तोमनाथ उप्रेती:
मानव जीवनको वास्तविक सौन्दर्य चरित्र, चेतना र आचरणमा हुन्छ। मानिसले गर्ने कर्म, बोल्ने शब्द र राख्ने विचारले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। यही व्यक्तित्वले परिवार, समाज र संस्थालाई पनि प्रभावित गर्छ। त्यसैले आचरणलाई व्यक्तिगत विषय मात्र मान्न मिल्दैन। यो सामाजिक जीवनको आधार हो। निर्मल आचरण भन्नाले शुद्ध विचार, सत्य व्यवहार, नैतिक जीवनशैली र जिम्मेवार कर्मलाई बुझिन्छ। यसमा सत्यनिष्ठा, करुणा, विनम्रता, अनुशासन, सहिष्णुता र आत्मसंयमजस्ता गुण समावेश हुन्छन्। निर्मल आचरणको मूल स्रोत बाह्य प्रदर्शन होइन। यसको स्रोत व्यक्तिको अन्तरात्मा हो। विवेकले सही र गलत छुट्याउँछ। आत्मचेतनाले आफ्नो कमजोरी पहिचान गराउँछ। आत्मअनुशासनले गलत प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्छ। त्यसैले चरित्र निर्माणको पहिलो आधार आत्मचेतना हो। मानिसले आफूलाई जति राम्रोसँग बुझ्छ, त्यति नै विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्छ। आत्मबोध कमजोर हुँदा स्वार्थ, लोभ, क्रोध र अहंकारले व्यवहारलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। यसको विपरीत चेतना विकसित हुँदा व्यक्ति जिम्मेवार बन्छ। उसले आफ्नो कर्मको परिणामबारे विचार गर्छ। यसरी निर्मल आचरण व्यक्तिको आन्तरिक चेतना र बाह्य व्यवहारबीचको सुसंगत सम्बन्ध हो।

चरित्र मानिसको दीर्घकालीन सम्पत्ति हो। धन, शक्ति र पद परिवर्तनशील हुन्छन्। प्रसिद्धि पनि स्थायी हुँदैन। तर असल चरित्रले व्यक्तिलाई दीर्घकालीन सम्मान र विश्वास दिन्छ। चरित्र निर्माण एक दिनमा हुँदैन। यो निरन्तर अभ्यासबाट विकास हुन्छ। सत्य बोल्ने अभ्यासले सत्यनिष्ठा बढाउँछ। जिम्मेवारी पूरा गर्ने अभ्यासले उत्तरदायित्व विकास गर्छ।

अरूको सम्मान गर्ने व्यवहारले सहिष्णुता बढाउँछ। आफ्नो कमजोरी स्वीकार्ने क्षमताले आत्मचेतना बलियो बनाउँछ। यस अर्थमा चरित्र नैतिक अभ्यासको परिणाम हो। पूर्वीय दर्शनले पनि आत्मसंयम र सत्कर्मलाई उच्च जीवनको आधार मानेको छ। उपनिषद्, भगवद्गीता र बौद्ध दर्शनमा आत्मबोध, कर्म र नैतिक अनुशासनलाई विशेष महत्त्व दिइएको पाइन्छ। भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्तव्यप्रति निष्ठाको शिक्षा दिन्छ। बौद्ध दर्शनले लोभ, द्वेष र मोहलाई नियन्त्रण गर्न सचेतना र विवेकमा जोड दिन्छ। यी दृष्टिकोणमा बाह्य विजयभन्दा आत्मविजयलाई महत्त्व दिइन्छ। मानिसले अरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा आफ्नै दुर्बलतामाथि विजय प्राप्त गर्न आवश्यक हुन्छ। यही आत्मविजय निर्मल चरित्रको आधार हो। त्यसैले चरित्र निर्माणलाई शिक्षा र संस्कारको अभिन्न भाग बनाउनुपर्छ।

निर्मल आचरणको सामाजिक आयाम पनि महत्त्वपूर्ण छ। व्यक्ति समाजबाट अलग रहन सक्दैन। उसको व्यवहारले अरूलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। असल आचरणले विश्वास निर्माण गर्छ। विश्वासले सहकार्य बढाउँछ। सहकार्यले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ। यसको विपरीत कपट, घृणा, हिंसा र असहिष्णुताले सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बनाउँछन्। निर्मल चेतनाले मानिसलाई भेदभावबाट टाढा राख्छ। जात, वर्ग, धर्म, लिङ्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा गरिने विभेद सामाजिक न्यायका लागि बाधक हुन्छ। करुणा र सहिष्णुताले यस्तो विभेद कम गर्न सहयोग गर्छन्।

