तोमनाथ उप्रेती:

धर्म मानव सभ्यताको आध्यात्मिक चेतना, नैतिक अनुशासन र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग सम्बन्धित गहन मानवीय अवधारणा हो। यसले मानिसलाई जीवनको अर्थ खोज्न, आचरणलाई परिष्कृत गर्न, आत्मसंयम अभ्यास गर्न र सामाजिक उत्तरदायित्वबोध विकास गर्न प्रेरित गर्छ। धर्मको मूल प्रयोजन मानिसलाई सत्यनिष्ठ, करुणाशील, विवेकशील र उत्तरदायी बनाउनु पनि हो। यस अर्थमा धर्मको वास्तविक मूल्य बाह्य अनुष्ठानको भव्यता, चढाइने वस्तुको परिमाण वा परम्पराको प्राचीनताबाट मात्र निर्धारण हुँदैन; त्यसले व्यक्तिको चेतना, व्यवहार र अरू प्राणीप्रतिको दृष्टिकोणमा ल्याउने नैतिक रूपान्तरणबाट निर्धारण हुन्छ। जब धार्मिक अनुष्ठानको बाह्य स्वरूप र त्यसको आन्तरिक नैतिक उद्देश्यबीच असङ्गति देखिन्छ, तब धर्मको सार र धार्मिक अभ्यासको औचित्यबारे दार्शनिक विमर्श आवश्यक हुन्छ। पशुबलिसम्बन्धी बहस यही नैतिक प्रश्नको एउटा महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो।

धर्म र हिंसाबीचको सम्बन्धलाई बुझ्न सर्वप्रथम धर्मलाई स्थिर तथा एकरूप अवधारणाका रूपमा होइन, ऐतिहासिक अनुभव, सांस्कृतिक संरचना र नैतिक व्याख्याबाट विकसित भएको बहुआयामिक परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ। विभिन्न धार्मिक समुदायमा पशुबलिको अर्थ, प्रयोजन र स्वीकार्यताबारे भिन्न दृष्टिकोण पाइन्छन्। कतिपय परम्पराले यसलाई देवीदेवताको आराधना, सङ्कल्पपूर्ति वा सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोड्छन् भने कतिपय धार्मिक व्याख्याले प्रतीकात्मक अर्पण, आत्मत्याग र आन्तरिक शुद्धिलाई प्राथमिकता दिन्छन्। त्यसैले पशुबलिबारेको आलोचना कुनै सम्पूर्ण धर्म वा समुदायलाई एउटै नैतिक निष्कर्षमा सीमित गर्ने प्रयास हुनु हुँदैन। बरु प्रत्येक अभ्यासलाई त्यसको ऐतिहासिक सन्दर्भ, धार्मिक अर्थ, सामाजिक प्रभाव र नैतिक परिणामका आधारमा परीक्षण गर्नु आवश्यक हुन्छ। परम्पराको सम्मान गर्नु र त्यसको विवेकपूर्ण पुनर्व्याख्या गर्नु परस्पर विरोधी होइनन्; यी दुवै धार्मिक चेतनाको विकासका पूरक पक्ष हुन्।

दार्शनिक दृष्टिले धर्मको नैतिक सार र पशुबलिबीचको तनावलाई साध्य र साधनको सम्बन्धबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ। यदि धर्मको साध्य आत्मशुद्धि, कल्याण, शान्ति र आध्यात्मिक उन्नति हो भने त्यसको प्राप्तिका लागि अपनाइने साधन पनि सम्भव भएसम्म ती मूल्यसँग अनुकूल हुनुपर्छ। नैतिक रूपमा उचित मानिएको साध्य प्राप्त गर्न अनावश्यक पीडादायी साधन अपनाउनु साधन–साध्यको असङ्गति हो। यसलाई नै पशुबलिको दार्शनिक विरोधाभासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। पूजा करुणाको अभिव्यक्ति हो भने त्यसको प्रक्रियामा पीडित प्राणीप्रतिको संवेदनशीलता किन गौण हुनुपर्छ? आराधनाले मानिसमा आत्मसंयम र सद्भाव विकास गर्नुपर्ने हो भने जीवनको अन्त्यलाई धार्मिक पुण्यसँग जोड्ने अभ्यासको नैतिक औचित्य कसरी स्थापित गर्न सकिन्छ? यी प्रश्नले आस्थालाई निषेध गर्दैनन्; आस्थालाई आफ्नै घोषित मूल्यअनुसार आत्मपरीक्षण गर्न आमन्त्रण गर्छन्।

पूर्वीय दर्शनमा अहिंसाको अवधारणाले यस विमर्शलाई महत्त्वपूर्ण सैद्धान्तिक आधार प्रदान गर्छ। उपनिषद्हरूमा पाइने आत्मतत्त्वसम्बन्धी चिन्तन, बौद्ध दर्शनको करुणा र जैन दर्शनको अहिंसाप्रतिको कठोर प्रतिबद्धताले जीवनप्रतिको नैतिक संवेदनशीलतालाई विभिन्न रूपमा विकसित गरेका छन्। विशेषतः जैन दर्शनमा अहिंसा केवल शारीरिक हिंसाबाट टाढा रहने व्यवहार होइन; वाणी, विचार र कर्ममा समेत अरू प्राणीलाई पीडा नपुर्‍याउने अनुशासन हो। बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्रीले प्राणीको दुःखलाई बुझ्ने तथा त्यसको निवारणका लागि प्रयत्न गर्ने चेतना विकास गर्छन्। यी परम्पराहरूका आधारमा पशुबलिको नैतिक समीक्षा गर्दा प्रश्न केवल एउटा प्राणीको मृत्युमा सीमित रहँदैन; मानिसको संवेदना, नैतिक उत्तरदायित्व र जीवनप्रतिको सम्मान कस्तो छ भन्ने व्यापक प्रश्न पनि उपस्थित हुन्छ।

भगवद्गीताले पनि यस सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण दार्शनिक आधार उपलब्ध गराउँछ। गीताको सोह्रौँ अध्यायमा दम्भ, दर्प, अभिमान, क्रोध, कठोरता र अज्ञानलाई आसुरी प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित गराइएको छ। यसको आशय धार्मिक आचरणलाई केवल बाह्य कर्मकाण्डमा सीमित नराखी व्यक्तिको आन्तरिक गुण र नैतिक अवस्थासँग जोडेर हेर्नु हो। त्यस्तै, गीतामा समदर्शिताको विचारले जीवप्रतिको दृष्टिकोणलाई व्यापक बनाउँछ। यद्यपि गीताको यज्ञ, कर्म र धर्मसम्बन्धी शिक्षालाई विभिन्न सम्प्रदायले फरक तरिकाले व्याख्या गरेका छन्, त्यसको नैतिक सन्देशलाई आत्मसंयम, निष्काम कर्म र अहंकारको परित्यागसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। यस आधारमा धार्मिक कर्मकाण्डको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसले व्यक्तिमा दया, विनम्रता र उत्तरदायित्व बढाउँछ कि बढाउँदैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। धार्मिक आचरणको आध्यात्मिक उचाइ त्यसमा प्रयोग हुने सामग्रीभन्दा पनि त्यसबाट विकसित हुने चेतनामा निर्भर हुन्छ।

पशुबलिको पक्षमा प्रस्तुत गरिने तर्कमध्ये परम्पराको निरन्तरता, धार्मिक स्वतन्त्रता र सामुदायिक पहिचान विशेष उल्लेखनीय छन्। कुनै अभ्यास पुस्तौँदेखि प्रचलित हुनु त्यसको सांस्कृतिक महत्त्वको प्रमाण हुन सक्छ। तर प्राचीनता आफैँमा नैतिक औचित्यको अन्तिम प्रमाण होइन। मानव समाजले समयक्रममा आफ्ना अनेकौँ प्रथाको पुनर्मूल्याङ्कन गर्दै तिनलाई अधिक मानवीय बनाएको छ। त्यसैले परम्पराको संरक्षण भन्नाले त्यसको प्रत्येक बाह्य स्वरूपलाई अपरिवर्तनीय मान्नु होइन; त्यसमा अन्तर्निहित सांस्कृतिक अर्थ, सामुदायिक एकता र आध्यात्मिक आकाङ्क्षालाई समयानुकूल रूपमा सुरक्षित गर्नु हो। धार्मिक स्वतन्त्रताले आस्थाको अभ्यास गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्छ, तर यसले प्रत्येक परम्परागत अभ्यासलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्दैन। अधिकार र उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै लोकतान्त्रिक तथा नैतिक समाजको विशेषता हो।

यहाँ अर्को गम्भीर दार्शनिक प्रश्न पनि उपस्थित हुन्छ—मानिसले अन्य प्राणीको जीवनलाई मूल्यवान् मान्ने आधार के हो? परम्परागत मानवकेन्द्रित दृष्टिकोणले मानिसलाई नैतिक विचारको प्रमुख विषय मान्दै आएको छ। तर आधुनिक पर्यावरणीय नैतिकता र पशुकल्याणसम्बन्धी चिन्तनले पीडा अनुभव गर्न सक्ने प्राणीको हितलाई पनि नैतिक विचारमा समावेश गर्नुपर्ने तर्क प्रस्तुत गर्छन्। कुनै प्राणीले मानव भाषामा आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न सक्दैन भन्दैमा उसको पीडा नैतिक रूपमा अप्रासङ्गिक हुँदैन। पशुको जीवनलाई मानिसको जीवनसँग पूर्णतः समान ठहर्‍याउनु आवश्यक नभए पनि पीडाप्रति संवेदनशील हुनु र अनावश्यक हिंसा न्यूनीकरण गर्नु नैतिक उत्तरदायित्वको आधार हुन सक्छ। यस दृष्टिले पशुबलिको समीक्षा धार्मिक सीमाभित्र मात्र रहँदैन; यो जीवनको मूल्य, मानवीय सहानुभूति र अन्तरप्रजातीय नैतिक सम्बन्धको प्रश्नसमेत बन्छ।

यस बहसलाई प्रभावकारी बनाउन धार्मिक समुदाय, विद्वान्, सामाजिक अभियन्ता र राज्यबीच संवाद आवश्यक छ। परिवर्तनको प्रक्रिया अपमान, निषेधात्मक आरोप वा समुदायलाई दोषी ठहर्‍याउने भाषाबाट होइन, विवेकपूर्ण तर्क, संवेदनशील शिक्षा र सांस्कृतिक सहकार्यबाट अघि बढ्नुपर्छ। धार्मिक नेतृत्वले परम्पराभित्र उपलब्ध अहिंसामुखी व्याख्यालाई उजागर गर्न सक्छ। शैक्षिक संस्थाले विद्यार्थीमा करुणा, प्राणीप्रतिको संवेदना र आलोचनात्मक चिन्तन विकास गर्न सक्छन्। सामाजिक संस्थाले पशुबलिको सट्टा फलफूल, अन्न, दीप, पुष्प वा प्रतीकात्मक अर्पणजस्ता विकल्पलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छन्। यस्ता विकल्प सबै धार्मिक समुदायमा समान रूपमा स्वीकार्य हुन्छन् भन्ने पूर्वधारणा राख्नु उचित हुँदैन; तिनको विकास सम्बन्धित समुदायको सहभागिता र धार्मिक संवेदनशीलताका आधारमा गरिनुपर्छ। राज्यले पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य, पशुकल्याण, धार्मिक स्वतन्त्रता र प्रचलित कानुनी व्यवस्थाबीच सन्तुलन कायम गर्दै निर्णय लिनुपर्छ।

विजयादशमीजस्ता पर्वले सत्यको विजय, अधर्मको पराजय, आत्मबल र नैतिक साहसको सन्देश दिन्छन्। यी सन्देशलाई समकालीन जीवनमा अर्थपूर्ण बनाउन अधर्मको अवधारणालाई बाह्य शत्रुको विनाशमा मात्र सीमित नगरी लोभ, क्रूरता, अहंकार, असंवेदनशीलता र अन्यायविरुद्धको आन्तरिक सङ्घर्षसँग पनि जोड्न सकिन्छ। यसरी हेर्दा वास्तविक विजय अरूको जीवन नष्ट गर्ने क्षमतामा होइन, आफ्ना हिंसात्मक आवेगलाई विवेकद्वारा नियन्त्रित गर्ने सामर्थ्यमा निहित हुन्छ। बलिदानको अवधारणालाई पनि पुनर्विचार गर्न सकिन्छ। यदि बलिदानको मूल अर्थ कुनै उच्चतर उद्देश्यका लागि प्रिय वस्तु त्याग्नु हो भने मानिसले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ, क्रोध र लोभको त्याग गर्नुलाई नैतिक तथा आध्यात्मिक उन्नतिको सार्थक प्रतीक बनाउन सक्छ। यस्तो पुनर्व्याख्याले धार्मिक आस्थालाई कमजोर बनाउँदैन; त्यसलाई आत्मपरिष्कार र मानवीय कल्याणसँग अझ निकट बनाउँछ।

अन्ततः धर्मको नैतिक सार र पशुबलिको दार्शनिक विरोधाभासले आस्था तथा विवेक, परम्परा तथा परिवर्तन, अधिकार तथा उत्तरदायित्वबीचको सम्बन्धबारे गहन प्रश्न उठाउँछ। धर्मको मूल्याङ्कन केवल अनुष्ठानको निरन्तरताबाट होइन, त्यसले जीवनमा कस्तो नैतिक चेतना विकास गर्छ भन्ने आधारबाट पनि गरिनुपर्छ। पशुबलिको आलोचना धर्मविरोधी अभियानका रूपमा होइन, करुणा, अहिंसा र उत्तरदायित्वको सम्भावनालाई धार्मिक अभ्यासभित्र थप सुदृढ बनाउने प्रयासका रूपमा अघि बढ्न सक्छ। यसका लागि सबै परम्परालाई एउटै निष्कर्षमा बाध्य पार्नु आवश्यक छैन; तर प्रत्येक परम्पराले पीडा, जीवन र नैतिक औचित्यसम्बन्धी प्रश्नको विवेकपूर्ण सामना गर्नु आवश्यक छ। धार्मिक आस्थाको गहिराइ अरूको पीडाप्रति आँखा चिम्लनुमा होइन, त्यस पीडालाई बुझ्ने संवेदनशीलता विकास गर्नुमा प्रकट हुन्छ। जब धर्मले मानिसलाई आफ्ना स्वार्थ र अहंकारभन्दा माथि उठेर जीवनको सम्मान गर्न सिकाउँछ, तब त्यो कर्मकाण्डको सीमाबाट विस्तारित भई नैतिक सभ्यताको आधार बन्छ। त्यसैले धर्मको वास्तविक उन्नति हिंसाको औचित्य खोज्नुमा होइन, करुणाको क्षेत्र विस्तार गर्नु, विवेकलाई जागृत बनाउनु र सम्पूर्ण जीवनप्रति उत्तरदायी व्यवहार विकास गर्नुमा निहित छ।