काठमाडौँ– बिहान घरबाट निस्कँदा उनीहरूको हातमा थियो एउटा रित्तो ग्यास सिलिण्डर र मनमा एउटै आशा– आज जसरी भए पनि ग्यास लिएर घर फर्किने। तर दिन ढल्किँदासम्म त्यो आशा निश्चित भइसकेको थिएन।

काठमाडौँको बालाजु औद्योगिक क्षेत्र परिसरमा सोमवार देखिएको दृश्यले राजधानीमा खाना पकाउने ग्यासको अभावले आम नागरिकलाई कति कठिन अवस्थामा पुर्‍याएको छ भन्ने देखाएको छ। चर्को घाममा सडकमा लामबद्ध सयौँ नागरिक, हातमा रित्तो सिलिण्डर र अनुहारमा थकान– ग्यासको अभाव केवल बजारको समस्या नभई दैनिक जीवनसँग जोडिएको संकट बनेको देखिन्थ्यो।

बालाजु औद्योगिक क्षेत्रको मुख्य प्रवेशद्वारअगाडिको साँघुरो सडक बिहानैदेखि ग्यास लिन आएका मानिसले भरिएको थियो। आन्तरिक राजस्व कार्यालय र बैंकका एटीएम बुथ रहेको सडकको ठूलो हिस्सा नै ग्यासको लाइनका कारण अस्तव्यस्त बनेको थियो।

कतिपय नागरिक बिहानैदेखि लाइनमा थिए। कसैले कार्यालयबाट बिदा लिएका थिए, कसैले आफ्नो काम छाडेर आएका थिए। धेरैका लागि ग्यास किन्नु सामान्य खरिद प्रक्रिया थिएन, दिनभरको समय र आम्दानी दुवै त्याग्नुपर्ने बाध्यता थियो।

सिलिण्डर नै बन्यो बस्ने ठाउँ:

चर्को गर्मीमा लामो समय उभिनुपर्दा थाकेका नागरिकहरू रित्तो सिलिण्डरमाथि नै बसेर पालो पर्खिरहेका थिए। कसैले छाता ओढेका थिए, कसैले रूखको छहारी खोजेका थिए। तर साँघुरो सडकमा घण्टौँको प्रतीक्षाबाट जोगिने पर्याप्त ठाउँ थिएन।

हातमा रहेका सिलिण्डरहरू पनि नागरिकको थकानको प्रतीकजस्तै देखिन्थे। रातो सिलिण्डर बोकेर लाइनमा उभिएका नागरिकका लागि त्यो फलामको भाँडो मात्र थिएन, घरमा चुल्हो बाल्ने एक मात्र सहारा थियो।

एक युवाले गहभरि आँसु पार्दै आफ्नो बाध्यता सुनाए।

‘बिहानै आएर बसेको हुँ। अफिसमा बिदा लिएँ, तलब काटिन्छ। घरमा तीन दिनदेखि ग्यास सकिएको छ। चाउचाउ र बिस्कुट खाएर बसिरहेका छौँ। यस्तो घाममा लाइन बस्नुबाहेक हामीसँग अर्को विकल्प नै के छ र ?’

उनको भनाइले लाइनमा उभिएका अधिकांश नागरिकको साझा पीडा झल्काउँथ्यो।

ग्यास किन्न एक दिनको रोजगारी गुमाउँदै:

ग्यास अभावको प्रत्यक्ष असर घरको भान्सामा मात्र परेको छैन। दैनिक ज्याला मजदुरी गर्ने, निजी क्षेत्रमा काम गर्ने तथा कार्यालयमा नियमित उपस्थित हुनुपर्ने नागरिकसमेत लामो समय लाइनमा बस्न बाध्य भएका छन्।

एक सिलिण्डर ग्यास लिन दिनभर कुर्नुपर्दा उनीहरूको काम छुट्छ। काम छुट्दा आम्दानी घट्छ। तर ग्यास नकिनी घर फर्किए भान्सामा खाना पाक्दैन।

यसरी एउटा साधारण उपभोग्य वस्तुको अभावले नागरिकलाई रोजगारी र घरको चुल्होमध्ये एउटा रोज्नुपर्ने अवस्थामा पुर्‍याएको छ।

विशेषगरी न्यून आय भएका परिवारका लागि यो समस्या अझ गम्भीर छ। ग्यासको विकल्पका रूपमा तत्कालै अर्को इन्धन प्रयोग गर्न सबैसँग आर्थिक तथा भौतिक सुविधा हुँदैन। त्यसैले ग्यास पाउने आशामा उनीहरू घण्टौँ लाइन बस्न बाध्य छन्।

टोकन हातमा, ग्यासको भने टुंगो छैन:

ग्यास वितरण केन्द्रमा भीड व्यवस्थापन गर्न सुरक्षाकर्मीलाई समेत कठिन भइरहेको थियो। गेटमा टोकन र रसिद देखाउनेहरूको भीड थियो। कम्पनीका प्रतिनिधिहरू नाम दर्ता गर्दै टोकन वितरणमा व्यस्त थिए।

तर वितरण प्रणालीको क्षमता भने लाइनमा रहेका नागरिकको संख्याभन्दा निकै कम देखिन्थ्यो।

ग्यास बोकेर आउने ट्रकको क्षमता सीमित थियो। त्यसैले लाममा पछाडि रहेका नागरिकको मनमा एउटा अर्को डर थियो– ‘पालो आउँदासम्म ग्यास सकिएला कि ?’

घण्टौँ घाममा बसेर पनि ग्यास नपाई फर्किनुपर्ने हो कि भन्ने चिन्ताले उनीहरूलाई झनै बेचैन बनाएको थियो।

भरिएको सिलिण्डर हातमा पर्दा अनुहारमा खुशी:

लामो प्रतीक्षापछि जब कसैको हातमा भरिएको सिलिण्डर पर्थ्यो, उसको अनुहारमा तत्कालै खुशी देखिन्थ्यो।

सामान्य अवस्थामा १४ दशमलव २ किलो एलपी ग्यास बोकेको सिलिण्डर घरायसी इन्धनको साधारण साधन मात्र हो। तर अभावका बेला त्यही सिलिण्डर परिवारका लागि खाना, बालबालिकाका लागि तातो भोजन र घरको दैनिक जीवन चलाउने आधार बनेको थियो।

त्यसैले भरिएको सिलिण्डर बोकेर लाइनबाट बाहिरिँदै गरेका नागरिकको अनुहारमा देखिएको सन्तुष्टि केवल सामान पाएको खुशी थिएन। त्यो दिनभरको पीडा सकिएको र अब घरमा चुल्हो बल्ने भयो भन्ने राहत थियो।

राजधानीमै यस्तो अवस्था किन ?

देशको संघीय राजधानीमा एउटा सिलिण्डर ग्यासका लागि नागरिकले घण्टौँ सडकमा लाइन बस्नुपर्ने अवस्था आफैंमा गम्भीर प्रश्न हो।

ग्यासको आपूर्ति, वितरण र बजार व्यवस्थापनका लागि राज्यका विभिन्न निकाय जिम्मेवार छन्। नेपाल आयल निगमदेखि सम्बन्धित ग्यास उद्योग र स्थानीय प्रशासनसम्मको समन्वय प्रभावकारी हुनुपर्ने हो।

तर आपूर्ति प्रणालीमा समस्या आउँदा त्यसको भार अन्ततः उपभोक्तामाथि पर्न पुगेको छ।

नागरिकले ग्यासको मूल्य तिर्छन्। कर तिर्छन्। तर सेवा सहज रूपमा पाउनुपर्ने अवस्थामा उनीहरूले आफ्नो समय, श्रम र आम्दानीसमेत खर्चिनुपरेको छ।

अझ चर्को घाममा घण्टौँ सडकमा बस्नुपर्ने अवस्था उपभोक्ताको अधिकार र आपूर्ति व्यवस्थापनको प्रभावकारितामाथि समेत प्रश्न हो।

अभावको मारमा सबैभन्दा कमजोर वर्ग:

ग्यासको अभाव हुँदा आर्थिक रूपमा सक्षम परिवारले वैकल्पिक इन्धन प्रयोग गर्न सक्छन्। विद्युत्, इन्डक्सन वा अन्य साधनको विकल्प उनीहरूसँग हुन सक्छ।

तर न्यून तथा मध्यम आय भएका परिवारका लागि विकल्प सीमित हुन्छन्। त्यसैले ग्यास वितरणमा हुने सानो अवरोधले पनि उनीहरूको दैनिक जीवनमा ठूलो असर पार्छ।

बालाजुको लाइनमा देखिएका नागरिकमध्ये कतिपयका लागि दिनभर ग्यासको लाइनमा बस्नु केवल असुविधा थिएन। त्यो घरको भान्सा सञ्चालन गर्ने बाध्यता थियो।

घरमा खाना पकाउन नसक्दा बालबालिका र वृद्धवृद्धासमेत प्रभावित हुन्छन्। नियमित काममा जान नसक्दा परिवारको आम्दानी प्रभावित हुन्छ। यसरी ग्यास अभावको प्रभाव एउटा सिलिण्डरमा सीमित नरही परिवारको दैनिकी र आर्थिक अवस्थासम्म पुग्छ।

वितरण प्रणालीमै सुधार आवश्यक:

बालाजुमा देखिएको भीडले तत्काल ग्यासको आपूर्ति बढाउनुका साथै वितरण प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।

ग्यास उद्योगबाट बजारसम्म पुग्ने आपूर्ति शृंखला नियमित र पारदर्शी हुनुपर्ने हुन्छ। कुन क्षेत्रमा कति माग छ, कति ग्यास आवश्यक छ र कुन ठाउँमा कति वितरण भयो भन्ने विषयमा स्पष्ट व्यवस्थापन आवश्यक छ।

त्यस्तै, ग्यास वितरण केन्द्रमा भीड व्यवस्थापन, टोकन प्रणाली, वितरणको समय तथा उपभोक्तालाई पूर्वसूचना दिने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ।

अभावका बेला उपभोक्तालाई घण्टौँ लाइनमा राखेर अन्तिममा ग्यास नपाउने अवस्था आउन नदिन सम्बन्धित निकायले वितरण क्षमताअनुसार व्यवस्थित प्रणाली बनाउन आवश्यक छ।

नागरिकको प्रश्न– चुल्हो बाल्न पनि लाइनमै बस्नुपर्ने ?

बालाजुको सडकमा सोमवार देखिएको दृश्यले एउटा सामान्य प्रश्न उठाएको छ– नागरिकले आफ्नो घरको चुल्हो बाल्न पनि दिनभर सडकमा लाइन बस्नुपर्ने अवस्था कहिलेसम्म ?

ग्यास अभाव आकस्मिक रूपमा उत्पन्न भएको हो भने त्यसको व्यवस्थापनका लागि तत्काल वैकल्पिक योजना आवश्यक हुन्छ। आपूर्ति पर्याप्त हुँदाहुँदै वितरणमा समस्या भएको हो भने त्यसको जिम्मेवारी निर्धारण हुनुपर्छ।

नागरिकलाई ग्यास चाहिएको हो, आश्वासन होइन। उनीहरूलाई सहज, नियमित र पारदर्शी आपूर्ति चाहिएको हो।

चर्को घाममा रित्तो सिलिण्डर बोकेर सडकमा उभिएका नागरिकले राज्यसँग कुनै असाधारण सुविधा मागेका छैनन्। उनीहरूको माग केवल यति हो– पैसा तिरेपछि सहज रूपमा आवश्यक ग्यास पाउन सकियोस्।

बालाजुको सडकमा रित्तो सिलिण्डरमाथि बसेर पालो कुरिरहेका नागरिकको दृश्यले आपूर्ति व्यवस्थाको कमजोरी मात्र देखाएको छैन, यसले राज्यको प्राथमिकतामा आम नागरिकको दैनिक जीवन कहाँ छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ।

अन्ततः एउटा सिलिण्डर ग्यासको समस्या केवल इन्धनको समस्या होइन। यो परिवारको भान्सा, श्रमिकको समय, बालबालिकाको खाना र आम नागरिकको सम्मानसँग जोडिएको विषय हो।

त्यसैले ग्यासको लाइन छोट्याउने जिम्मेवारी केवल उद्योग वा वितरकको होइन, समग्र आपूर्ति प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने राज्य संयन्त्रको पनि हो। नागरिकको चुल्हो बल्नका लागि नागरिकले आफ्नो दिन, रोजगारी र सम्मान सडकमा धितो राख्नुपर्ने अवस्था अन्त्य हुनुपर्छ।