तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

 करुणा मानव जीवनको आधारभूत र अत्यन्त पवित्र गुण हो, जसले व्यक्तिलाई अरूको पीडा बुझ्ने र सहयोग गर्न प्रेरणा दिन्छ। करुणा एक सक्रिय भावना हो, जसले मानिसलाई पीडितको सहायता गर्न विवश बनाउँछ। जब हामी अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःखझैँ अनुभव गर्छौँ, तब हाम्रो हृदय करुणाले भरिन्छ र हामी कुनै न कुनै रूपले राहत दिन चाहन्छौँ। यही भावनाले समाजमा मानवता, सद्भाव र आपसी सहकार्यको भावना बढाउँछ।

करुणाको प्रभावले समाजलाई पनि सकारात्मक रूपले परिवर्तन गर्छ। जब समाजका सदस्यहरू एकअर्काप्रति करुणाशील हुन्छन्, तब त्यहाँ हिंसा, विभेद, शोषण, दम्भ र घृणाजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूको अन्त्य हुँदै जान्छ। करुणा स्वार्थभन्दा माथि उठेर सेवा, सह-अस्तित्व र समर्पणको बाटो खोल्छ। करुणाशील समाजमा सबै प्राणीलाई जीवनयापनका आधारभूत सुविधाहरू प्राप्त हुन्छन्, र कोही पनि उपेक्षित वा असहाय महसुस गर्दैन।

धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि करुणाको विशेष महत्त्व छ। बुद्ध, ईसा, महावीर, गान्धी लगायत महान विभूतिको जीवनमा करुणा प्रमुख मार्गदर्शक शक्ति थियो। उनीहरूले करुणाको माध्यमबाट हिंसाको अन्त्य, प्रेमको प्रचार र मानव मुक्ति सुनिश्चित गर्न खोजे। करुणा आत्म-शुद्धिको मार्ग पनि हो, जसले अहंकार, क्रोध, ईर्ष्या र लोभजस्ता विकारहरू हटाउँछ र मनलाई शान्त, निर्मल बनाउँछ।

करुणा मानव सभ्यताको सबैभन्दा प्राचीन, सार्वभौमिक र जीवन्त नैतिक मूल्यहरूमध्ये एक हो। अरूको पीडा, असहायता वा संकटलाई अनुभूति गर्दै त्यसलाई कम गर्न सक्रिय रूपमा तत्पर हुनु नै करुणाको मूल अर्थ हो। सहानुभूति अरूको दुःखलाई बुझ्ने वा अनुभूति गर्ने भावनात्मक क्षमता हो भने करुणा त्यस अनुभूतिलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने नैतिक प्रतिबद्धता हो। त्यसैले करुणा केवल भावुकता होइन; यो चेतना, संवेदना, उत्तरदायित्व र कर्मको समन्वित अभिव्यक्ति हो।

मानव समाजको विकासलाई केवल आर्थिक, प्राविधिक वा संस्थागत प्रगतिबाट मात्र मापन गर्न सकिँदैन। सभ्यताको वास्तविक उचाइ मानिसले कमजोर, विपन्न, असहाय र फरक पहिचान भएका व्यक्तिप्रति कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्नबाट पनि निर्धारण हुन्छ। विज्ञानले मानिसलाई प्रकृतिमाथि अभूतपूर्व नियन्त्रण दिएको छ, प्रविधिले संसारलाई अभूतपूर्व रूपमा जोडेको छ र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान तथा निर्णयका नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ; तर यी उपलब्धिहरूलाई मानवीय उद्देश्यसँग जोड्ने नैतिक शक्ति करुणा हो। करुणाविहीन प्रगति दक्ष त हुन सक्छ, तर न्यायपूर्ण र मानवीय हुन सक्दैन।

करुणाको पहिलो क्षेत्र व्यक्ति स्वयं हो। करुणाशील व्यक्तिले अरूको पीडा बुझ्न सिक्दै गर्दा आफ्ना अहंकार, पूर्वाग्रह, क्रोध र असहिष्णुतालाई पनि पुनरावलोकन गर्न थाल्छ। यस अर्थमा करुणा बाह्य सेवा मात्र होइन, आन्तरिक रूपान्तरणको प्रक्रिया पनि हो। अरूलाई क्षमा गर्न सक्ने क्षमता, फरक विचारलाई सुन्न सक्ने धैर्य, कमजोरप्रति सम्मान र आफूभन्दा फरक व्यक्तिको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने संस्कार करुणाकै विस्तारित रूप हुन्। यसले व्यक्तिको नैतिक चेतना परिपक्व बनाउँछ र सम्बन्धमा विश्वास तथा आत्मीयता निर्माण गर्छ।

मनोविज्ञान र न्यूरोविज्ञानका अध्ययनहरूले पनि करुणा तथा परोपकारी व्यवहारको सकारात्मक प्रभावतर्फ संकेत गरेका छन्। अरूलाई सहयोग गर्ने व्यवहारले सामाजिक सम्बन्ध, विश्वास र भावनात्मक कल्याणलाई सुदृढ बनाउन सक्छ। ध्यान, मैत्रीभाव र करुणामूलक अभ्याससँग सम्बन्धित अनुसन्धानहरूले तनाव व्यवस्थापन, भावनात्मक नियमन र सामाजिक सम्बन्धमा सकारात्मक प्रभाव देखाएका छन्। यद्यपि करुणालाई कुनै एक जैविक प्रक्रिया वा हार्मोनको प्रभावमा मात्र सीमित गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। करुणा जैविक, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र नैतिक आयामको जटिल अन्तर्सम्बन्ध हो। यही बहुआयामिक चरित्रले यसलाई मानव व्यवहारको महत्वपूर्ण अध्ययन–विषय बनाएको छ।

दार्शनिक तथा धार्मिक परम्पराहरूले करुणालाई मानव जीवनको नैतिक केन्द्रमा राखेका छन्। बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्रीले दुःखको बोध, अहिंसा र प्राणीमात्रप्रतिको सद्भावलाई मार्गदर्शन गर्छन्। हिन्दू दार्शनिक परम्परामा दया, अहिंसा, परोपकार र लोककल्याणलाई धर्मका महत्वपूर्ण आधारका रूपमा ग्रहण गरिएको पाइन्छ। इसाई शिक्षामा प्रेम, क्षमा र पीडितप्रतिको सेवा महत्वपूर्ण नैतिक मूल्य हुन्। इस्लामी परम्परामा ‘रहमान’ र ‘रहीम’ जस्ता अवधारणाले ईश्वरीय दया र कृपाको महत्वलाई अभिव्यक्त गर्छन्। जैन दर्शनले अहिंसा र जीवमात्रप्रतिको संवेदनशीलतालाई अत्यन्त उच्च स्थान दिन्छ। यी फरक परम्पराहरूको साझा सन्देश के हो भने मानव जीवनको नैतिकता केवल व्यक्तिगत उपलब्धिमा होइन, अरूको कल्याणप्रतिको उत्तरदायित्वमा पनि निहित हुन्छ।

करुणाको वास्तविक शक्ति सामाजिक सम्बन्धमा देखिन्छ। समाज विविधताले बनेको हुन्छ— वर्ग, जाति, भाषा, धर्म, क्षेत्र, लिङ्ग, विचार र जीवनशैलीका दृष्टिले मानिसहरूबीच भिन्नता हुन्छ। विविधता आफैँ समस्या होइन; समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब भिन्नतालाई श्रेष्ठता वा हीनताको आधार बनाइन्छ। करुणाले यही विभाजनकारी मानसिकतालाई चुनौती दिन्छ। यसले ‘अर्को’ व्यक्तिलाई प्रतिस्पर्धी वा शत्रुका रूपमा होइन, समान गरिमा भएको मानवका रूपमा हेर्न सिकाउँछ। त्यसैले करुणा सामाजिक समावेशिता, सहिष्णुता र सामाजिक न्यायको भावनात्मक आधार बन्न सक्छ।

आजको नेपाली समाजमा यो पक्ष अझ सान्दर्भिक छ। राजनीतिक ध्रुवीकरण, सामाजिक असमानता, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, आर्थिक अवसरमा असन्तुलन, धार्मिक तथा सांस्कृतिक असहिष्णुता र सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो आक्रामक अभिव्यक्तिले सार्वजनिक संवादको गुणस्तरमा चुनौती सिर्जना गरेका छन्। विचारमा असहमति लोकतन्त्रको स्वाभाविक पक्ष हो, तर असहमतिको नाममा व्यक्तिको गरिमा नष्ट गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कृतिको संकेत होइन। करुणाले असहमतिलाई समाप्त गर्दैन; बरु असहमतिलाई सम्मानजनक संवादमा रूपान्तरण गर्ने नैतिक आधार प्रदान गर्छ। त्यसैले करुणा लोकतन्त्रको विकल्प होइन, लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई मानवीय बनाउने महत्वपूर्ण मूल्य हो।

नेपालजस्तो भौगोलिक, जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक विविधतायुक्त समाजमा करुणा सामाजिक एकताको महत्वपूर्ण सेतु बन्न सक्छ। प्राकृतिक विपत्ति, महामारी, बाढी, पहिरो वा भूकम्पका समयमा नेपाली समाजले देखाएको स्वस्फूर्त सहयोग र सामूहिक ऐक्यबद्धता यसको उदाहरण हो। २०७२ सालको भूकम्पपछि नागरिक, सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवी संस्था, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट भएको सहयोगले संकटका समयमा मानवीय करुणा कसरी सामाजिक पूँजीमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने देखायो। यस्तो करुणा केवल तत्कालीन राहतमा सीमित रहनु हुँदैन; यसलाई विपद् पूर्वतयारी, पुनर्निर्माण, सामाजिक सुरक्षा र दीर्घकालीन समावेशी विकाससँग जोड्न आवश्यक हुन्छ।

करुणाको अर्को महत्वपूर्ण आयाम सार्वजनिक शासन हो। राज्यका नीति र संस्थाहरू नियम, प्रक्रिया र कानुनमा आधारित हुन्छन्; तर तिनको अन्तिम उद्देश्य नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिणाम ल्याउनु हो। नागरिकले राज्यसँग केवल प्रशासनिक प्रक्रिया पूरा गर्ने संस्थाको सम्बन्ध राख्दैन; उसले सम्मान, न्याय, सुरक्षा र सहज सेवाको अपेक्षा पनि गर्छ। त्यसैले सार्वजनिक प्रशासनमा करुणा भन्नाले कानुनको अवहेलना गर्नु वा भावनाका आधारमा निर्णय गर्नु होइन। यसको अर्थ हो कानुनको समान प्रयोग गर्दै नागरिकको परिस्थिति, गरिमा र वास्तविक आवश्यकतालाई संवेदनशीलतापूर्वक बुझ्नु। गरिब, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका, विपन्न परिवार, आपद्पीडित र सामाजिक रूपमा सीमान्तकृत समुदायप्रति राज्यको व्यवहारमा मानवीय संवेदनशीलता देखिनु सुशासनको महत्वपूर्ण सूचक हो।

यही कारणले सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, न्यायिक पहुँच, विपद् व्यवस्थापन र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा ‘करुणामूलक शासन’को अवधारणा महत्वपूर्ण हुन सक्छ। करुणामूलक शासनको अर्थ राज्यले भावनात्मक वा पक्षपाती भएर निर्णय गर्नु होइन; बरु प्रमाण, कानुन र समानताको आधारमा निर्णय गर्दा नागरिकको मानवीय गरिमालाई केन्द्रमा राख्नु हो। प्रक्रियामुखी प्रशासनले ‘नियम पूरा भयो कि भएन?’ भनेर सोध्छ भने परिणाममुखी र नागरिककेन्द्रित प्रशासनले त्यससँगै ‘नागरिकले के पाए?’ भन्ने प्रश्न पनि सोध्छ। यी दुईबीचको सन्तुलनमा करुणाले महत्वपूर्ण नैतिक दिशा प्रदान गर्न सक्छ।

शिक्षा करुणाको संस्थागत विकास गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो। पाठ्यपुस्तकमा नैतिक शिक्षा समावेश गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, विद्यालयको सम्पूर्ण वातावरणमा सम्मान, सहकार्य, संवाद, समावेशिता र जिम्मेवारीको अभ्यास हुनुपर्छ। विद्यार्थीले कमजोर सहपाठीलाई सहयोग गर्ने, फरक क्षमता भएका व्यक्तिप्रति सम्मान गर्ने, बुलिङको विरोध गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने र समुदायका समस्यामा स्वयंसेवी रूपमा सहभागी हुने अवसर पाए भने करुणा सैद्धान्तिक अवधारणाबाट व्यवहारिक संस्कारमा रूपान्तरण हुन्छ। परिवार, विद्यालय, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्था र राज्य सबैले यसमा साझा भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।

