तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनमा आत्मसम्मान, आत्मविश्वास र आफ्नो क्षमताप्रतिको विश्वास आवश्यक गुण हुन्। तर जब आत्मविश्वास आत्मश्रेष्ठताको भावनामा, आत्मसम्मान अरूलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्तिमा र उपलब्धि अहंकारमा रूपान्तरण हुन्छ, तब व्यक्तिको नैतिक चेतना क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ। अहंकारले मानिसलाई आफ्नो दृष्टिकोण, निर्णय र स्वार्थलाई अन्तिम सत्य ठान्ने अवस्थामा पुर्‍याउँछ। परिणामतः उसले अरूको भावना, अधिकार, सुझाव र आलोचनालाई महत्व दिन छाड्छ। यहीँबाट नैतिक पतनको प्रक्रिया प्रारम्भ हुन्छ।

नैतिक चेतना आफ्नो व्यवहारले अरूमाथि पार्ने प्रभावप्रति संवेदनशील हुने क्षमता पनि हो। तर अहंकारले विवेकमाथि ‘म’ को प्रभुत्व स्थापित गर्छ। व्यक्तिले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न नसक्ने, क्षमा माग्न कमजोरी ठान्ने र आलोचनालाई व्यक्तिगत आक्रमणका रूपमा बुझ्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यस्तो मानसिकतामा सत्यभन्दा प्रतिष्ठा, न्यायभन्दा स्वार्थ र कर्तव्यभन्दा व्यक्तिगत लाभ महत्वपूर्ण बन्न पुग्छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मसंयम, विनम्रता र करुणालाई चरित्रको आधार मानेको छ भने पश्चिमी नैतिक दर्शनले विवेक, आत्मनियन्त्रण र अरूको सम्मानलाई नैतिक जीवनको केन्द्रमा राखेको छ। यी परम्पराहरूको साझा सन्देश स्पष्ट छ, मानिसको वास्तविक महानता उसले आफूलाई अरूभन्दा माथि स्थापित गर्नुमा होइन, आफ्नो शक्ति र क्षमतालाई नैतिक जिम्मेवारीका साथ प्रयोग गर्नुमा निहित हुन्छ।जब व्यक्तिले आत्मचिन्तन, आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमता, सहिष्णुता र सेवाभाव विकास गर्छ, तब नैतिक चेतना पुनः जागृत हुन्छ। त्यसैले स्वस्थ व्यक्ति, उत्तरदायी संस्था र स्थिर समाज निर्माणका लागि अहंकारमाथि विवेकको विजय अपरिहार्य छ।

मानव सभ्यताको विकाससँगै मानिसले आत्मसम्मान, आत्मविश्वास, प्रतिस्पर्धा र उपलब्धिको चेतना विकास गरेको छ। आफ्नो क्षमता, ज्ञान, उपलब्धि र सामाजिक योगदानप्रति गौरव गर्नु मानवीय स्वभाव हो। तर आत्मसम्मान र दम्भबीचको सीमा नाघेपछि व्यक्तित्वको सकारात्मक ऊर्जा नै नैतिक दुर्बलतामा रूपान्तरित हुन सक्छ। त्यसैले दम्भलाई  व्यक्ति, संस्था र समाजको नैतिक तथा राजनीतिक संरचनालाई प्रभावित गर्ने सामाजिक प्रवृत्ति पनि हो।

दम्भ भन्नाले आफ्नो ज्ञान, शक्ति, पद, सम्पत्ति, सौन्दर्य, जातीय वा सामाजिक प्रतिष्ठा, बौद्धिक क्षमता अथवा उपलब्धिलाई वास्तविकताभन्दा उच्च ठान्ने र अरूलाई आफूभन्दा निम्न देख्ने मानसिकता बुझिन्छ। यसमा आत्मविश्वासभन्दा आत्ममहत्त्वको अतिरञ्जना, आत्मसम्मानभन्दा आत्मश्रेष्ठताको आग्रह र नेतृत्वभन्दा प्रभुत्वको चाहना बढी हुन्छ। यही कारण दम्भले आलोचना स्वीकार्न नसक्ने, गल्ती स्वीकार्न नचाहने, अरूको योगदान अवमूल्यन गर्ने र आफ्नो निर्णयलाई अन्तिम सत्य ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ।

पूर्वीय चिन्तन परम्पराले दम्भलाई नैतिक पतनको प्रमुख कारणका रूपमा गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गरेको पाइन्छ। भगवद्गीतामा दैवी र आसुरी सम्पदाको चर्चा गर्दै अहंकार, दर्प र अभिमानलाई मानिसलाई अधोगतितर्फ लैजाने प्रवृत्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसको मूल शिक्षा के हो भने बाह्य उपलब्धिभन्दा आत्मसंयम र विनम्रता नै वास्तविक व्यक्तित्वको परिचायक हुन्। उपनिषद्हरूको आत्मज्ञानपरक चिन्तनले पनि ‘म’ को सीमित अहंभावलाई अतिक्रमण गरी व्यापक अस्तित्वसँगको सम्बन्ध बुझ्न प्रेरित गर्छ। अर्थात्, ज्ञान बढ्दै जाँदा विनम्रता बढ्नुपर्छ; ज्ञानसँगै अहंकार बढ्नु ज्ञानको परिपक्वता होइन।

बौद्ध दर्शनले पनि दम्भको मनोवैज्ञानिक संरचनालाई सूक्ष्म रूपमा व्याख्या गरेको छ। बुद्धको शिक्षामा लोभ, द्वेष र मोह दुःखका मूल कारण मानिन्छन्। ‘म’ र ‘मेरो’प्रतिको अत्यधिक आसक्तिले मानिसमा तुलना, प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या र द्वेष उत्पन्न गर्छ। त्यसैले मैत्री, करुणा, मुदिता र उपेक्षाजस्ता गुणको अभ्यासले अहंकेन्द्रित चेतनालाई कमजोर बनाउँछ। बौद्ध दृष्टिकोणबाट हेर्दा दम्भ केवल अरूमाथिको श्रेष्ठताको प्रदर्शन होइन; यो आफ्नै सीमित ‘स्व’प्रतिको मोह पनि हो।

कन्फ्युसियसको नैतिक दर्शनले पनि व्यक्तिको वास्तविक महानता उसको पद वा प्रतिष्ठामा होइन, उसको चरित्र र आचरणमा रहेको मान्छ। विनम्रता, आत्मअनुशासन, पारस्परिक सम्मान र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई उनले सभ्य समाजका आधारभूत गुणका रूपमा हेरे। यस दृष्टिले दम्भ सामाजिक सम्बन्धको विरोधी शक्ति हो, किनकि दम्भी व्यक्ति सम्बन्धलाई सहकार्यका रूपमा होइन, प्रभुत्व र प्रतिस्पर्धाका रूपमा हेर्न थाल्छ।

पश्चिमी दर्शनमा पनि दम्भ र अहंकारमाथि गम्भीर विमर्श पाइन्छ। सुकरातसँग जोडिएको प्रसिद्ध दार्शनिक मान्यता आफ्नो अज्ञानको बोध नै ज्ञानतर्फको प्रारम्भ हो।बौद्धिक विनम्रताको आधारभूत शिक्षा हो। सुकराती प्रश्नपद्धतिले कुनै व्यक्तिको ज्ञानलाई अन्तिम सत्य मान्दैन, प्रश्न, तर्क र संवादमार्फत सत्यको खोजी गर्छ। यस अर्थमा दम्भ ज्ञानको शत्रु हो, किनकि दम्भी व्यक्ति प्रश्न गर्नुभन्दा आफ्नो निष्कर्ष थोपर्न चाहन्छ।

अरस्तूको नैतिक दर्शनमा सद्गुणलाई दुई अतिवादबीचको उचित सन्तुलनका रूपमा बुझिन्छ। आत्मविश्वास आवश्यक छ, तर आत्मश्रेष्ठताको अतिरञ्जना नैतिक दोष बन्न सक्छ। अरस्तूको मध्यताको सिद्धान्तबाट हेर्दा आत्मसम्मान र आत्महीनताको बीचमा स्वस्थ आत्मबोध आवश्यक हुन्छ। अत्यधिक आत्ममहत्त्वले विवेकलाई कमजोर बनाउँछ भने अत्यधिक आत्महीनताले व्यक्तिको क्षमतालाई अवरुद्ध गर्छ। स्वस्थ चरित्र यी दुवै अतिवादबाट मुक्त हुन्छ।

रोमन स्टोइक दार्शनिक सेनेका र मार्कस अरेलियसका विचारहरू दम्भ नियन्त्रणका दृष्टिले विशेष महत्त्वपूर्ण छन्। सेनेकाले धन, शक्ति र प्रतिष्ठालाई स्थायी मूल्य नमान्दै मानिसले आफ्नो आन्तरिक चरित्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा अघि सारे। मार्कस अरेलियसले पनि सत्ता र प्रसिद्धिको क्षणभङ्गुरतालाई सम्झाउँदै मानिसलाई आफ्ना कर्तव्य, विवेक र मानव समुदायप्रतिको उत्तरदायित्वमा केन्द्रित हुन प्रेरित गरे। रोमन स्टोइक दृष्टिकोणले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—यदि पद, सम्पत्ति र प्रसिद्धि क्षणिक हुन् भने मानिसले आफ्नो श्रेष्ठता कुन आधारमा स्थापित गर्न खोजिरहेको छ?

आधुनिक पश्चिमी चिन्तनमा पनि दम्भ र आत्मकेन्द्रितताको आलोचना विभिन्न रूपमा भएको छ। इमानुएल कान्टको नैतिक दर्शनले प्रत्येक व्यक्तिलाई साधन होइन, उद्देश्यका रूपमा सम्मान गर्नुपर्ने मान्यता स्थापित गर्छ। यस दृष्टिले अरूलाई आफ्नो प्रतिष्ठा, शक्ति वा स्वार्थ प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नु नैतिक रूपमा अनुचित हुन्छ। दम्भी मानसिकताको एउटा गम्भीर समस्या यही हो—उसले अरू व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व र सम्मानभन्दा आफ्नो महत्त्वलाई माथि राख्छ।

आधुनिक मनोविज्ञानको दृष्टिले पनि अत्यधिक आत्मश्रेष्ठताको भावना सधैँ वास्तविक आत्मविश्वासको संकेत हुँदैन। कतिपय अवस्थामा बाह्य दम्भभित्र असुरक्षा, मान्यताको तीव्र चाहना र आलोचनाको डर लुकेको हुन सक्छ। त्यसैले दम्भी व्यवहारलाई नैतिक दोष भनेर दण्डित गर्नु पर्याप्त हुँदैन, त्यसको मनोवैज्ञानिक आधार पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। आत्मबोध, भावनात्मक परिपक्वता र आत्मनियन्त्रणले यस्तो प्रवृत्तिलाई स्वस्थ दिशामा रूपान्तरण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।

दम्भको सबैभन्दा गम्भीर प्रभाव नेतृत्व र सार्वजनिक प्रशासनमा देखिन्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा पद व्यक्तिको निजी श्रेष्ठताको प्रमाण होइन; त्यो सार्वजनिक जिम्मेवारी हो। तर जब पदाधिकारीले आफ्नो अधिकारलाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको स्रोत ठान्छ, तब निर्णय प्रक्रियामा आलोचना र असहमति असह्य बन्न सक्छ। ‘म नै सही छु’ भन्ने मानसिकताले प्रमाण, तथ्य र वैकल्पिक दृष्टिकोणलाई विस्थापित गर्छ। परिणामतः संस्थागत निर्णय कमजोर, स्रोतको दुरुपयोग सम्भावित र सार्वजनिक विश्वास क्षीण हुन सक्छ।

यसैगरी संस्थागत दम्भले संगठनलाई व्यक्तिकेन्द्रित बनाउँछ। नेतृत्वले आफ्नो निर्णयलाई संस्थाको निर्णयभन्दा माथि राख्न थालेपछि विधि, प्रक्रिया र उत्तरदायित्व कमजोर हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा संस्थामा नेतृत्वलाई प्रश्न नगर्ने संस्कार विकसित हुन सक्छ। बाहिरबाट यस्तो संस्था स्थिर देखिए पनि भित्रबाट निर्णयात्मक क्षमता र संस्थागत विवेक कमजोर हुँदै गएको हुन्छ। दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा संस्थाको क्षमता र नियमको सर्वोच्चता आवश्यक हुन्छ।

परिवारमा दम्भले संवादको स्थानमा आदेश स्थापित गर्छ। अभिभावकले सन्तानको विचार नसुन्ने, दम्पतीले आफ्नो गल्ती स्वीकार नगर्ने वा परिवारका सदस्यले आफ्नो प्रतिष्ठालाई सम्बन्धभन्दा माथि राख्ने अवस्था सिर्जना हुँदा भावनात्मक दूरी बढ्छ। मित्रता, सहकर्म र सामाजिक सम्बन्धमा पनि यही प्रक्रिया दोहोरिन्छ। दम्भले सम्बन्ध तोड्नुअघि संवाद तोड्छ; संवाद समाप्त भएपछि विश्वास कमजोर हुन्छ र विश्वास कमजोर भएपछि द्वन्द्वको सम्भावना बढ्छ।

शिक्षा क्षेत्रमा दम्भ विशेष रूपमा प्रतिकूल हुन्छ। ज्ञानको प्रकृति नै प्रश्न, अनुसन्धान, परीक्षण र पुनर्विचारमा आधारित हुन्छ। शिक्षकले आफूलाई सर्वज्ञ र विद्यार्थीलाई केवल अनुयायी ठान्दा सिकाइको लोकतान्त्रिक वातावरण कमजोर हुन्छ। त्यसैगरी विद्यार्थीले आफ्नो ज्ञानलाई अन्तिम सत्य ठानेमा नयाँ कुरा सिक्ने क्षमता घट्छ। त्यसैले आधुनिक शिक्षाको उद्देश्य केवल ज्ञान हस्तान्तरण होइन; बौद्धिक विनम्रता, आलोचनात्मक सोच र फरक विचारप्रतिको सम्मान विकास गर्नु पनि हो।

आर्थिक क्षेत्रमा पनि दम्भले नैतिक जोखिम बढाउँछ। व्यवसायी वा व्यवस्थापकले नाफा र प्रतिष्ठालाई सामाजिक उत्तरदायित्वभन्दा माथि राख्दा श्रमिक अधिकार, उपभोक्ता हित, वातावरणीय जिम्मेवारी र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा उपेक्षित हुन सक्छन्। आर्थिक शक्ति जब नैतिक उत्तरदायित्वबाट अलग हुन्छ, तब असमानता र अविश्वास बढ्ने सम्भावना रहन्छ।

दम्भ नियन्त्रणको पहिलो उपाय आत्मचिन्तन हो। व्यक्तिले समय–समयमा आफूलाई प्रश्न गर्नुपर्छ।के म अरूको कुरा सुन्छु? के म आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्छु? के मेरो निर्णयमा तथ्यभन्दा प्रतिष्ठाको प्रभाव बढी छ? के म असहमत व्यक्तिलाई शत्रु ठान्छु? यस्ता प्रश्नले आत्मबोधलाई गहिरो बनाउँछन्। प्रशंसा मात्र सुन्ने व्यक्ति क्रमशः आफ्नै भ्रमको कैदी बन्न सक्छ। संस्थामा स्वतन्त्र सल्लाह, असहमतिको सम्मान, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको व्यवस्था दम्भ नियन्त्रण गर्ने संस्थागत उपाय हुन्।

पूर्वीय दर्शनको आत्मसंयम, बौद्ध करुणा, कन्फ्युसियसी अनुशासन, सुकराती बौद्धिक विनम्रता, अरस्तूको सन्तुलित चरित्र, स्टोइक आत्मनियन्त्रण र कान्टको मानव सम्मानजस्ता परम्पराहरूलाई आधुनिक नागरिक शिक्षासँग जोड्न सकिन्छ। यी सबै चिन्तनधाराको साझा सन्देश एउटै छ—मानिसको वास्तविक महानता उसले अरूमाथि कति प्रभुत्व जमायो भन्नेमा होइन, उसले आफूलाई कति संयमित गर्‍यो र अरूको सम्मान कति गर्‍यो भन्नेमा निहित हुन्छ।

दम्भ व्यक्तिगत कमजोरीबाट प्रारम्भ भए पनि यसको प्रभाव सामाजिक र संस्थागत हुन सक्छ। व्यक्ति आफ्नो श्रेष्ठताको भ्रममा पर्दा परिवारमा दूरी, संस्थामा गुटबन्दी, राजनीतिमा निरंकुश प्रवृत्ति, प्रशासनमा मनोमानी, शिक्षामा बौद्धिक अवरोध र समाजमा अविश्वास उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले दम्भको प्रश्न केवल व्यक्तित्व विकासको प्रश्न होइन; यो नैतिक शासन, सामाजिक सद्भाव र संस्थागत स्थायित्वको प्रश्न पनि हो।

पूर्वीय ऋषिदेखि ग्रीक दार्शनिक, रोमन स्टोइक चिन्तक र आधुनिक पश्चिमी नैतिक दार्शनिकसम्मका विचारमा एउटा साझा सूत्र भेटिन्छ—आफूमाथिको नियन्त्रण नै वास्तविक शक्ति हो। पद, धन, ज्ञान र प्रतिष्ठाले मानिसलाई ठूलो बनाउन सक्छन्, तर विनम्रता, विवेक, करुणा र नैतिक उत्तरदायित्वले मात्र उसलाई महान् बनाउँछन्। त्यसैले दम्भलाई पराजित गर्नु आत्महीन बन्नु होइन; आफ्नो सामर्थ्यलाई नैतिक विवेकद्वारा निर्देशित गर्नु हो।यस अर्थमा सामाजिक स्थायित्वको प्रारम्भ पनि व्यक्तिको अन्तर्मनबाट हुन्छ। जब व्यक्तिले ‘म अरूभन्दा ठूलो छु’ भन्ने चेतनाबाट ‘म पनि यही समाजको उत्तरदायी सदस्य हुँ’ भन्ने चेतनातर्फ यात्रा गर्छ, तब दम्भको स्थानमा विनम्रता, प्रतिस्पर्धाको स्थानमा सहकार्य र प्रभुत्वको स्थानमा सेवा स्थापित हुन्छ। यही रूपान्तरण नै नैतिक समाज र स्थिर संस्थाको आधार बन्न सक्छ।