महात्मा गान्धीको जीवनमा सत्य, अहिंसा र आत्मशुद्धिको महत्त्व स्पष्ट देखिन्छ। उनको दृष्टिमा सामाजिक परिवर्तन व्यक्तिगत नैतिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित थियो। यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ। समाज परिवर्तनका लागि केवल कानुन पर्याप्त हुँदैन। नागरिकको चेतना पनि परिवर्तन हुनुपर्छ। कानुनले व्यवहार नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर चेतनाले व्यवहारलाई भित्रैबाट रूपान्तरण गर्छ। त्यसैले नैतिक समाज निर्माणका लागि कानुनी व्यवस्था र नैतिक संस्कार दुवै आवश्यक हुन्छन्। परिवार, विद्यालय र समुदाय यस प्रक्रियाका प्रमुख आधार हुन्।

आध्यात्मिक चेतना निर्मल आचरणको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। अध्यात्मलाई कुनै एक धर्म वा धार्मिक संस्थासँग मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन। यसको मूल विषय आत्मबोध, सत्यको खोजी र जीवनको गहिरो अर्थको अनुभूति हो। आध्यात्मिक चेतनाले मानिसलाई आफ्नो कर्म र उद्देश्यबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। ध्यान, प्रार्थना, आत्मचिन्तन र साधनाजस्ता अभ्यासले आत्मनिरीक्षणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। आत्मनिरीक्षणले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी देख्न मद्दत गर्छ। यसले क्रोध, ईर्ष्या, द्वेष र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। मानसिक स्थिरताले विवेकपूर्ण निर्णयको आधार तयार गर्छ। त्यसैले अध्यात्मलाई पलायनको माध्यमका रूपमा होइन, आत्मपरिष्कारको प्रक्रियाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विषय हुन सक्छ। तर सत्य, करुणा, अहिंसा, सहिष्णुता र मानवताको मूल्य सार्वभौमिक छन्। आध्यात्मिक चेतनाको उद्देश्य पनि यिनै मानवीय मूल्यलाई जीवनमा उतार्नु हो। सबै धार्मिक व्यक्ति समान रूपमा आध्यात्मिक हुन सक्छन् भन्ने छैन। त्यस्तै आध्यात्मिकता पनि बाह्य धार्मिक प्रदर्शनमा मात्र निर्भर हुँदैन। यसको वास्तविक परीक्षण व्यवहारमा हुन्छ। मानिसले अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुरा नै उसको चेतनाको महत्त्वपूर्ण सूचक हो।

आचरण व्यक्तिगत जीवनको मानसिक स्वास्थ्य र स्थायित्वसँग पनि जोडिएको छ। सत्य र जिम्मेवारीमा आधारित जीवनले आत्मविश्वास बढाउँछ। गलत कार्यले प्रायः डर, अपराधबोध र अस्थिरता उत्पन्न गर्छ। त्यसैले नैतिक जीवनले व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति दिन सक्छ। सकारात्मक सोच यस प्रक्रियाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। सकारात्मक सोच भन्नाले समस्या नदेख्नु होइन। समस्या देखेर पनि समाधान खोज्ने दृष्टिकोण राख्नु हो। असफलताबाट सिक्नु हो। आलोचनाबाट सुधार लिनु हो। कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्नु हो। यस्तो सोचले व्यक्तिलाई भावनात्मक रूपमा परिपक्व बनाउँछ। आत्मचेतनाले भावनाको स्रोत बुझ्न सहयोग गर्छ। आत्मसंयमले तत्कालीन आवेगमा गलत निर्णय लिनबाट रोक्छ। यसले व्यक्तिगत सम्बन्ध पनि सुधार गर्छ। परिवारमा सम्मान र संवाद बढ्छ। कार्यस्थलमा सहकार्य बढ्छ। सामाजिक जीवनमा विश्वास बढ्छ। यसरी निर्मल आचरण केवल नैतिक आदर्श होइन। यो व्यवहारिक जीवन व्यवस्थापनको प्रभावकारी आधार पनि हो। व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति र सामाजिक सद्भावबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। त्यसैले चरित्र निर्माणलाई व्यक्तिगत विकासको महत्त्वपूर्ण पक्ष मान्नुपर्छ।

आचरण सार्वजनिक प्रशासन र सुशासनका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक छ। सार्वजनिक पद अधिकारको मात्र होइन, जिम्मेवारीको स्थान हो। सार्वजनिक पदाधिकारीले कानुन, नीति र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। निष्पक्षता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र व्यावसायिकता सार्वजनिक प्रशासनका आधारभूत मूल्य हुन्। यी मूल्य व्यवहारमा देखिनुपर्छ। आचारसंहिता बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ। नेतृत्वको भूमिका यसमा विशेष हुन्छ। नेतृत्व स्वयं नैतिक भएमा संस्थागत संस्कार पनि बलियो हुन्छ। नेतृत्वमा पक्षपात वा स्वार्थ हावी भएमा संस्थागत विश्वास कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक प्रशासनमा नैतिक नेतृत्व आवश्यक छ। कर्मचारीमा आत्मअनुशासन र स्वप्रेरणा विकास गर्न पनि नैतिक वातावरण चाहिन्छ। नागरिक पृष्ठपोषण, सेवा बडापत्र, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया र गुनासो व्यवस्थापनजस्ता उपाय उपयोगी हुन सक्छन्। प्रविधिले पनि पारदर्शिता बढाउन सक्छ। तर प्रविधिले नैतिकताको स्थान लिन सक्दैन। अन्ततः प्रणाली सञ्चालन गर्ने मानिसको चरित्र नै निर्णायक हुन्छ। सदाचारी कर्मचारीतन्त्रले सार्वजनिक सेवा प्रभावकारी बनाउँछ। यसले राज्यप्रति नागरिकको विश्वास बढाउँछ। त्यसैले सुशासनको संस्थागत आधारमा निर्मल आचरणलाई महत्त्वपूर्ण स्थान दिनुपर्छ।

आचरण प्रकृति र दिगो विकाससँग पनि सम्बन्धित छ। आधुनिक उपभोगवादी जीवनशैलीले प्राकृतिक स्रोतमा अत्यधिक दबाब सिर्जना गरेको छ। अनियन्त्रित उपभोगले वातावरणीय असन्तुलन बढाउन सक्छ। त्यसैले नैतिक चेतनालाई वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्न आवश्यक छ। प्रकृतिप्रति सम्मान पनि मानवीय मूल्य हो। स्रोतको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नुपर्छ। अपव्यय घटाउनुपर्छ। भावी पुस्ताको अधिकारलाई ध्यान दिनुपर्छ। दिगो विकासको मूल भावना यही हो। व्यक्ति, संस्था र राज्यले वातावरणीय जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ। आर्थिक विकास र वातावरणीय संरक्षणबीच सन्तुलन आवश्यक छ। त्यस्तै आर्थिक तथा सामाजिक जीवनमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्वले पनि दिगो समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। जब व्यक्ति र संस्था नैतिक मूल्यमा आधारित हुन्छन्, भ्रष्टाचार र स्रोतको दुरुपयोग घटाउन सहयोग पुग्छ। यसले सामाजिक विश्वास बढाउँछ। विश्वासले आर्थिक गतिविधि र संस्थागत स्थायित्वलाई बलियो बनाउँछ। त्यसैले निर्मल आचरणलाई व्यक्तिगत सद्गुणका रूपमा मात्र बुझ्नु सीमित दृष्टिकोण हुन्छ। यो सामाजिक, आर्थिक, प्रशासनिक र वातावरणीय दिगोपनासँग सम्बन्धित व्यापक मूल्य हो।

आत्मसंयमले सही निर्णयलाई व्यवहारमा उतार्छ। मानवीय मूल्यले त्यसलाई सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोड्छ। आध्यात्मिक चेतनाले जीवनको गहिरो उद्देश्यबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। सकारात्मक सोचले कठिन परिस्थितिमा पनि विवेकपूर्ण व्यवहार गर्न सहयोग गर्छ। यी सबै पक्षको समन्वयबाट निर्मल चरित्र निर्माण हुन्छ। यस्तो चरित्र भएका नागरिकले परिवारमा विश्वास बढाउँछन्। समाजमा सहकार्य बढाउँछन्। संस्थामा नैतिक संस्कृति निर्माण गर्छन्। राज्यमा सुशासन बलियो बनाउँछन्। त्यसैले नैतिक रूपान्तरण व्यक्तिगत विषय मात्र होइन। यो सामाजिक रूपान्तरणको आधार हो। बाल्यकालदेखि नै नैतिक शिक्षा र व्यवहारिक संस्कार आवश्यक छ। विद्यालयमा चरित्र निर्माणलाई ज्ञानसँग जोड्नुपर्छ। परिवारमा व्यवहारबाट मूल्य सिकाउनुपर्छ। सार्वजनिक संस्थामा नेतृत्वबाट उदाहरण प्रस्तुत हुनुपर्छ। समाजमा सत्यनिष्ठा र सेवाभावलाई सम्मान गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। (लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)