काठमाडौँ– आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि सुरु हुने सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृ पक्ष आजदेखि विधिवत् सुरु हुँदैछ । यस अवधिमा दिवङ्गत पितृको सम्झनामा तर्पण, सिदादान तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा छ ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिबाट स्वीकृति प्राप्त पात्रोअनुसार आज प्रतिपदा तिथिको श्राद्ध गर्नुपर्नेछ । प्रतिपदा तिथिको श्राद्धको पिण्डदान भने अपराह्नपछि गर्नुपर्ने समितिका पूर्वसदस्य एवं धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईले बताए ।

आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल प्रतिपदासम्मका १६ तिथिमा पितृलाई श्रद्धापूर्वक तर्पण तथा पिण्डदान गरिने भएकाले यसलाई सोह्र श्राद्ध भनिएको हो । धार्मिक ग्रन्थहरूमा यस अवधिलाई अपर तथा प्रेत पक्षका नामले समेत उल्लेख गरिएको छ ।

धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार सोह्र श्राद्ध पितृप्रतिको दायित्व पूरा गर्ने धार्मिक कर्मका रूपमा लिइन्छ । चाडपर्व तथा ठूला धार्मिक कार्य सुरु गर्नुअघि पितृलाई श्रद्धापूर्वक सम्झने वैदिक सनातन परम्पराअनुसार सोह्र श्राद्ध गर्ने गरिएको हो ।

धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वअध्यक्ष प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमले सोह्र श्राद्ध पितृको तिथिका दिन अपराह्नकालमा गर्नुपर्ने शास्त्रीय व्यवस्था रहेको बताए । जाताशौच, मृताशौच तथा पत्नी रजस्वला भएका अवस्थाबाहेक सोह्र श्राद्ध नछोड्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।

यद्यपि, कुनै कारणवश निर्धारित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएमा शास्त्रमा वैकल्पिक व्यवस्था पनि गरिएको छ । आपत् धर्मअनुसार आश्विन कृष्ण औँसीदेखि आश्विन शुक्ल पञ्चमीसम्म रोकिएको श्राद्ध गर्न सकिने धर्मशास्त्रविद्हरू बताउँछन् ।

त्यस अवधिमा पनि गर्न नसकिए कार्तिक कृष्ण औँसी अर्थात् लक्ष्मीपूजाका दिन श्राद्ध गर्न सकिने व्यवस्था छ । कार्तिक कृष्ण औँसीमा पनि सम्भव नभए वृश्चिक सङ्क्रान्तिसम्म अर्थात् मङ्सिरसम्म जुराएर गर्न सकिने उल्लेख धर्मसिन्धुमा गरिएको छ ।

आश्विन शुक्ल पञ्चमीपछि अष्टमी, द्वादशी र औँसीका दिन, भरणी नक्षत्र तथा व्यतीपात योग परेका दिन पनि रोकिएको सोह्र श्राद्ध गर्न सकिने शास्त्रीय विकल्प रहेको प्रा. डा. भट्टराईले बताए । यस्तो व्यवस्था निर्णयसिन्धु, धर्मसिन्धुलगायत धर्मशास्त्रीय ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ ।

यी विकल्पबाट पनि श्राद्ध गर्न नसकिए आफैँ वा ब्राह्मणमार्फत दैनिक १०८ मन्त्र जप गर्ने व्यवस्था रहेको उनले बताए । विधिपूर्वक यस्तो जप १० महिनासम्म गर्नुपर्ने र यसबाट पनि पितृ तृप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको उनको भनाइ छ ।

धर्मशास्त्रविद्हरूले सोह्र श्राद्ध बिहान नभई अपराह्नकालमा गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् । कतिपय पुरोहितले आफ्नो अनुकूल बिहानै श्राद्ध गर्न सुझाउने गरेको गुनासो आए पनि त्यो शास्त्रसम्मत नभएको उनीहरूको भनाइ छ ।

पितृ पक्ष सकिएपछि दुर्गा पक्ष अर्थात् बडादसैँ सुरु हुन्छ । बडादसैँजस्ता ठूला पर्व मनाउनुअघि पितृको तृप्तिका लागि श्राद्ध गर्ने वैदिक सनातनी परम्परा रहँदै आएको छ । यस वर्ष जेठ महिनामा अधिकमास परेकाले सोह्र श्राद्धसँगै बडादसैँ पर्व पनि अघिल्ला वर्षको तुलनामा केही ढिलो परेको हो ।