तर करुणालाई अन्धो सहानुभूति बनाउनु हुँदैन। वास्तविक करुणा न्यायसँग जोडिएको हुन्छ। कसैप्रति दया देखाउने तर संरचनागत विभेद कायम राख्ने व्यवहार दीर्घकालीन करुणा होइन। करुणाले पीडितलाई केवल सहयोगको पात्र बनाउँदैन; उसलाई अधिकार, सम्मान र अवसरको समान हकदारका रूपमा स्वीकार गर्छ। त्यसैले करुणा र सामाजिक न्यायबीच गहिरो सम्बन्ध छ। राहतले तत्कालीन पीडा घटाउन सक्छ, तर न्यायपूर्ण नीति, समान अवसर र संस्थागत सुधारले पीडाको संरचनागत कारणलाई सम्बोधन गर्छ। परिपक्व करुणा यही दोस्रो दिशातर्फ उन्मुख हुन्छ।

यस अर्थमा करुणा केवल व्यक्तिगत सद्गुण होइन; यो सामाजिक दर्शन, नैतिक राजनीति, नागरिक संस्कार र उत्तरदायी शासनको आधार बन्न सक्ने सार्वभौमिक मूल्य हो। हृदयबाट उब्जिएको साँचो करुणा अपेक्षारहित हुन्छ, तर निष्क्रिय हुँदैन; यो अनुभूतिबाट कर्मतर्फ अघि बढ्छ। जब करुणा हाम्रो बोली, व्यवहार, शिक्षा, नीति, प्रशासन र सामाजिक सम्बन्धको हिस्सा बन्छ, तब मानवता केवल आदर्शमा होइन, व्यवहारमा पनि अभिव्यक्त हुन्छ। अन्ततः सभ्य समाजको वास्तविक परीक्षा उसले शक्तिशालीलाई कति सुविधा दियो भन्नेमा मात्र होइन, कमजोरको पीडा कति संवेदनशीलतापूर्वक बुझ्यो र कति न्यायपूर्ण ढंगले सम्बोधन गर्‍यो भन्नेमा हुन्छ। त्यसैले करुणा मानवताको मेरुदण्ड मात्र होइन— न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण र सभ्य समाज निर्माण गर्ने नैतिक ऊर्जा पनि हो।

करुणा बाल्यकालदेखि नै सिकाइनु पर्छ। बालबालिकालाई करुणा, सहानुभूति, दया जस्ता मानवीय मूल्यहरूमा शिक्षित गरियो भने तिनीहरू दयालु, समझदार र सामाजिक उत्तरदायित्व बोध गर्ने नागरिक बन्न सक्छन्। विद्यालय, परिवार र समाजले मिलेर यस्तो शिक्षा दिनुपर्छ।करुणा मानिसको हृदयमा उत्पन्न हुने एक यस्तो शक्ति हो, जसले संसारलाई शान्त, सहिष्णु र मानवीय बनाउँछ। जब हामी करुणाको अभ्यास गर्छौं, तब हाम्रो जीवनमा प्रेम, समझदारी र आत्मसन्तुष्टि बढ्छ। साँचो करुणा भनेको केवल अरूको लागि होइन, स्वयंको आत्मिक शुद्धिको लागि पनि अनिवार्य हुन्छ।करुणा नै मानवताको मेरुदण्ड हो।करुणा मानवताको जीवनदायिनी शक्ति हो। करुणा बिना मानव सम्बन्ध कठोर, समाज असंवेदनशील, र शासन अन्यायी हुन्छ। जब करुणा बोलचाल, नीति, शिक्षा, र जीवनशैलीमा व्यावहारिक रूपमा समावेश हुन्छ, तबमात्र शान्तिपूर्ण, समावेशी र सुसंस्कृत समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ। त्यसैले, करुणा नै मानवताको मेरुदण्ड हो र शान्तिको अमूल्य स्रोत हो।

Top of Form

Bottom of Form

 करुणा हृदयबाट उत्पन्न हुने भाव भए पनि यसको प्रभाव समाजका संरचनासम्म पुग्छ। यसले व्यक्तिमा विनम्रता, परिवारमा आत्मीयता, समाजमा सहकार्य, राज्यमा नागरिककेन्द्रितता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सहअस्तित्वको आधार निर्माण गर्न सक्छ। आज मानव सभ्यता प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र भू–राजनीतिक तनावको नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको अवस्थामा करुणाको आवश्यकता झन् बढेको छ। मानिससँग शक्ति बढ्दै जाँदा संवेदनशीलता पनि बढ्नुपर्छ; अन्यथा शक्ति विनाशकारी बन्न सक्छ।