रश्न गर्छ।

आज भौतिकवाद र उपभोक्तावादले मानिसको सुखलाई वस्तुको प्राप्तिसँग जोडिरहेका छन्। नयाँ वस्तु, नयाँ सुविधा, नयाँ पद र नयाँ प्रतिष्ठा प्राप्त गर्दा हामी केही समय प्रसन्न हुन्छौँ। तर त्यो प्रसन्नता स्थायी हुँदैन। फेरि अर्को चाहना जन्मिन्छ, फेरि अर्को लक्ष्य पछ्याइन्छ, फेरि अर्को तुलना सुरु हुन्छ।के सुखको खोजी गलत हो? अवश्य होइन। समस्या सुख खोज्नुमा होइन, सुखको सम्पूर्ण आधार बाहिरी वस्तुमा मात्र राख्नुमा छ।

मानिसलाई सुविधा चाहिन्छ, तर सुविधाले मात्र आत्मसन्तुष्टि सुनिश्चित गर्दैन। मानिसलाई सफलता चाहिन्छ, तर सफलताले मात्र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँदैन। मानिसलाई सम्बन्ध चाहिन्छ, तर सम्बन्धमा करुणा, सम्मान र विश्वास नभए ती सम्बन्ध पनि बोझ बन्न सक्छन्।

त्यसैले म बाहिरी उपलब्धि र आन्तरिक सन्तुलनबीचको सम्बन्ध बुझ्न चाहन्छु। आफ्नो लक्ष्य पूरा गर्न मेहनत गरूँ, तर लक्ष्यकै दास नबनूँ। सम्पत्ति आर्जन गरूँ, तर सम्पत्तिलाई आफ्नो अस्तित्वको एकमात्र मापन नबनाऊँ। समाजमा प्रतिष्ठा प्राप्त गरूँ, तर प्रतिष्ठाका लागि आफ्नो विवेक नबेचूँ।यही समत्वको अभ्यास हो।

श्रीकृष्णको शिक्षामा समत्व भनेको सुख र दुःखलाई एउटै अनुभूति ठान्नु होइन। यसको अर्थ दुवै परिस्थितिमा विवेक गुम्न नदिनु हो। सफलता र असफलताले मनलाई प्रभावित गर्न सक्छन्, तर तिनले हाम्रो नैतिक आधार भत्काउन नपाऊन्। प्रशंसा र आलोचना आउन सक्छन्, तर हामी सत्यको खोजीबाट विमुख नहोऔँ। जीवनमा अनिश्चितता रहन्छ, तर त्यसकै कारण कर्तव्य त्याग्ने अवस्थामा नपुगौँ।

म आफैँलाई सम्झाउँछु— जीवन सधैँ हाम्रो योजनाअनुसार अघि बढ्दैन। कहिलेकाहीँ मेहनतको परिणाम ढिलो आउँछ। कहिलेकाहीँ इमानदारीको बाटो कठिन हुन्छ। कहिलेकाहीँ सही निर्णयले तत्काल लाभ दिँदैन। तर क्षणिक लाभभन्दा दीर्घकालीन नैतिकता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कर्मको मूल्य केवल त्यसले दिएको प्रतिफलमा होइन, त्यसले निर्माण गरेको चरित्रमा पनि निहित हुन्छ।यहीँ गीता मेरो लागि जीवनको दर्पण बन्छ।

यस दर्पणमा म आफ्नो अनुहार मात्र देख्दिनँ; आफ्ना कमजोरी, सम्भावना, जिम्मेवारी र परिवर्तनका अवसर पनि देख्छु। म बुझ्छु— संसार बदल्ने आकाङ्क्षा राख्नुअघि आफ्नो व्यवहार बदल्नुपर्छ। अरूमा सदाचार खोज्नुअघि आफ्नै आचरण परीक्षण गर्नुपर्छ। समाजमा शान्तिको अपेक्षा गर्नुअघि आफ्ना शब्द र कर्मबाट हिंसा, अपमान र घृणा घटाउनुपर्छ।तर आत्मपरिवर्तन भनेको संसारका अन्यायप्रति मौन रहनु होइन। अद्वैत चेतनाले अन्याय सहन सिकाउँदैन; यसले न्यायको खोजीलाई घृणा र प्रतिशोधभन्दा माथि उठाएर विवेक, साहस र मानवीय सम्मानसँग जोड्न प्रेरित गर्छ। निष्काम कर्मको अर्थ निष्क्रियता होइन, परिणामको लोभले नैतिकता नष्ट हुन नदिई सक्रिय उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नु हो।

यदि म अरूको पीडा आफ्नै संवेदनाको विषय बनाउन सक्छु भने मेरो चेतना साँघुरो घेराबाट विस्तार हुन थाल्छ। यदि म आफ्नो अधिकारसँगै अरूको अधिकार पनि सम्मान गर्न सक्छु भने मेरो स्वतन्त्रता जिम्मेवार बन्छ। यदि म आफ्नो सफलतालाई सामूहिक कल्याणसँग जोड्न सक्छु भने मेरो कर्मले व्यापक अर्थ प्राप्त गर्छ।

अन्ततः, म फेरि आफ्नै अस्तित्वतर्फ फर्कन्छु। म को हुँ? केवल एउटा शरीर? केवल एउटा नाम? केवल एउटा पद, सम्बन्ध वा सामाजिक पहिचान? यी सबै मेरो जीवनका अङ्ग हुन्, तर मेरो सम्पूर्ण अस्तित्वको व्याख्या होइनन्। मेरो वास्तविक उन्नति आफूलाई अरूभन्दा माथि प्रमाणित गर्नुमा होइन, आफ्नै अज्ञानता, अहंकार र स्वार्थका सीमाहरू चिन्नुमा छ।

अद्वैत चेतनाको आलोकले मलाई यही आत्मसंवादतर्फ डोर्‍याउँछ। यसले भन्छ— आफ्नो जीवनलाई कर्तव्यले अर्थपूर्ण बनाऊ, भक्तिले विनम्र बनाऊ र ज्ञानले प्रकाशित बनाऊ। अरूलाई पराजित गरेर होइन, आफ्ना कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गरेर उन्नति खोज। संसारबाट भागेर होइन, संसारभित्रै रहेर सत्य, करुणा र विवेकको अभ्यास गर।

म अब जीवनलाई विभाजनको दृष्टिले मात्र हेर्न चाहन्नँ। म भिन्नताभित्र सम्बन्ध, प्रतिस्पर्धाभित्र सहकार्य, सफलताभित्र उत्तरदायित्व र अध्यात्मभित्र मानवताको सम्भावना खोज्न चाहन्छु।

किनकि जबसम्म ‘म’ भन्ने अहंकारले ‘अरू’ लाई पराया बनाइरहन्छ, तबसम्म एकत्वको अनुभूति अधुरो रहन्छ। जब म अरूको अस्तित्वलाई सम्मान गर्न सिक्छु, जब मेरो ज्ञान करुणामा रूपान्तरित हुन्छ, जब मेरो भक्ति सेवामा प्रकट हुन्छ र जब मेरो कर्म स्वार्थभन्दा माथि उठ्छ, तब अद्वैत चेतनाको दर्शन जीवनमा अभिव्यक्त हुन थाल्छ।

मलाई अब बुझ्न मन लागेको छ— अध्यात्म कुनै काल्पनिक संसारको यात्रा होइन; यो आफ्नै चेतनालाई परिष्कृत गर्दै यही संसारमा न्यायपूर्ण, करुणामय र उत्तरदायी जीवन जिउने साधना पनि हो। ईश्वरको अनुभूति खोज्ने मानिसले मानवताको पीडाबाट विमुख हुन मिल्दैन। आत्मज्ञानको आकाङ्क्षा राख्ने मानिसले आफ्नो अहंकारको परीक्षण गर्न छोड्नु हुँदैन।

त्यसैले म आज आफैँसँग एउटा सङ्कल्प गर्न चाहन्छु— मेरो कर्ममा इमानदारी हुनेछ, मेरो विचारमा विवेक हुनेछ, मेरो व्यवहारमा करुणा हुनेछ र मेरो दृष्टिमा समदर्शनको अभ्यास हुनेछ। म भिन्नतालाई घृणाको कारण होइन, बुझाइको अवसर बनाउनेछु। म सफलतालाई अहंकारको आधार होइन, उत्तरदायित्वको प्रेरणा बनाउनेछु। म अध्यात्मलाई शब्दमा सीमित नगरी जीवनको आचरणमा उतार्ने प्रयास गर्नेछु।किनकि अद्वैत चेतनाको वास्तविक आलोक त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब मानिसले सम्पूर्ण संसारलाई आफ्नो स्वार्थको विस्तारका रूपमा होइन, साझा अस्तित्व र मानवीय उत्तरदायित्वको क्षेत्रमा हेर्न थाल्छ।

यही चेतना आत्मबोधको आरम्भ हो। यही चेतना निष्काम कर्मको आधार हो। यही चेतना करुणा र सहअस्तित्वको प्रेरणा हो। र यही चेतनाले मानिसलाई आफ्नो सीमित अहंकारबाट माथि उठेर व्यापक मानवताको सेवामा समर्पित हुन मार्गदर्शन गर्न सक्छ।

म अब विभाजनको अन्धकार होइन, एकत्वको प्रकाश खोज्न चाहन्छु। द्वेषको भाषा होइन, करुणाको संवाद रोज्न चाहन्छु। स्वार्थको सीमाभित्र कैद जीवन होइन, कर्तव्य, विवेक र सामूहिक कल्याणले समृद्ध जीवन जिउन चाहन्छु।अद्वैत चेतनाको आलोकमा मेरो अन्तिम बोध यही हो— आफूलाई चिन्नु, अरूलाई सम्मान गर्नु र सम्पूर्ण जीवनप्रति उत्तरदायी बन्नु नै आत्मिक जागरणको सार्थक यात्रा हो।