(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:
यात्रा समय, स्मृति र आत्माबीचको मौन संवाद हो। मानिस घरबाट बाहिर निस्कँदा वास्तवमा नयाँ ठाउँ खोजिरहेको हुँदैन; ऊ आफ्नै भित्र हराएको कुनै अनुभूति खोजिरहेको हुन्छ। कतिपय यात्राले नयाँ दृश्य देखाउँछन्, तर केही यात्राले जीवन हेर्ने दृष्टि नै बदलिदिन्छन्। अछामतर्फको मेरो यात्रा यस्तै एउटा आत्मिक तीर्थयात्रा बन्यो।

पूर्व क्षितिजमा उषाले बिस्तारै आफ्ना सुनौला पखेटा फैलाउँदै थिई। रातको कालो ओढनी च्यातेर निस्किएको प्रकाशले धर्तीलाई पहिलो ममतामयी स्पर्श गरिरहेको थियो। कैलालीको अत्तरियाबाट गाडी उकालो लागेपछि भूगोल मात्र परिवर्तन भएन, मनको लय पनि फेरिन थाल्यो। समथर तराई विस्तारै पहाडको आलिङ्गनमा विलीन हुँदै गयो। प्रत्येक घुम्तीले मानौँ प्रकृतिको अर्को अध्याय खोलिदियो। हरेक मोड एउटा नयाँ कविता थियो। हरेक दृश्य एउटा नयाँ दर्शन।

तल सेतीका सहायक नदीहरू चाँदीका रेशमी धागाजस्तै पृथ्वीको अङ्गमा बेरिँदै अविरल बगिरहेका थिए। तिनको प्रवाहमा कुनै हतार थिएन, कुनै गन्तव्यको चिन्ता थिएन। केवल निरन्तर बगिरहने जीवनको शाश्वत लय थियो। माथि नीलो आकाश अनन्त धैर्य बोकेर फैलिएको थियो। त्यसको विशाल काखमा हिमालका शुभ्र शिखरहरू मौन ऋषिहरूझैँ समाधिस्थ उभिएका थिए। लाग्थ्यो, आकाशले पृथ्वीलाई युगौँदेखि निःशब्द प्रेम गरिरहेको छ, र पृथ्वीले त्यो प्रेमलाई हरियालीको मुस्कानमा रूपान्तरण गरिरहेकी छ।

पहाडका हरिया भिरालाहरू बिहानको घाममा झन् जीवन्त देखिन्थे। ती केवल वनले ढाकिएका डाँडाहरू थिएनन्; ती पृथ्वीका स्पन्दित श्वास थिए। कुहिरोले उनीहरूलाई सेतो रेशमी घुम्टो ओढाइदिएको थियो। घामका किरणहरू त्यो घुम्टो चिरेर भित्र पस्दा लाग्थ्यो, मानौँ प्रकृतिले आफ्ना अन्तरतम सौन्दर्यका द्वारहरू बिस्तारै खोल्दै छे।

वनमा उभिएका सल्ला, खर्सु र गुराँसका रूखहरू समयका पुराना साक्षी थिए। उनीहरूले कति वर्षा देखे, कति हिउँद काटे, कति पुस्ताको आगमन र बिदाइ हेरे,कसैले गनेको छैन। तर उनीहरू अझै मौन उभिएका छन्। यही मौनताले सिकाउँछ—महानता धेरै बोल्नुमा होइन, धेरै सहनुमा हुन्छ।

हावाले वनफूलको सुगन्ध बोकेर आउँथ्यो। त्यो सुगन्ध कुनै इत्रको कृत्रिम गन्ध थिएन। त्यो वर्षौँदेखि अछामका लेक, जडीबुटी, लालीगुराँस, काफल र ओसले संयुक्त रूपमा रचेको अदृश्य संगीत थियो। साससँगै त्यो सुगन्ध शरीरमा मात्र प्रवेश गर्दैनथ्यो; मनका गहिरा तहसम्म पुगेर थकानलाई बिस्तारै पगालिदिन्थ्यो।

लालीगुराँसका राताम्मे फूलहरू पहाडका अधरमा फक्रिएको मुस्कानजस्ता देखिन्थे। झरनाहरू अग्ला भीरबाट झर्दा कुनै उतावलापन थिएन। उनीहरू आफ्नै लयमा गाइरहेका थिए। कतै उनीहरूको स्वर बाँसुरीजस्तो कोमल थियो, कतै मृदङ्गजस्तो गम्भीर। चराहरूले त्यसमा आफ्ना गीत मिसाइदिँदा सम्पूर्ण वन एउटा विशाल संगीतसभामा रूपान्तरित हुन्थ्यो।

गाडी अगाडि बढ्दै गयो। प्रत्येक घुम्तीमा प्रकृतिले नयाँ अनुहार देखाइरही। कहिले ऊ चञ्चल बालिकाजस्ती हाँस्थी, कहिले ममतामयी आमाजस्ती अँगालो फैलाउँथी, कहिले समाधिस्थ योगिनीजस्ती गहिरो मौनतामा डुबिरहेकी देखिन्थी। मैले पहिलो पटक महसुस गरेँ—प्रकृतिको वास्तविक सौन्दर्य हेर्न आँखाभन्दा पहिले मन सुन्दर हुनुपर्छ। मन अशान्त छ भने हिमाल पनि केवल ढुङ्गाको थुप्रो देखिन्छ; मन शान्त छ भने एउटा घाँसको टुसाले पनि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रहस्य सुनाउन सक्छ।

यात्राको त्यो क्षणमा मैले बुझेँ सौन्दर्य कुनै वस्तुमा हुँदैन, त्यो अनुभूतिमा हुन्छ। नदी किन सुन्दर छ? किनकि ऊ बग्न जान्दछ। हिमाल किन महान् छ? किनकि ऊ उभिन जान्दछ। वन किन आकर्षक छ? किनकि उसले दिन जान्दछ। अनि मानिस कहिले सुन्दर हुन्छ? जब उसले यी तीनवटै गुण सिक्छ—नदीझैँ बग्न, हिमालझैँ अडिन र वनझैँ दिन।

अत्तरियाबाट सुरु भएको त्यो सडक अब मेरो भित्री यात्राको मार्ग बनिसकेको थियो। प्रकृतिले बाटो देखाइरहेकी थिई, तर वास्तवमा उसले मेरो दृष्टि बदलिरहेकी थिई। त्यसैले लाग्यो ईश्वरले संसार बनाउनुअघि कविता लेखेका रहेछन् र त्यो कविताको सबैभन्दा सुन्दर हरफ अछामका यी पहाडहरूमा, यी नदीहरूमा र यी वनहरूमा आज पनि जीवित छ।

डडेल्धुराको स्याउले पार गरेपछि यात्राको स्वर नै बदलियो। हावामा पहाडको शीतलता मिसिन थाल्यो। घाम उही थियो, तर उसका किरणहरूमा तराईको तिखोपन थिएन; त्यहाँ लेकाली ममताको कोमल स्पर्श थियो। प्रत्येक साससँगै लाग्थ्यो, प्रकृतिले थकित यात्रुलाई अदृश्य आशिष् दिइरहेकी छ।

गाडी दिपायल सिलगढीतर्फ उकालो चढ्दै जाँदा सेती नदीले काटेका गहिरा उपत्यकाहरू एकपछि अर्को खुल्दै गए। ती उपत्यकाहरू पृथ्वीको आत्मामा समयले कोरेका अमिट रेखाचित्र थिए। करोडौँ वर्षको भूगर्भीय यात्राले बनाएका ती भीरहरू मौन उभिएर अनन्तकालका कथा सुनाइरहेका थिए। तल अविरल बगिरहेकी सेती सभ्यताको स्मृति बोकेकी जीवनधारा थिइन्। उनका प्रत्येक तरङ्गमा मानव बसोबास, संघर्ष, श्रम, विश्वास र संस्कृतिका अनगिन्ती कथाहरू गुञ्जिरहेका थिए।

