काठमाडौँ– बडादसैँ केवल टीका र जमराको पर्व मात्र होइन, शक्ति, साहस, शान्ति, समृद्धि र आत्मिक उन्नतिको कामनासहित देवी दुर्गाका नौ स्वरूपको आराधना गरिने धार्मिक उत्सव पनि हो। नवरात्रीका नौ दिनमा दुर्गा भवानीका फरक–फरक रूपको पूजा गरिन्छ। प्रत्येक स्वरूपले छुट्टाछुट्टै गुण, शक्ति र धार्मिक मान्यताको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

चैत्र महिनामा मनाइने नवरात्रीलाई चैते नवरात्री र असोज वा कात्तिक महिनामा पर्ने नवरात्रीलाई शारदीय नवरात्री भनिन्छ। दसैँको विजयादशमीभन्दा अघिका नौ दिनलाई नवरात्रीका रूपमा मनाउने परम्परा छ। घटस्थापनाबाट सुरु हुने नवरात्रीमा कलश स्थापना गरी देवीको आराधना गरिन्छ। यही दिन जौलगायत अन्नको जमरा राख्ने चलन छ।

नवरात्रीको प्रत्येक दिन एक–एक देवीको पूजा गर्ने धार्मिक परम्पराअनुसार नवदुर्गाका नौ स्वरूपलाई शक्ति, तपस्या, सौन्दर्य, ऊर्जा, मातृत्व, पराक्रम, दुष्टविनाश, शुद्धता र सिद्धिसँग जोडेर हेरिन्छ।

१. शैलपुत्री : शक्ति र दृढताको प्रतीक

नवरात्रीको पहिलो दिन शैलपुत्रीको पूजा गरिन्छ। ‘शैल’ को अर्थ पर्वत र ‘पुत्री’ को अर्थ छोरी भएकाले शैलपुत्रीलाई हिमालयकी छोरी अर्थात् पार्वतीका रूपमा चिनिन्छ। उनलाई दुई हात भएकी, दाहिने हातमा त्रिशूल र देब्रे हातमा कमलको फूल लिएकी तथा नन्दीमा सवार देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। शैलपुत्रीले शक्ति, दृढता र प्रकृतिसँगको सम्बन्धको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको धार्मिक विश्वास छ।

२. ब्रह्मचारिणी : तपस्या, धैर्य र शान्तिको प्रतीक

नवरात्रीको दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणीको आराधना गरिन्छ। पार्वतीको तपस्यारत स्वरूप मानिने ब्रह्मचारिणीलाई योग र साधनासँग जोडिन्छ। उनको एक हातमा जपमाला र अर्को हातमा कमण्डलु हुन्छ। उनलाई शान्त, संयमित र तपस्यामा लीन देवीका रूपमा कल्पना गरिन्छ। ब्रह्मचारिणीको पूजा गर्दा धैर्य, आत्मसंयम, शान्ति र आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

३. चन्द्रघण्टा : साहस र सौन्दर्यको प्रतीक:

तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा देवीको पूजा हुन्छ। विवाहपछि पार्वतीले शिरमा अर्धचन्द्र धारण गरेको स्वरूपसँग चन्द्रघण्टाको नाम जोडिएको छ। उनलाई साहस, वीरता र सौन्दर्यको प्रतीक मानिन्छ। धार्मिक चित्रणमा चन्द्रघण्टालाई तेजस्वी तथा युद्धका लागि तयार देवीका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। उनको आराधनाले भय हट्ने र आत्मविश्वास बढ्ने धार्मिक विश्वास छ।

४. कुष्माण्डा : ब्रह्माण्डीय ऊर्जा र स्वास्थ्यकी प्रतीक:

नवरात्रीको चौथो दिन कुष्माण्डा देवीको पूजा गरिन्छ। उनलाई ब्रह्माण्डको सृष्टिसँग सम्बन्धित शक्तिशाली स्वरूपका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। आठ हात भएकी र बाघमा सवार देवीका रूपमा उनको चित्रण पाइन्छ। हातमा विभिन्न अस्त्रशस्त्र तथा पूजा सामग्री धारण गरेकी कुष्माण्डालाई ऊर्जा, जीवनशक्ति र सृजनात्मकताको प्रतीक मानिन्छ। उनको आराधनाले स्वास्थ्य, सबलता र सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

५. स्कन्दमाता : मातृत्व, माया र संरक्षणकी प्रतीक:

पाँचौँ दिन स्कन्दमाताको पूजा हुन्छ। स्कन्द अर्थात् भगवान् कार्तिकेयकी माता भएकाले पार्वतीको यो स्वरूपलाई स्कन्दमाता भनिएको हो। उनलाई सिंहमा सवार, चार हात भएकी र काखमा बालक स्कन्दलाई बोकेकी देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका हातमा कमलका फूलसमेत हुन्छन्। स्कन्दमाता मातृत्व, माया, करुणा र संरक्षणको प्रतीक हुन्। उनको पूजाले सन्तानको सुख, ज्ञान, समृद्धि तथा सङ्कटबाट रक्षा मिल्ने धार्मिक विश्वास छ।

६. कात्यायनी : पराक्रम र अन्यायविरुद्धको शक्तिकी प्रतीक:

नवरात्रीको छैटौँ दिन कात्यायनी देवीको आराधना गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार दुर्गाले यही स्वरूपमा महिषासुरको वध गरेकी थिइन्। उनलाई सिंहमा सवार, अस्त्रशस्त्र धारण गरेकी र युद्धका लागि तत्पर देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। कात्यायनी दुर्गाको योद्धा स्वरूप भएकाले साहस, पराक्रम र दुष्ट शक्तिमाथिको विजयसँग जोडिन्छिन्। उनको पूजा अन्याय र नकारात्मक शक्तिविरुद्ध लड्ने सामर्थ्यको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।

७. कालरात्रि : दुष्टविनाश र निर्भयताको प्रतीक:

सातौँ दिन कालरात्रि देवीको पूजा गरिन्छ। नवदुर्गाका उग्र स्वरूपमध्ये एक मानिने कालरात्रिलाई कालो वर्ण, खुला कपाल र उग्र मुद्रामा चित्रण गरिन्छ। उनी गधामा सवार हुन्छिन्। उनको स्वरूप भयावह देखिए पनि धार्मिक मान्यतामा उनी भक्तजनलाई भयबाट मुक्त गराउने र दुष्ट शक्तिको नाश गर्ने देवी हुन्। कालरात्रिको आराधनाले डर, सङ्कट र नकारात्मकतामाथि विजय प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

८. महागौरी : शुद्धता र पवित्रताको प्रतीक:

नवरात्रीको आठौँ दिन महागौरीको पूजा गरिन्छ। महागौरीलाई उज्यालो, शान्त र निर्मल स्वरूपकी देवीका रूपमा चिनिन्छ। उनलाई चार हात भएकी तथा सेतो साँढेमा सवार देवीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका हातमा त्रिशूल र डमरु हुन्छन् भने अन्य हात आशीर्वाद र अभय मुद्रामा हुन्छन्। महागौरीले शुद्धता, पवित्रता, शान्ति र करुणाको प्रतिनिधित्व गर्छिन्। उनको आराधनाले भक्तजनका मनोकामना पूरा हुने तथा जीवनमा सुख र शान्ति प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

९. सिद्धिदात्री : सिद्धि, पूर्णता र आध्यात्मिक उन्नतिकी प्रतीक:

नवरात्रीको नवौँ तथा अन्तिम दिन सिद्धिदात्रीको पूजा गरिन्छ। ‘सिद्धि’ अर्थात् विशेष उपलब्धि वा आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गर्ने देवीका रूपमा उनलाई चिनिन्छ। कमलमा विराजमान र चार हात भएकी सिद्धिदात्रीको हातमा चक्र, गदा, शङ्ख र कमलको फूल हुन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार उनले विभिन्न प्रकारका सिद्धि प्रदान गर्छिन्। सिद्धिदात्रीलाई आध्यात्मिक पूर्णता र ज्ञानसँग जोडिन्छ। शिवले उनको कृपाबाट सिद्धि प्राप्त गरेको धार्मिक कथाका आधारमा अर्धनारीश्वर स्वरूपसँग पनि उनको सम्बन्ध स्थापित गरिएको छ।

नवरात्रीका नौ दिनमा गरिने नवदुर्गाको पूजा धार्मिक आस्था र परम्परासँगै जीवनका विभिन्न सकारात्मक गुणको स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ। शैलपुत्रीको शक्ति, ब्रह्मचारिणीको तपस्या, चन्द्रघण्टाको साहस, कुष्माण्डाको ऊर्जा, स्कन्दमाताको मातृत्व, कात्यायनीको पराक्रम, कालरात्रिको निर्भयता, महागौरीको शुद्धता र सिद्धिदात्रीको पूर्णताले नवदुर्गाका नौ स्वरूपलाई विशिष्ट बनाएका छन्।

यसरी नवरात्रीको प्रत्येक दिन फरक देवीको आराधना गर्दै दसैँको विजयादशमीमा पुग्ने धार्मिक परम्पराले शक्ति र असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ।