सन्दर्भः विश्व पर्यटन दिवस २०२६

“जहाँ प्रकृति बोल्छ, संस्कृति मुस्कुराउँछ र मानवता जोडिन्छ: त्यहीँ पर्यटन जन्मिन्छ।”

हरेक वर्ष २७ सेप्टेम्बरमा विश्व पर्यटन दिवस मनाइन्छ। सन् १९७० को सेप्टेम्बर २७ मा तत्कालीन International Union of Official Travel Organisations (पछि UNWTO र हाल UN Tourism) को विधान स्वीकृत भएको ऐतिहासिक दिनको स्मरणमा यो दिवसको आधार तय भएको हो। सन् १९८० देखि विश्व पर्यटन दिवस औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको हो। यसको मूल उद्देश्य पर्यटनको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र राजनीतिक महत्वबारे विश्व समुदायमा चेतना अभिवृद्धि गर्नु हो।

आज पर्यटन विश्व अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण क्षेत्र मात्र होइन, मानिसलाई मानिससँग, समाजलाई समाजसँग र संस्कृतिलाई संस्कृतिसँग जोड्ने विश्वव्यापी सेतु बनेको छ।

यस वर्षको विश्व पर्यटन दिवसको सन्देशः डिजिटल प्रविधिबाट पर्यटनको पुनःपरिकल्पना भन्ने रहेको छ।

“Digital Agenda and Artificial Intelligence to Redesign Tourism” हो। डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले मानिसले यात्रा कसरी योजना बनाउँछ, गन्तव्य कसरी छनोट गर्छ, सेवा कसरी प्राप्त गर्छ र आफ्नो यात्रा अनुभव कसरी साझा गर्छ भन्ने प्रक्रियालाई तीव्र रूपमा परिवर्तन गरिरहेको छ।

यसको अर्थ नेपालले पनि पर्यटन प्रवर्द्धनलाई परम्परागत पोस्टर, ब्रोसर र केही अन्तर्राष्ट्रिय मेलामा सीमित राखेर पुग्दैन। AI, डिजिटल मार्केटिङ, भर्चुअल टुर, बहुभाषिक डिजिटल सामग्री, स्मार्ट गन्तव्य व्यवस्थापन, डिजिटल बुकिङ, डेटा विश्लेषण र सामाजिक सञ्जालमा प्रभावकारी कथा-वाचन अब पर्यटन विकासका अनिवार्य साधन बन्दैछन्।

नेपालले आफ्ना हिमाल, बुद्धभूमि, देवभूमि, विविधतापूर्ण संस्कृति, धार्मिक तीर्थस्थल, पदयात्रा मार्ग, जैविक विविधता र जीवनशैलीलाई विश्वसम्म पुर्‍याउन डिजिटल प्रविधिको अधिकतम उपयोग गर्नुपर्छ।

पर्यटनः केवल यात्रा होइन, मानव सभ्यताको संवाद

मानव इतिहास स्वयं यात्राको इतिहास हो। मानिस नयाँ भूगोल खोज्दै हिँड्यो, नदी र पहाड पार गर्‍यो, नयाँ समुदाय भेट्यो, नयाँ भाषा र संस्कृतिबाट सिक्यो। यही यात्राले व्यापारको विकास गर्‍यो, ज्ञानको आदानप्रदान गर्‍यो र विभिन्न सभ्यताबीच सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो।

त्यसैले पर्यटनको वास्तविक अर्थ केवल “एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जानु” होइन; यो अनुभव, ज्ञान, संस्कृति र मानवीय सम्बन्धको आदानप्रदान हो।

एक जापानी पर्यटक नेपाल आउँदा उसले हिमाल मात्र हेर्दैन; नेपाली आतिथ्य अनुभव गर्छ। एउटा नेपाली युवा जापान पुग्दा उसले जापानी प्रविधि मात्र देख्दैन; त्यहाँको अनुशासन, समयबोध र सामाजिक संस्कारबाट पनि सिक्न सक्छ।

यात्राले पूर्वाग्रह घटाउन र पारस्परिक समझदारी बढाउन योगदान गर्न सक्छ। फरक भाषा, धर्म, जाति र संस्कृतिका मानिसहरू प्रत्यक्ष भेट्दा उनीहरूबीचको दूरी कम हुन्छ। यस अर्थमा पर्यटन विश्व बन्धुत्वको व्यवहारिक माध्यम पनि हो।

बुद्धको शान्ति सन्देश, नेपालको “अतिथि देवो भवः” संस्कार र हिमालयको सार्वभौमिक आकर्षणलाई विश्वसँग जोड्ने माध्यम पर्यटन बन्न सक्छ।

पर्यटन र समृद्धिः अर्थतन्त्रको बहुगुणक क्षेत्र

पर्यटनको एउटा विशेषता के हो भने यसबाट सिर्जित आर्थिक गतिविधि एउटै उद्योगमा सीमित रहँदैन। एक पर्यटक नेपाल आउँदा उसले हवाई सेवा प्रयोग गर्छ, होटलमा बस्छ, रेस्टुरेन्टमा खाना खान्छ, यातायात प्रयोग गर्छ, गाइड लिन्छ, स्थानीय उत्पादन खरिद गर्छ, प्रवेश शुल्क तिर्छ र विभिन्न मनोरञ्जन तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा खर्च गर्छ।

यसबाट होटल, यातायात, कृषि, हस्तकला, बैंकिङ, सञ्चार, खुद्रा व्यापार, मनोरञ्जन, निर्माण र स्थानीय उद्यमसम्म आर्थिक गतिविधि विस्तार हुन्छ।

नेपालको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले पनि पर्यटनलाई विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक क्रियाकलाप विस्तार र समग्र आर्थिक विकासका दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा उल्लेख गरेको छ। मन्त्रालयले पर्यटनलाई ग्रामीण तहसम्म विस्तार गरी यसको लाभ जनजीवनको तल्लो तहसम्म पुर्‍याउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

नेपालको पछिल्लो तथ्याङ्कले पनि पर्यटन पुनरुत्थानको स्पष्ट संकेत देखाउँछ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२५ मा १,१५८,४५९ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आएका थिए, जुन २०२४ को तुलनामा ०.९५ प्रतिशत बढी र २०१९ को महामारीपूर्व स्तरको ९६.८ प्रतिशत बराबर हो। तर संख्या मात्र पर्याप्त छैन।

हाम्रो लक्ष्य “धेरै पर्यटक” मात्र होइन, “गुणस्तरीय, दीर्घ बसाइ गर्ने, बढी खर्च गर्ने र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष योगदान गर्ने पर्यटक” हुनुपर्छ।

नेपालको पर्यटनः प्रकृति र संस्कृतिको अनुपम संगम

नेपाल तुलनात्मक रूपमा सानो देशमध्ये भए पनि पर्यटनका दृष्टिले असाधारण विविधता भएको मुलुक हो।तराईको समथर भूभागदेखि विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथासम्मको उचाइ अन्तर, हिमालयदेखि चुरेसम्मको भौगोलिक विविधता, विभिन्न जलवायु क्षेत्र, जैविक विविधता, सयौँ जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कार, पर्व, कला, वास्तुकला र जीवनशैली ।नेपाल आफैँमा एउटा जीवित संग्रहालय हो।

सगरमाथा, अन्नपूर्ण, लाङटाङ, मनास्लु र कञ्चनजङ्घा जस्ता हिमाली क्षेत्र विश्वका साहसिक पर्यटकका आकर्षण हुन्। लुम्बिनी आध्यात्मिक र बौद्ध पर्यटनको विश्वकेन्द्र हो। पशुपतिनाथ, जनकपुर, मुक्तिनाथ, वडिमालिका, खप्तड, बराहक्षेत्र, स्वर्गद्वारीलगायत धार्मिक गन्तव्यले धार्मिक पर्यटनको विशाल सम्भावना बोकेका छन्।

त्यसैगरी चितवन, बर्दिया, कोशी टप्पु तथा अन्य संरक्षित क्षेत्र वन्यजन्तु र प्रकृति पर्यटनका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

तर नेपालको पर्यटनको सम्भावना यतिमै सीमित छैन।

योग, ध्यान, आयुर्वेद, wellness tourism, adventure tourism, eco-tourism, community tourism, agro-tourism, cultural tourism, pilgrimage tourism, educational tourism, sports tourism, film tourism र conference tourism जस्ता नयाँ क्षेत्र विस्तार गर्न सकिन्छ।

नेपालको पर्यटन नीति २०८२ ले पनि प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति, भौगोलिक विविधता, आतिथ्य, रहनसहन, खानपान तथा सामाजिक–सांस्कृतिक विविधताबीचको एकतालाई नेपालको मौलिक पर्यटन पहिचानका रूपमा स्वीकार गरेको छ। नीति दस्तावेजले पर्यटनलाई नेपालको आर्थिक विकासको आधारस्तम्भका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्यलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।

सुदूरपश्चिमः सम्भावनाले पर्खिरहेको पर्यटनको नयाँ क्षितिज

नेपालको पर्यटन सम्भावनाको चर्चा गर्दा सुदूरपश्चिमलाई अब “दूरको प्रदेश” होइन, “नयाँ पर्यटन गन्तव्य”का रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ। सुदूरपश्चिमसँग हिमाल छ, पहाड छ, तराई छ; धार्मिक सम्पदा छ, प्राकृतिक सम्पदा छ; लोकसंस्कृति छ, मौलिक जीवनशैली छ।

अपि–सैपाल हिमशृङ्खला, खप्तड, बडिमालिका, रामारोशन, शुक्लाफाँटा, घोडाघोडी, उग्रतारा, मालिकार्जुन, बैद्यनाथ, गोदावरी, कर्णाली–महाकालीका प्राकृतिक भू-दृश्य तथा डडेल्धुरा–बैतडी–दार्चुला–डोटी–अछाम–बाजुराका मौलिक संस्कृति यस क्षेत्रका विशिष्ट पर्यटन सम्पदा हुन्।

विशेषगरी अपि–सैपाल क्षेत्र साहसिक, पदयात्रा र प्रकृति पर्यटनका लागि महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि अपि–सैपाललगायतका पदयात्रा मार्गमा दिगो पर्यटन र बजारसम्बन्धी अध्ययन तथा विकास गतिविधि अघि बढाइरहेको जनाएको छ।

सुदूरपश्चिमको अर्को ठूलो शक्ति यसको मौलिकता हो।

पर्यटकले संसारका धेरै ठाउँमा आधुनिक होटल पाउन सक्छ; तर मौलिक लोकसंस्कृति, स्थानीय खानपान, देउडा, परम्परागत वास्तुकला, स्थानीय हस्तकला, ग्रामीण जीवन र हिमाली–पहाडी आतिथ्यको वास्तविक अनुभव सबै ठाउँमा पाउन सक्दैन।

त्यसैले सुदूरपश्चिमले “हामीसँग अरूसँग नभएको के छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजेर पर्यटन ब्रान्ड निर्माण गर्नुपर्छ।

अब सरकारले के गर्नुपर्छ?

नेपालको पर्यटन सम्भावना विशाल छ; चुनौती सम्भावनाको अभाव होइन, सम्भावनालाई व्यवस्थित उत्पादन र विश्वस्तरीय सेवामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो।

१. पर्यटनलाई राष्ट्रिय आर्थिक रणनीतिको केन्द्रमा राख्ने

पर्यटनलाई संस्कृति मन्त्रालयको मात्र विषय नभई अर्थतन्त्र, परराष्ट्र, कृषि, पूर्वाधार, शिक्षा, वातावरण, सञ्चार र स्थानीय विकाससँग जोडिएको cross-sector industry का रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

२. गन्तव्यभन्दा “पर्यटन उत्पादन” विकास गर्ने

एउटा ठाउँ सुन्दर हुनु मात्र पर्याप्त छैन। त्यहाँ पुग्ने बाटो, बस्ने सुविधा, सूचना, सुरक्षा, स्वच्छता, डिजिटल सेवा, स्थानीय गाइड, मनोरञ्जन र अनुभवको सम्पूर्ण श्रृंखला निर्माण गर्नुपर्छ।

३. हवाई तथा सडक सम्पर्क विस्तार गर्ने

पर्यटनको पहिलो आवश्यकता accessibility हो। अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क विस्तारसँगै आन्तरिक विमानस्थल, सुरक्षित सडक, पदमार्ग र सार्वजनिक यातायात सुधार आवश्यक छ।

४. डिजिटल नेपाल पर्यटन अभियान सञ्चालन गर्ने

हरेक प्रमुख गन्तव्यको 360-degree virtual tour, multilingual website, AI travel assistant, digital map, online booking र verified information system निर्माण गर्न सकिन्छ।

५. सुदूरपश्चिम र अन्य नयाँ गन्तव्यमा लगानी बढाउने

पर्यटन काठमाडौं, पोखरा, चितवन र लुम्बिनीमा मात्र केन्द्रित हुनुहुँदैन। मेचीदेखि महाकालीसम्म नयाँ पर्यटन सर्किट निर्माण गर्नुपर्छ।

६. स्थानीय समुदायलाई पर्यटनको मालिक बनाउने

पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानीको ठूलो हिस्सा स्थानीय समुदायसम्म पुग्नुपर्छ। Homestay, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, कृषि, सांस्कृतिक कार्यक्रम र स्थानीय गाइडमार्फत समुदायलाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्‍याउनुपर्छ।

७. प्रकृति संरक्षणलाई पर्यटनको आधार बनाउने

प्रकृति नष्ट गरेर पर्यटन विकास सम्भव छैन। “Conservation for Tourism and Tourism for Conservation” को अवधारणामा अघि बढ्नुपर्छ।

८. मानव संसाधनमा लगानी गर्ने

पर्यटनको वास्तविक गुणस्तर होटलको भवनले होइन, मानिसको व्यवहारले निर्धारण गर्छ। भाषा, hospitality, culinary arts, mountain guiding, digital marketing, safety र destination management सम्बन्धी सीप विकास गर्नुपर्छ।

९. निजी क्षेत्र र सरकारबीच सहकार्य

सरकारले नीति, पूर्वाधार र नियमनमा नेतृत्व गर्ने; निजी क्षेत्रले लगानी, सेवा र नवप्रवर्तनमा नेतृत्व गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

१०. तथ्यमा आधारित पर्यटन नीति

कुन देशबाट कस्ता पर्यटक आउँछन्? उनीहरूको रुचि के हो? कहाँ कति खर्च गर्छन्? कति दिन बस्छन्? कुन गन्तव्यमा दबाब बढिरहेको छ? कुन नयाँ गन्तव्य सम्भावनायुक्त छ?

समृद्धिको अर्को ढोका खोल्ने समय

नेपालसँग संसारलाई देखाउने धेरै कुरा छन्।

हिमाल हाम्रो सम्पदा हो। बुद्ध हाम्रो सभ्यताको सन्देश हो।

पशुपतिनाथ हाम्रो आध्यात्मिक विरासत हो। जनकपुर हाम्रो सांस्कृतिक इतिहास हो। तराईको जैविक विविधता हाम्रो प्राकृतिक शक्ति हो। मध्यपहाडको संस्कृति हाम्रो मौलिक पहिचान हो। सुदूरपश्चिमको अपार प्रकृति र सांस्कृतिक सभ्यता हाम्रो नयाँ सम्भावना हो।

अब आवश्यकता सम्भावनाको प्रशंसा गर्ने होइन, सम्भावनालाई आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने हो।

नेपालले पर्यटनलाई केवल विदेशी मुद्रा कमाउने क्षेत्रका रूपमा होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने, गाउँमा अवसर पुर्‍याउने, संस्कृति जोगाउने, प्रकृति संरक्षण गर्ने, युवालाई देशमै सम्भावना दिने र विश्वसँग नेपालको सम्बन्ध विस्तार गर्ने राष्ट्रिय अभियानका रूपमा लिनुपर्छ।

विश्व पर्यटन दिवस २०२६ को डिजिटल र AI केन्द्रित सन्देशले हामीलाई एउटा नयाँ प्रश्न सोधेको छ: हामीसँग के छ? भन्दा पनि, हामीसँग भएको कुरालाई विश्वले कसरी देख्ने, बुझ्ने र अनुभव गर्ने?

यसको उत्तर प्रविधि, नवप्रवर्तन र मौलिकताको संयोजनमा खोज्नुपर्छ। नेपालले आफ्नो पर्यटनलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्न सक्छ:

हिमालका लागि नेपाल, बुद्धका लागि नेपाल,

प्रकृतिका लागि नेपाल, संस्कृतिका लागि नेपाल,

साहसका लागि नेपाल, शान्तिका लागि नेपाल,

आध्यात्मिकताका लागि नेपाल, र मानवताको आत्मीय अनुभवका लागि नेपाल।

विशेषगरी सुदूरपश्चिमदेखि पूर्वसम्मका नयाँ गन्तव्यलाई जोडेर “मेची–महाकाली पर्यटन परिपथ” निर्माण गर्न सके नेपालको पर्यटनको भौगोलिक आधार अझ व्यापक बन्न सक्छ।

अब पर्यटनलाई काठमाडौंका केही प्रमुख गन्तव्यमा सीमित राख्ने होइन: गाउँगाउँमा अवसर, युवायुवतीका हातमा सीप, स्थानीय उत्पादनमा बजार, प्रकृतिमा संरक्षण र संस्कृतिमा गर्व सिर्जना गर्ने राष्ट्रिय आर्थिक अभियान बनाउनुपर्छ।

किनकि: पर्यटक एउटा व्यक्ति मात्र होइन; ऊ एउटा सम्भावित रोजगारी हो, एउटा सम्भावित बजार हो, एउटा सांस्कृतिक दूत हो, एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध हो।

र अन्ततः पर्यटन केवल मानिसलाई नेपालमा ल्याउने माध्यम होइन; नेपालको प्रकृति, संस्कृति, सभ्यता र चेतनालाई विश्वसम्म पुर्‍याउने माध्यम हो। यही अर्थमा नेपालको पर्यटनको भविष्य केवल सुन्दर मात्रै  छैन असीम सम्भावनाले भरिएको छ।

अब विकल्प एउटै छ:  सम्भावनालाई पहिचान गरौँ, प्रकृतिलाई संरक्षण गरौँ, संस्कृतिलाई सम्मान गरौँ, प्रविधिलाई आत्मसात् गरौँ, र पर्यटनलाई समृद्ध नेपालको बलियो आधार बनाऔँ।

विश्व पर्यटन दिवस २०२६ को हार्दिक शुभकामना!

नेपाल घुमौँ। नेपाल चिनौँ। नेपाल चिनाऔँ।

पर्यटनबाट समृद्धि, समृद्धिबाट आत्मनिर्भर नेपाल निर्माण गरौँ।

सर्वेभवन्तु सुखिन: