काठमाडौँ– तीज आउन अझै केही दिन बाँकी छँदै सहरका होटल, पार्टी प्यालेस र सार्वजनिक स्थलमा दर खाने कार्यक्रम सुरु हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा रातो सारी, गरगहना र महँगा पोसाकमा सजिएका तस्बिर तथा भिडियोको बाढी छ। बजारमा तीजका गीत घन्किन थालेका छन्। तर यसपटक तीजको रौनकसँगै अर्को प्रश्न पनि उठेको छ,के तीज अझै तीजकै रूपमा मनाइँदै छ ?

पहिले माइतीको आँगनमा दिदीबहिनी भेला भएर वर्षभरिका दुःखसुख पोख्ने पर्व थियो तीज। मादलको तालमा आफ्नै जीवनका कथा गाइन्थे। बुहारीले सासूको व्यवहार, श्रीमान्को खटन, माइतीको सम्झना र घरभित्रका पीडा गीतमै सुनाउँथे। गीत मनोरञ्जनका लागि मात्र थिएनन्, ती तत्कालीन नेपाली महिलाको सामाजिक जीवनको दस्तावेज पनि थिए।

तर अहिले तीजको दृश्य बदलिएको छ।

माइतीको आँगनमा हुने दर पार्टी प्यालेस पुगेको छ। दुःखसुखका भाका डिजिटल संगीतमा हराएका छन्। मौलिक लोकलयलाई चर्को धुन र नृत्यप्रधान प्रस्तुतिले विस्थापित गरेको छ। कतिपय तीज गीतमा महिलाका वास्तविक समस्या र सामाजिक विकृतिमाथि प्रश्न उठाउनुको सट्टा शरीर प्रदर्शन, अश्लील शब्द, दोहोरो अर्थ लाग्ने संवाद र उत्तेजक प्रस्तुतिलाई प्राथमिकता दिन थालिएको छ।

त्यसमाथि महँगीले यस वर्षको तीजलाई झन् चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। गत वर्षको तुलनामा दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि कपडा, गरगहना, सौन्दर्य सामग्री, होटल तथा खानपिनसम्मको खर्च बढेको अनुभूति उपभोक्ताले गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा तीजलाई ‘जति खर्च गर्न सक्यो, उति रमाइलो’ भन्ने संस्कृतिले मध्यम तथा निम्न आय भएका परिवारमाथि थप आर्थिक दबाब सिर्जना गरिरहेको छ।

तीजको अर्थ बदलिँदै:

परम्परागत रूपमा तीज महिलाको भेटघाट, आत्मीयता र भावनाको पर्व थियो। माइती आएका चेलीबेटीले एकअर्काका सुखदुःख सुन्थे। गीतमार्फत आफूले भोगेको अन्याय र पीडा पोख्थे। हाँस्दै, नाच्दै र गाउँदै केही समयका लागि भए पनि जीवनका कठिनाइ बिर्सन्थे।

तीजका पुराना गीतमा सामाजिक चेतना हुन्थ्यो। महिलाको अधिकार, पारिवारिक सम्बन्ध, माइतीप्रतिको माया र विवाहपछिको जीवनका यथार्थ गीतमा आउँथे। गीतमा व्यथा थियो, तर त्यसैमा प्रतिरोध पनि थियो।

आज त्यही ठाउँमा बजारले कब्जा जमाएको छ।
तीज आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि ‘दर कार्यक्रम’ आयोजना हुने गरेका छन्। एउटा कार्यक्रम सकिन नपाउँदै अर्को कार्यक्रमको निम्तो आउँछ। एउटै समूहका महिलाले विभिन्न स्थानमा आयोजना हुने कार्यक्रमका लागि नयाँ–नयाँ पोसाक, गहना र मेकअपमा खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

तीजको अघिल्लो दिन परिवार र माइतीसँग बसेर खाने दर अहिले कतिपय अवस्थामा प्रतिस्पर्धाको विषय बनेको छ। कसको कार्यक्रम ठूलो, कसको पोसाक महँगो, कसको गहना आकर्षक र कसको नाच सामाजिक सञ्जालमा बढी भाइरल हुने भन्ने प्रतिस्पर्धाले पर्वको सांस्कृतिक पक्षलाई पछाडि धकेल्दै गएको देखिन्छ।

महँगीले थपेको दबाब:

तीजको संस्कृति केवल गीत र नाचमा सीमित छैन। यससँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो– खानपान।

परम्परागत रूपमा दरमा दूध, दही, घिउ, खिर, रोटी तथा घरमै तयार गरिएका पौष्टिक परिकार खाने चलन थियो। तर अहिले दरका नाममा महँगा रेस्टुरेन्टका परिकार, मासुजन्य भोजन तथा मदिरासमेत प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

यस वर्ष बजारमा महँगीको चाप अझ बढी महसुस भएको उपभोक्ताहरू बताउँछन्। सामान्य परिवारका लागि एक जोर राम्रो सारी, ब्लाउज, चुरा, पोते, जुत्ता, मेकअप र दरका लागि आवश्यक खानपिन जुटाउनै ठूलो खर्च हुन्छ।

तीजमा राम्रो देखिनुपर्ने सामाजिक दबाबले महिलालाई अनावश्यक खर्च गर्न बाध्य बनाउने जोखिम पनि बढेको छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने भड्किलो जीवनशैलीले वास्तविक आर्थिक अवस्थाभन्दा माथि उठेर खर्च गर्ने प्रवृत्तिलाई प्रोत्साहन गरिरहेको छ।

‘अरूले लगाएको जस्तो आफूले पनि लगाउनुपर्ने’, ‘अरूको कार्यक्रममा जस्तो आफ्नो कार्यक्रममा पनि खर्च गर्नुपर्ने’ र ‘फोटो तथा भिडियोमा राम्रो देखिनुपर्ने’ मानसिकताले पर्वलाई उपभोगको प्रतिस्पर्धामा बदल्दै लगेको छ।

तीज खुसी मनाउने पर्व हो, आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने प्रतियोगिता होइन।

गीतमा कहाँ हरायो तीज ?:

तीजको मौलिकता सबैभन्दा बढी गीतमा देखिन्थ्यो। पहिले गाउँका महिलाहरू आफ्नै भाका बनाउँथे। घरमा भएको दुःख गीत बन्थ्यो। समाजमा भएको विभेद गीत बन्थ्यो। श्रीमान् विदेश गएको पीडा, माइतीको सम्झना, सासूको व्यवहार, छोरीको दुःख, बुहारीको पीडा र महिलाको स्वतन्त्रताको चाहना गीतका विषय बन्थे।

गीतले समाज बोल्थ्यो।

तर अहिले बजारमा आउने कतिपय तीज गीतले समाजभन्दा बढी बजारलाई पछ्याउन थालेका छन्। भाइरल हुनुपर्ने दबाबमा गीतमा दोहोरो अर्थ लाग्ने शब्द, अश्लील संकेत र शरीर प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिइने गरेको आलोचना बढेको छ।

गीतको भिडियोमा मौलिक नेपाली पहिरन र ग्रामीण परिवेशभन्दा महँगा सेट, आधुनिक पहिरन, विलासी जीवनशैली र उत्तेजक नृत्य देखाउन खोजिन्छ। यसले तीजको पहिचानलाई नै अन्य मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमसँग मिसाइदिएको संस्कृतिप्रेमीहरूको गुनासो छ।

तीज गीतमा आधुनिकता आउनु गलत होइन। समयसँगै गीतको शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। तर आधुनिक बन्ने नाममा गीतको भाषा, भाव र सांस्कृतिक मर्यादा नै गुमाउनु भने फरक कुरा हो।

आधुनिकता र विकृति एउटै होइनन्।

दर : संस्कृति कि पार्टी ?:

दर खाने परम्परा तीजको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष हो। भोलिपल्ट व्रत बस्ने भएकाले अघिल्लो दिन पौष्टिक खाना खाने चलन विकसित भएको मानिन्छ। माइतीले छोरीचेलीलाई बोलाउने र परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा बसेर खाने भएकाले दर पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीक पनि हो।

तर अहिले दरको अर्थ पनि विस्तारै बदलिँदै गएको छ।

दरको नाममा महिनौँअघि पार्टी आयोजना गर्ने, महँगा होटलमा खाना खाने, मदिरा सेवन गर्ने र लामो समयसम्म नाचगान गर्ने प्रवृत्तिले यसको मौलिक स्वरूपमाथि प्रश्न उठाएको छ।

परम्परागत रूपमा तीजको अघिल्लो दिन खाने दरलाई अहिले तीजकै नाममा लामो समयसम्म चल्ने भोजमा परिणत गर्नु कति सांस्कृतिक हो भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ।

दरमा खानाको मात्रा र गुणस्तरभन्दा कार्यक्रमको तामझाम महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ। महँगा परिकार, अत्यधिक तेल–मसला, मदिरा र रातिसम्म चल्ने कार्यक्रमले तीजको धार्मिक तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी पक्षलाई कमजोर बनाइरहेको छ।

महिलाको आवाज कमजोर हुँदै

विडम्बना के छ भने तीज आधुनिक हुँदै गएको भनिए पनि तीजका गीतमा महिलाको वास्तविक आवाज भने कतिपय अवस्थामा कमजोर हुँदै गएको छ।

पहिले एउटी महिलाले आफ्नो पीडा गीतमा सुनाउँदा त्यो सयौँ महिलाको साझा आवाज बन्थ्यो। अहिले एउटी महिलाको पीडा भन्दा ‘कसरी राम्रो देखिने’, ‘कसरी भाइरल हुने’ र ‘कसरी रमाइलो गर्ने’ विषय हाबी भएको देखिन्छ।

तीजको वास्तविक शक्ति महिलालाई मनोरञ्जन गराउनुमा मात्र थिएन। यसले महिलालाई भेट्ने, बोल्ने, आफ्ना समस्या सुनाउने र समाजका असमानतामाथि प्रश्न गर्ने ठाउँ दिएको थियो।

त्यो पक्ष हराउँदै गएपछि तीजको सांस्कृतिक शक्ति पनि कमजोर हुँदै जान्छ।

पश्चिमी प्रभाव कि बजारको प्रभाव ?

तीजको मौलिकता कमजोर हुनुमा सबै दोष पश्चिमी संस्कृतिलाई दिनु पनि पर्याप्त हुँदैन। परिवर्तनको मुख्य कारण बजार, सामाजिक सञ्जाल र उपभोगवादी संस्कृतिको बढ्दो प्रभाव पनि हो।

आज मानिसको जीवनशैली नै बदलिएको छ। परिवार सानो भएका छन्। संयुक्त परिवार घटेका छन्। गाउँबाट सहरतिर बसाइँसराइ बढेको छ। प्रविधिले सम्बन्ध जोड्ने तरिका परिवर्तन गरेको छ।

यस्तो अवस्थामा संस्कृति पनि परिवर्तन हुन्छ।

तर संस्कृति परिवर्तन हुनु र संस्कृति विस्थापित हुनु फरक कुरा हो। नयाँ पुस्ताले आधुनिक गीत सुन्नु, नयाँ पहिरन लगाउनु वा नयाँ शैलीमा तीज मनाउनु आफैँमा समस्या होइन। समस्या तब हुन्छ, जब नयाँपनका नाममा पुरानो सांस्कृतिक पहिचान, भाषिक मिठास, लोकलय र सामाजिक सन्देश नै हराउँछ।

अब तीज कस्तो बनाउने ?

तीजलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउनुपर्छ भन्ने मात्र समाधान होइन। संस्कृति समयसँगै परिवर्तन हुन्छ। तर परिवर्तनको दिशा महत्वपूर्ण हुन्छ।

तीजमा आधुनिक गीत गाउन सकिन्छ। नाच्न सकिन्छ। नयाँ पहिरन लगाउन सकिन्छ। सामूहिक कार्यक्रम गर्न सकिन्छ। तर त्यससँगै मौलिक लोकभाका, नेपाली भाषा, सांस्कृतिक मर्यादा र महिलाका वास्तविक सवाललाई पनि स्थान दिन सकिन्छ।

दर खान सकिन्छ, तर महिनौँअघिदेखि भोज आयोजना गरेर खर्च बढाउनैपर्छ भन्ने छैन।

रातो सारी लगाउन सकिन्छ, तर महँगा गहना प्रदर्शन गर्नैपर्छ भन्ने छैन।

गीतमा रमाइलो गर्न सकिन्छ, तर अश्लील शब्द प्रयोग गर्नैपर्छ भन्ने छैन।

आधुनिक बन्न सकिन्छ, तर आफ्नै पहिचान छाड्नुपर्ने आवश्यकता छैन।

आजको तीजले यही सन्तुलन खोजिरहेको छ।

तीजको वास्तविक सौन्दर्य महँगो पहिरनमा होइन, माइतीको आँगनमा भेटिएका दिदीबहिनीको आत्मीयतामा थियो। यसको शक्ति चर्को संगीतमा होइन, आफ्नै जीवनको कथा सुनाउने गीतमा थियो। यसको रौनक महँगा भोजमा होइन, वर्षभरि टाढा रहेका आफन्त एकै ठाउँमा भेला हुँदा आउने खुसीमा थियो।

तर बजारले यही सरलतालाई महँगो बनाइदिएको छ।

महँगीले सामान्य परिवारको बजेट थिचिरहेको छ। देखासिकीले खर्च बढाइरहेको छ। सामाजिक सञ्जालले प्रतिस्पर्धा बढाइरहेको छ। र बजारमुखी गीतले तीजको सांस्कृतिक भावलाई विस्थापित गरिरहेको छ।

यसैले यसपटकको तीजमा एउटा प्रश्न गम्भीर रूपमा उठाउनुपर्ने भएको छ– हामी तीज मनाउँदै छौँ कि तीजको नाममा एउटा नयाँ उपभोग संस्कृतिको उत्सव मनाउँदै छौँ ?

तीजलाई जोगाउने जिम्मेवारी केवल संस्कृतिविद् वा राज्यको होइन। गीत बनाउने कलाकार, कार्यक्रम आयोजना गर्ने संस्था, सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता र हरेक परिवारको पनि हो।

तीजलाई आधुनिक बनाउन सकिन्छ, तर अश्लील बनाउन आवश्यक छैन। रमाइलो बनाउन सकिन्छ, तर भड्किलो बनाउन आवश्यक छैन। खर्च गर्न सकिन्छ, तर देखासिकीका लागि ऋण लिनुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्न आवश्यक छैन।

तीजको मौलिकता जोगाउनु भनेको विगतमा फर्किनु होइन; आफ्नै पहिचान बोकेर भविष्यतिर अघि बढ्नु हो।