कृति समीक्षा:

तोमनाथ उप्रेती:

मानिस जन्मिन्छ। बाँच्छ। एक दिन शरीरबाट विदा हुन्छ। तर सबै मानिस समयभित्र समान रूपमा बाँच्दैनन्। कोही आफ्ना दिन मात्र बिताउँछन्। कोही आफ्ना दिनलाई इतिहासमा रूपान्तरण गर्छन्। यस्ता मानिसहरूको जीवन जब शब्दमा रूपान्तरित हुन्छ, तब पुस्तक  स्मृतिको अभिलेख, अनुभवको विश्वविद्यालय र समयसँग गरिएको संवाद बन्छ। प्रत्येक आत्मकथा वास्तवमा एउटा व्यक्तिको जीवनभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ। त्यसमा एउटा परिवारको संस्कार बोलिरहेको हुन्छ। एउटा समाजको चेतना धड्किरहेको हुन्छ। एउटा राष्ट्रको परिवर्तन प्रतिबिम्बित भइरहेको हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा जीवन आफैँ एउटा खुला पुस्तक हो, जहाँ प्रत्येक कर्म एउटा वाक्य हो, प्रत्येक निर्णय एउटा अध्याय हो, प्रत्येक असफलता एउटा टिप्पणी हो र प्रत्येक उपलब्धि अन्तिम निष्कर्ष होइन, नयाँ प्रश्नको सुरुआत हो। त्यसैले कुनै पनि आत्मकथा विगतको विवरण मात्र होइन; त्यो समय, स्मृति र चेतनाबीचको त्रिकोणात्मक संवाद हो। शब्दहरू यहाँ अनुभवलाई अर्थ दिन लेखिएका हुन्छन्। घटनाहरू यहाँ भावी पुस्ताले जीवनको मूल्य बुझून् भनेर अभिलेख गरिएका हुन्छन्।

चन्द्रकृष्ण कर्माचार्यद्वारा लिखित ‘संसार आफ्नै (एक उद्यमीले बाँचेको समय)’ यस्तै दुर्लभ कृति हो। यसले एउटा उद्योगीको व्यक्तिगत यात्रा मात्र लेख्दैन। यसले नेपालको व्यापार, उद्योग, संस्कृति, परिवार, संघर्ष र परिवर्तनको झण्डै डेढ सय वर्ष लामो इतिहासलाई जीवित बनाउँछ। पुस्तक पढ्दै जाँदा लाग्छ—लेखकले आफ्नो जीवन लेखेका छैनन् उनले एउटा युगलाई शब्द दिएका छन्।

पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको निष्कपट स्मृति हो। यहाँ लेखकले आफ्नो जीवनलाई विजयको उत्सवका रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले त्यसलाई समयसँग गरेको इमानदार संवादका रूपमा अभिलेख गरेका छन्। यहाँ सफलता छ, तर त्यसको उन्माद छैन। असफलता छ, तर त्यसको निराशा छैन। आँसु छ, तर कमजोरीको प्रतीक बनेर होइन; अनुभवको परिष्कार बनेर आएको छ। मुस्कान छ, तर संघर्षपछि प्राप्त आत्मसन्तुष्टिको उज्यालोका रूपमा उपस्थित छ। व्यापारका प्रसङ्ग छन्, तर तिनको केन्द्रमा विश्वास, उत्तरदायित्व र मानवीय सम्बन्धको गहिरो चेतना  छ। यही कारणले यो कृति आत्मबोधको दस्तावेज बनेको छ। लेखकले आफ्ना उपलब्धि निर्माण गर्ने मूल्य, अनुशासन र संघर्षलाई उजागर गरेका छन्। यही इमानदार दृष्टिले पाठकलाई लेखकको जीवनभन्दा आफ्नै जीवनबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यो कृति कर्मयोगको सजीव व्याख्या हो। भगवद्गीता को “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” भन्ने शाश्वत भाव यसका पृष्ठ–पृष्ठमा स्पन्दित भएको अनुभूति हुन्छ। कर्माचार्य परिवारले फलभन्दा कर्मलाई, सुविधाभन्दा कर्तव्यलाई र क्षणिक सफलताभन्दा दीर्घकालीन मूल्यलाई रोजेको देखिन्छ। यही जीवनदृष्टिले उनीहरूलाई प्रतिकूल परिस्थितिमा विचलित हुन दिएन। असफलताले उनीहरूलाई थकित बनाउन सकेन। सफलताले उनीहरूलाई अहङ्कारी बनाउन सकेन। यही चेतनाले पुस्तकलाई सामान्य आत्मकथाको सीमाभन्दा माथि उठाएर जीवनदर्शनको कक्षामा पुर्‍याएको छ। यस सन्दर्भमा जर्मन दार्शनिक फ्रिड्रिख नित्शेको “जोसँग बाँच्ने कारण हुन्छ, उसले प्रायः सबै प्रकारका कठिनाइ सहन सक्छ” भन्ने विचार स्मरण हुन्छ। कर्माचार्य परिवारको संघर्ष पनि बाह्य परिस्थितिसँगको युद्ध मात्र होइन; आफ्नै आदर्शप्रतिको निष्ठाको निरन्तर साधना हो। त्यसैले यो पुस्तक व्यापारको इतिहासभन्दा धेरै ठूलो छ; यो कर्म, धैर्य, नैतिकता र आत्मविश्वासले समयलाई कसरी जित्न सक्छ भन्ने जीवनदर्शनको प्रामाणिक साक्ष्य हो।

जिजुबाजे कपासको व्यापारमा डुबे। आर्थिक रूपमा टाट पल्टिए। घरको जग हल्लियो। सपना चकनाचुर भए। तर आत्मविश्वास ढलेन। उनले पराजयलाई नियति मानेनन्। फेरि उठे। फेरि हिँडे। यही प्रसङ्गले जापानी जीवनदर्शन काइजेन को गहिरो भाव स्मरण गराउँछ। सुधार कुनै ठूलो छलाङ होइन। प्रत्येक दिनको सानो प्रगति हो। असफलता अन्तिम निर्णय होइन। आत्मपरिष्कारको पहिलो पाठ हो। जिजुबाजेको जीवनले यही सत्यलाई जीवित बनाउँछ।

मानिसलाई परिस्थिति होइन, परिस्थितिप्रतिको उसको दृष्टिले परिभाषित गर्छ। कर्माचार्य परिवारले दुःखलाई दोष दिएन। त्यसलाई अनुशासन, धैर्य र श्रममा रूपान्तरण गर्‍यो। यही कारण पुस्तकको यो प्रसङ्ग केवल एउटा व्यापारीको पुनरागमन होइन, मानव इच्छाशक्तिको विजयगाथा बनेर उभिन्छ।

यहाँ व्यापार केवल नाफाको गणित रहँदैन। यो चरित्र निर्माणको साधना बन्छ। पूँजीभन्दा ठूलो सम्पत्ति धैर्य हो भन्ने अनुभूति हुन्छ। बजारले सम्पत्ति गुमाउन सक्छ। तर आशा गुमेको दिन मात्र वास्तविक दिवालियापन सुरु हुन्छ। यही दार्शनिक उचाइले संसार आफ्नै लाई उद्योगको इतिहासभन्दा माथि उठाएर जीवनको विद्यालय बनाइदिन्छ।

पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उत्तराधिकारको संस्कार हो। एउटा पुस्ताले निर्माण गरेको मूल्य अर्को पुस्ताले संरक्षण गर्छ। त्यसपछि अझ विस्तार गर्छ। यही क्रमले व्यापारी परिवार उद्योगी परिवारमा रूपान्तरित हुन्छ। यो केवल आर्थिक रूपान्तरण होइन। यो सांस्कृतिक निरन्तरता पनि हो।

विश्वप्रसिद्ध व्यवस्थापन चिन्तक पिटर फर्डिनान्ड ड्रकरले संस्थाको दीर्घायु  त्यसले निर्माण गरेको संस्कृतिले निर्धारण गर्छन् भन्ने विचार अघि सारेका छन्। संसार आफ्नै पढ्दा यो दृष्टि अत्यन्त जीवन्त रूपमा अनुभूत हुन्छ। कर्माचार्य परिवारको सफलताको आधार कुनै एक प्रतिभाशाली व्यक्तिको असाधारण क्षमता होइन। पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको श्रम, अनुशासन, विश्वास, इमानदारी र पारिवारिक उत्तरदायित्वको संस्कृति हो। यही संस्कारले एउटा सानो व्यापारलाई समयसँगै विशाल औद्योगिक संस्थामा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ।

यस सन्दर्भमा जिम कोलिन्सको प्रसिद्ध कृति गुड टु ग्रेटको एउटा मूल निष्कर्ष पनि स्मरणीय छ—महान संस्था कुनै एक करिश्माई व्यक्तिले निर्माण गर्दैन; सही मूल्य, सही संस्कृति र सही मानिसहरूको निरन्तरताले निर्माण गर्छ। कर्माचार्य परिवारको यात्राले यही सत्यलाई पुष्टि गर्छ। यहाँ नेतृत्व व्यक्तिकेन्द्रित छैन; मूल्यकेन्द्रित छ। सफलता सम्पत्तिको विस्तारमा मात्र सीमित छैन; पुस्तान्तरण हुँदै आएको नैतिक संस्कृतिको निरन्तरतामा पनि निहित छ। यही कारण यो पुस्तकले एउटा उद्योगी घरानाको इतिहास मात्र लेख्दैन; संस्कृतिले संस्थालाई कसरी अमर बनाउँछ भन्ने व्यवस्थापन र जीवनदर्शनको गहिरो पाठ पनि दिन्छ।

पुस्तकमा आमा सानुमायाको उपस्थिति अत्यन्त प्रभावकारी छ। उनी औपचारिक शिक्षाबाट टाढा थिइन्। तर जीवनको विश्वविद्यालयकी स्नातक थिइन्। अक्षरले उनलाई प्रमाणपत्र दिएन। तर अनुभवले उनलाई प्रज्ञाको उपाधि दियो। उनले परिवारलाई धन कमाउने विधि मात्र सिकाइनन्। जीवन कमाउने कला सिकाइन्। अनुशासन सिकाइन्। श्रमको गरिमा सिकाइन्। धैर्यको अर्थ बुझाइन्। मूल्यको आधारमा उभिएको परिवार समयका आँधीहरूले ढाल्न नसक्ने सत्यलाई आफ्नै जीवनबाट प्रमाणित गरिन्। उनी घरकी अभिभावक मात्र होइनन्; परिवारको मौन दर्शन थिइन्। उनका निर्णयहरूमा आदेशभन्दा आत्मीयता बढी थियो। उनका शब्दमा उपदेशभन्दा अनुभवको ताप थियो। त्यसैले उनको प्रभाव पुस्तौँसम्म फैलिएको देखिन्छ।

यही प्रसङ्गमा चिनियाँ दार्शनिक कन्फ्युसियसको प्रसिद्ध विचार स्मरण हुन्छ—राष्ट्र बलियो हुनुअघि परिवार बलियो हुनुपर्छ, र परिवार बलियो हुनु भनेको मूल्य बलियो हुनु हो। सानुमायाले त्यही मूल्यको जग निर्माण गरिन्। उनले परिवारलाई सम्पत्तिभन्दा संस्कारको उत्तराधिकार दिइन्। किनकि सम्पत्ति समयले खोस्न सक्छ। तर चरित्र समयले पनि खोस्न सक्दैन। यही कारण उनको उपस्थिति पुस्तकमा कुनै सहायक पात्रको रूपमा होइन, सम्पूर्ण कथालाई नैतिक दिशा दिने मौन केन्द्रको रूपमा उपस्थित हुन्छ।

यस प्रसङ्गले चिनियाँ दार्शनिक लाओत्सेको एउटा भाव पनि सम्झाउँछ—सबैभन्दा महान् नेता त्यो हो, जसको उपस्थितिले मानिसहरूलाई आफ्नो सामर्थ्य आफैँ पत्ता लगाउन प्रेरित गर्छ। सानुमायाले सन्तानलाई आफ्नो छायामा बाँधिनन्। उनीहरूलाई आफ्नै आकाशमा उड्न सिकाइन्। यही कारण उनको मातृत्व नियन्त्रण होइन, मुक्ति बनेर देखापर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा सानुमाया कर्मयोग, करुणा र उत्तरदायित्वको त्रिवेणी हुन्। उनले परिवारलाई केवल सँगै राखिनन्; एउटै नैतिक चेतनाले बाँधिन्। आजको उपभोगवादी समाजमा, जहाँ सफलता प्रायः सम्पत्तिको आकारले नापिन्छ, सानुमायाको जीवनले अर्को सत्य उद्घाटित गर्छ—सभ्यता ठूलाठूला भवनले होइन, असल आमाहरूले निर्माण गर्छन्। राष्ट्रका भविष्यका संस्थाहरू विश्वविद्यालयमा मात्र जन्मिँदैनन्; ती आमाको काखमा, परिवारका संस्कारमा र दैनिक जीवनका साना अभ्यासहरूमा हुर्किन्छन्। यही अनुभूतिले संसार आफ्नै लाई उद्योगको इतिहासभन्दा माथि उठाएर मूल्य, मातृत्व र मानवताको दीर्घकालीन दर्शनमा रूपान्तरण गरिदिन्छ।

पुस्तकले नेपाली समाजमा महिलाको मौन योगदानलाई अत्यन्त सम्मानपूर्वक अभिलेखन गरेको छ। इतिहासले धेरै पुरुषहरूको नाम सम्झन्छ। तर ती पुरुषहरू निर्माण गर्ने महिलाहरूलाई प्रायः बिर्सन्छ। यस कृतिले त्यो अन्याय केही हदसम्म सच्याएको छ।

विशेष गरी लक्ष्मीसुन्दरीको चरित्र पुस्तकको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष हो। उनले परिवार नियोजन गरेको प्रसङ्ग केवल स्वास्थ्यको निर्णय थिएन। त्यो समयभन्दा धेरै अगाडिको सामाजिक चेतना थियो। पचास वर्षअघि यस्तो निर्णय लिनु साहस थियो। दूरदृष्टि थियो। सामाजिक क्रान्ति थियो।

पुस्तकको सबैभन्दा संवेदनशील प्रसङ्गमध्ये एक लक्ष्मीसुन्दरीको जीवनदृष्टि र उनको असामयिक वियोग हो। २०३३ सालमै उनले स्वयं परिवार नियोजन गर्ने निर्णय लिनु तत्कालीन सामाजिक परिवेशमा केवल व्यक्तिगत निर्णय थिएन; त्यो चेतनाको साहसी उद्घोष थियो। समाज परम्पराको बोझले थिचिएको थियो। महिलाको शरीरमाथि महिलाकै अधिकार भन्ने विचार अझै स्थापित भइसकेको थिएन। त्यस्तो समयमा उनले आफ्नै विवेकले आफ्नो जीवनसम्बन्धी निर्णय गर्नु सामाजिक रूपान्तरणको मौन क्रान्ति थियो। यही प्रसङ्ग पढ्दा फ्रान्सेली दार्शनिक तथा नारीवादी चिन्तक सिमोन द बोउवारको नारी स्वतन्त्रताको चिन्तन स्मरण हुन्छ। उनले महिलालाई जैविक अस्तित्वले होइन, स्वतन्त्र निर्णय गर्ने चेतनाले पूर्ण बनाउँछिन् भनेकी थिइन्। लक्ष्मीसुन्दरीको निर्णय पनि त्यही स्वतन्त्र चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति बनेर उभिन्छ। उनले अधिकारको घोषणा भाषणबाट गरिनन्; आफ्नो जीवनबाट गरिन्।

तर पुस्तकको सबैभन्दा मार्मिक पक्ष लक्ष्मीसुन्दरीको निधनपछि लेखकको मौन संवेदना हो। यहाँ आँसुको प्रदर्शन छैन। कृत्रिम करुणा छैन। केवल स्मृतिको दीर्घ प्रतिध्वनि छ। प्रत्येक सम्झनाले अनुपस्थितिको भार बोकेको छ। लेखकले पत्नीलाई आफ्नो संघर्ष, सफलता, विश्वास र अस्तित्वको अभिन्न अंशका रूपमा स्मरण गरेका छन्। त्यसैले यी पृष्ठहरू पढ्दा पाठकले मौनताको आवाज पनि सुन्छ। प्रेम समाप्त हुँदैन, केवल उपस्थितिबाट स्मृतिमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने अनुभूति गहिरिँदै जान्छ।

यस प्रसङ्गले लेबनानी–अमेरिकी कवि, दार्शनिक तथा लेखक खलिल जिब्रानको प्रेमदर्शन स्मरण गराउँछ। गिब्रानका अनुसार प्रेम दुई आत्माको समानान्तर सहयात्रा हो। एउटाले अर्कोलाई बाँध्दैन, बरु एकअर्काको यात्रालाई अर्थ दिन्छ। कर्माचार्य दम्पतीको सम्बन्ध पनि त्यही आध्यात्मिक सहयात्राको रूप हो। लक्ष्मीसुन्दरीको अनुपस्थितिले लेखकलाई एक्लो अवश्य बनाएको छ, तर प्रेमलाई रिक्त बनाएको छैन। बरु स्मृतिले प्रेमलाई अझ परिष्कृत, अझ गहिरो र अझ शाश्वत बनाएको छ। यही कारण संसार आफ्नै उद्योग, व्यापार र सफलताको आत्मकथा मात्र रहँदैन; यो प्रेम, समर्पण, समानता र मानवीय सम्बन्धको मौन दर्शन पनि बन्छ। यहाँ जीवनले अन्ततः एउटा गहिरो सत्य उद्घाटित गर्छ—मानिस अन्तिम समयसम्म सम्पत्तिलाई होइन, आफूलाई निःस्वार्थ रूपमा प्रेम गर्ने मानिसहरूको स्मृतिलाई साथ लिएर बाँचिरहेको हुन्छ।

पुस्तकले व्यापारलाई केवल नाफा आर्जन गर्ने माध्यमका रूपमा चित्रण गरेको छैन। यसले व्यापारलाई समाजसँग गरिएको नैतिक प्रतिज्ञाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यहाँ उद्योग धुवाँ उडाउने चिम्नी मात्र होइन। हजारौँ परिवारको आशा हो। श्रमिकको सम्मान हो। युवाको भविष्य हो। राष्ट्रको आत्मनिर्भरताको आधार हो। एउटा उद्योग बन्द हुँदा केवल उत्पादन रोकिन्न; धेरै सपनाहरू पनि रोकिन्छन्। त्यसैले पुस्तकले उद्योगलाई निजी सम्पत्तिभन्दा सार्वजनिक उत्तरदायित्वको रूपमा हेर्छ। यही दृष्टिले यस कृतिको आर्थिक चेतना विशिष्ट बनेको छ।

यो प्रसङ्ग पढ्दा स्कटिस अर्थशास्त्री तथा दार्शनिक एडम स्मिथको स्वतन्त्र बजारको आर्थिक दर्शन स्मरण हुन्छ। स्मिथले व्यक्तिगत स्वार्थको सिर्जनात्मक उपयोगले समाजलाई समृद्ध बनाउने विश्वास व्यक्त गरेका थिए। तर संसार आफ्नै त्यसभन्दा एक कदम अगाडि उभिएको देखिन्छ। यहाँ व्यापारको अन्तिम उद्देश्य व्यक्तिगत सम्पत्ति विस्तार मात्र होइन; सामूहिक समृद्धिको निर्माण हो। उद्योगको सफलता तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब त्यसको प्रभाव श्रमिकको जीवन, समुदायको उन्नति र राष्ट्रको आर्थिक आत्मनिर्भरतामा देखिन्छ।

यही कारण यो पुस्तक बंगलादेशी अर्थशास्त्री, सामाजिक उद्यमी तथा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मुहम्मद युनुसको सामाजिक उद्यमशीलताको दर्शनसँग अझ निकट देखिन्छ। युनुसका अनुसार व्यवसाय केवल लगानीकर्ताको नाफाका लागि होइन; समाजका समस्याको समाधानका लागि पनि हुनुपर्छ। कर्माचार्य परिवारको यात्राले यही मानवीय अर्थशास्त्रलाई मूर्त रूप दिएको छ। यहाँ उद्योगलाई समाजबाट अलग अस्तित्वका रूपमा हेरिएको छैन। उद्योग र समाज एकअर्काका पूरक हुन्। एउटा बलियो भए अर्को पनि बलियो हुन्छ। यही अन्तरसम्बन्धले आर्थिक विकासलाई नैतिक विकाससँग जोड्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, पुस्तकले सम्पत्तिको नयाँ परिभाषा प्रस्तुत गर्छ। वास्तविक सम्पत्ति बैंक खातामा थुप्रिएको धन होइन। मानिसहरूको विश्वास हो। श्रमिकको सम्मान हो। ग्राहकको भरोसा हो। समाजले दिएको स्वीकार्यता हो। यही कारण लेखकका लागि उद्योग सफल हुनु भनेको कारखानाको विस्तार मात्र होइन; विश्वासको विस्तार पनि हो। यही जीवनदृष्टिले संसार आफ्नै लाई उद्योगको संस्मरणभन्दा माथि उठाएर सामाजिक उत्तरदायित्व, नैतिक अर्थशास्त्र र मानवकेन्द्रित उद्यमशीलताको गहन दस्तावेज बनाएको छ।

नेवार समुदायको व्यापारिक परम्पराको प्रस्तुति पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो। लेखकले आफ्नो समुदायको गौरव गाएका मात्र छैनन्। त्यस समुदायको श्रम, अनुशासन, व्यापारिक नैतिकता र सांस्कृतिक मूल्यमान्यतालाई पनि वस्तुगत रूपमा अभिलेखन गरेका छन्। यसले पुस्तकलाई समाजशास्त्रीय महत्त्वसमेत प्रदान गरेको छ।

भाषा अत्यन्त सरल छ। सहज छ। बोलीजस्तै बग्छ। कतै कृत्रिम अलङ्कार छैन। कतै अनावश्यक बौद्धिक प्रदर्शन छैन। यही सरलता यसको सौन्दर्य हो। महान् साहित्य सधैँ जटिल भाषामा मात्र लेखिँदैन भन्ने कुरा यस पुस्तकले प्रमाणित गर्छ।

सम्पादक पारसप्रकाश नेपालको सम्पादन पनि उल्लेखनीय छ। घटनाहरू क्रमबद्ध छन्। प्रसङ्गहरू स्वाभाविक रूपमा अघि बढ्छन्। पाठकलाई कुनै ठाउँमा बोझ महसुस हुँदैन। सम्पादनले पुस्तकलाई अझ पठनीय बनाएको छ।

पुस्तकमा समावेश गरिएका तस्बिरहरू पनि केवल सजावट होइनन्। ती इतिहासका दृश्य प्रमाण हुन्। कहिलेकाहीँ एउटा तस्बिरले धेरै पृष्ठभन्दा बढी बोल्छ। यहाँ पनि त्यही अनुभव हुन्छ।

रूसी महाकवि तथा दार्शनिक रूसी साहित्यकार तथा नैतिक दार्शनिक लियो टोल्स्टोयको नैतिक चिन्तन सहजै स्मरण हुन्छ। टोल्स्टोयका अनुसार बाह्य सफलता मानव जीवनको अन्तिम सत्य होइन; मानिसको वास्तविक उचाइ उसको नैतिक चरित्रमा निहित हुन्छ। धन, शक्ति र प्रसिद्धि क्षणभङ्गुर छन्, तर सत्य, इमानदारी र करुणा शाश्वत मूल्य हुन्। ‘संसार आफ्नै’ ले पनि यही दर्शनलाई जीवनका वास्तविक घटनाहरूबाट पुष्टि गर्छ। लेखकले सफलता देखाउँछन्, तर त्यसको चमकभन्दा त्यसलाई सम्भव बनाउने अनुशासनलाई बढी महत्त्व दिन्छन्। उनी उद्योगको विस्तारभन्दा मानवीय सम्बन्धको विस्तारलाई ठूलो उपलब्धि मान्छन्। यही कारण यो पुस्तक पढिसकेपछि पाठकले उद्योगको आकारभन्दा चरित्रको उचाइ सम्झिरहन्छ।

पुस्तकको अर्को सुन्दर पक्ष यसको ऐतिहासिक महत्त्व हो। यहाँ नेपालको उद्योग क्षेत्रको विकास, वाणिज्यिक वातावरण, नीति, राजनीतिक उतारचढाव र निजी क्षेत्रका चुनौतीहरू पनि अभिलेखित छन्। त्यसैले यो केवल आत्मकथा नभई आर्थिक इतिहासको सहायक स्रोत पनि हो।

पुस्तक पढ्दा बारम्बार एउटा अनुभूति हुन्छ। सफल संस्था आकस्मिक रूपमा बन्दैन। सफल परिवार आकस्मिक रूपमा टिक्दैन। सफल पुस्ता आकस्मिक रूपमा जन्मँदैन। त्यसका पछाडि वर्षौंको अनुशासन हुन्छ। त्याग हुन्छ। धैर्य हुन्छ। यही जीवनसूत्र पुस्तकले शान्त तर प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

यद्यपि केही ठाउँमा घटनाहरू अत्यधिक विस्तारमा प्रस्तुत भएका कारण कथाको लय केही सुस्त भएको अनुभव हुन्छ। कतिपय प्रसङ्गलाई अझ संक्षिप्त बनाइएको भए पुस्तकको प्रवाह अझ प्रभावकारी हुन सक्थ्यो। केही ऐतिहासिक घटनामा थप सन्दर्भ र स्रोत समावेश गरिएको भए यसको अनुसन्धानात्मक मूल्य अझ बढ्ने थियो। तर यी पक्षले पुस्तकको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाउँदैनन्।

यस कृतिले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। सफलता कहिल्यै एक दिनको उपलब्धि होइन। त्यो पुस्तौँको श्रमको परिणाम हो। एउटा उद्योग केवल पूँजीले बन्दैन। विश्वासले बन्छ। एउटा परिवार केवल रगतले जोडिँदैन। मूल्यले जोडिन्छ। यही दर्शन पुस्तकको मूल आत्मा हो।

‘संसार आफ्नै’ पढिसकेपछि पाठकले  चन्द्रकृष्ण कर्माचार्यलाई मात्र चिन्दैन। उसले नेपाललाई नयाँ दृष्टिले पढ्छ। उद्योगलाई नयाँ अर्थमा बुझ्छ। परिवारलाई नयाँ सम्मान दिन सिक्छ। संघर्षलाई नयाँ आशामा हेर्न थाल्छ। यो पुस्तक एउटा व्यक्तिको आत्मकथा मात्र होइन। यो श्रमको महाकाव्य हो। स्मृतिको अभिलेख हो। उद्यमशीलताको विश्वविद्यालय हो। जीवनप्रतिको आस्थाको उज्यालो दस्तावेज हो।

यस अर्थमा ‘संसार आफ्नै’ नेपाली आत्मकथात्मक साहित्य, उद्योग इतिहास र सामाजिक दस्तावेजका रूपमा दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने कृतिमध्ये एक हो। यसले पाठकलाई केवल प्रेरित गर्दैन। उसलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। किनकि अन्ततः संसार आफ्नै तब बन्छ, जब मानिसले आफ्नो जीवनलाई कर्म, मूल्य, प्रेम र उत्तरदायित्वले अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।