सडकको प्रत्येक घुम्तीमा दृश्य फेरिन्थ्यो। पहाडहरू एकअर्काको काँधमा हात राखेर उभिएका प्राचीन मित्रजस्ता देखिन्थे। कतै सल्लाका वनहरू हावासँग गोप्य संवाद गरिरहेका थिए, कतै झरनाहरू चट्टानका अधरबाट मुक्त हाँसोझैँ झरिरहेका थिए। कुहिरो कहिले पहाडको काखमा विश्राम गर्थ्यो, कहिले उपत्यकामा झरेर सेतीसँग आलाप गर्थ्यो। प्रकृतिको यो नृत्य हेर्दा लाग्थ्यो सृष्टिले कुनै कलाकारको क्यानभास होइन, कविको हृदय रोजेकी रहिछ।

अछामको सीमामा पाइला टेक्नेबित्तिकै मनभित्र एउटा अनौठो कम्पन जाग्यो। यो खस सभ्यताको मौन स्मृति बोकेको जीवित भूमि थियो। यहाँका पहाडहरू इतिहासका अभिलेख थिए। यहाँका गाउँहरू लोकसंस्कृतिका खुला विश्वविद्यालय थिए। देउडाको लयमा यहाँको सामूहिक आत्मा धड्किन्थ्यो। रत्यौलीमा जीवनको उल्लास गुञ्जिन्थ्यो। हुड्केलीका तालमा वीरताको स्मृति बाँच्थ्यो। लोककथाहरूमा पुस्तौँको बुद्धिमत्ता सुरक्षित थियो। लोकविश्वासमा प्रकृति र मानिसबीचको पवित्र सम्बन्ध आज पनि श्वास फेरिरहेको थियो।

लाग्थ्यो, यहाँ हरेक घरको आगनमा एउटा कथा जन्मिएको छ। हरेक चौतारीले कुनै यात्रुको थकान सम्हालेको छ। हरेक पँधेराले अनगिन्ती पुस्ताका पदचिह्न चिनेको छ। हरेक ढुङ्गा समयको एउटा मौन साक्षी बनेर बसेको छ। यहाँ इतिहास संग्रहालयका पर्खालभित्र बन्द छैन; ऊ मानिसका बोलीमा, गीतमा, संस्कारमा र दैनिक जीवनमा अझै हिँडिरहेको छ।

मङ्गलसेन पुग्दा कालोपत्रे सडकको अन्त्य भयो। त्यससँगै सहज यात्राको पनि अन्त्य भयो। अब सुरु भयो कच्ची बाटो,धूलो, उकालो, घुम्ती र धैर्यको बाटो। गाडी बिस्तारै उक्लिन थाल्यो। झट्काहरू बढे। गति घट्यो। तर मनमा आनन्दको स्रोत झन् प्रबल हुँदै गयो। त्यसबेला लाग्यो, जीवन पनि यस्तै रहेछ। धेरैजसो गन्तव्यहरू सहज बाटोले भेटिँदैनन्। कठिन उकालोले नै क्षितिजको वास्तविक अर्थ सिकाउँछ। संघर्षले मात्र दृश्यलाई मूल्यवान् बनाउँछ।

जिप निरन्तर उकालो चढिरह्यो। तल अथाह खोँचहरू थिए, जहाँ नदी समयजस्तै अविरल बगिरहेकी थिई। माथि कुहिरोका हल्का झुल्काहरू पहाडका काँधमा सेतो शाल ओढाइदिँदै थिए। त्यही क्षण एउटा अनुभूति मनमा जाग्यो। प्रकृतिले मानौँ मन्द स्वरमा भनिरहेकी थिई—”मानिस, आफ्नो उचाइको घमण्ड नगर। आफ्नो गहिराइको निराशा पनि नगर। तिमी न शिखर हौ, न उपत्यका। तिमी त एक यात्रु हौ। बाटो तिम्रो गुरु हो, अनुभव तिम्रो धन हो, र विनम्रता नै तिम्रो वास्तविक गन्तव्य हो।”

त्यसपछि बाटो उस्तै थियो। पहाड उस्तै थिए। तर यात्रा भने उही रहेन। किनकि बाहिरको भूगोलसँगै भित्रको चेतनाले पनि नयाँ उकालो चढ्न सुरु गरिसकेको थियो।

करिब तीन हजार मिटरको उचाइमा पुगेपछि यात्राले अचानक अर्को आयाम ग्रहण गर्‍यो। एउटा अन्तिम घुम्ती पार गर्नेबित्तिकै आँखाअगाडि खुल्यो—रामारोशन।म केही क्षण स्तब्ध भएँ।न बोली निस्कियो।न कुनै प्रतिक्रिया।

कहिलेकाहीँ प्रकृतिले यति विराट रूप देखाउँछ कि भाषा आफैँ मौन हुन्छ। त्यही मौनता सबैभन्दा सुन्दर अभिव्यक्ति बन्छ। शब्दहरू एकाएक साना लागे। दृश्य असीमित भयो। मनले देखेको कुरा भाषाले बोक्न सकेन।

मेरो सामुन्ने हरियो पृथ्वीले आफ्नो विशाल आँचल क्षितिजसम्म फैलाएकी थिई। त्यस हरियालीमाथि बादलका सेता टुक्राहरू नववधूको घुम्टोजस्तै बिस्तारै सरिरहेका थिए। घाम कहिले बादलभित्र लुक्थ्यो, कहिले फेरि मुस्कुराउँदै बाहिर निस्कन्थ्यो। प्रकाश र छायाँको त्यो खेलले मैदानलाई प्रत्येक क्षण नयाँ चित्रमा रूपान्तरण गरिरहेको थियो। लाग्थ्यो, कुनै अदृश्य चित्रकारले हरेक सेकेन्डमा आफ्नो क्यानभास फेरि रङ्गाइरहेको छ।

हावाले लेकका घाँसहरूलाई हलुका स्पर्श गर्दा सम्पूर्ण मैदान हरियो समुद्रझैँ लहरिन्थ्यो। ती लहरहरूमा कुनै कोलाहल थिएन। केवल जीवनको मौन संगीत थियो। जंगली फूलहरू आफ्ना रङहरू लिएर पृथ्वीको अनुहारमा मुस्कान कोरिरहेका थिए। कतै नीला फूलहरू आकाशका टुक्राजस्ता देखिन्थे। कतै पहेँला फूलहरू घामका साना दीपजस्ता चम्किरहेका थिए। कतै राताम्मे लालीगुराँसले पहाडको हृदयमा प्रेमका अक्षर लेखिरहेका थिए।

टाढा हिमशृङ्खलाहरू नीलो आकाशको पृष्ठभूमिमा शुभ्र ध्यानमुद्रामा उभिएका थिए। उनीहरूमा कुनै प्रदर्शन थिएन। कुनै अहङ्कार थिएन। केवल मौन गौरव थियो। उनीहरूलाई हेर्दा लाग्थ्यो उचाइको वास्तविक अर्थ माथि पुग्नु होइन, माथि पुगेर पनि विनम्र रहनु हो।

हावामा घुलिएको लेकाली फूल, जडीबुटी र भिजेको माटोको सम्मिश्रित सुगन्धले सम्पूर्ण वातावरणलाई अलौकिक बनाएको थियो। त्यो सुगन्ध कुनै इत्रको बनावटी मिठास थिएन। त्यो हजारौँ वर्षदेखि हिमाल, वर्षा, घाम, वनस्पति र समयले संयुक्त रूपमा तयार पारेको प्रकृतिको मौलिक सुवास थियो। त्यसलाई नाकले मात्र होइन, मनले पनि श्वास फेरिरहेको अनुभूति हुन्थ्यो। एकपटक गहिरो सास फेरेपछि लाग्थ्यो, शरीरभित्रको थकान मात्र होइन, मनभित्रको धुलो पनि पखालिँदै गएको छ।

त्यही क्षण मैले बुझ्न सकेँ—किन रामारोशनलाई प्रकृतिको वरदान भनिन्छ।किन यहाँ आइपुगेपछि मानिसहरू समय बिर्सन्छन्।किन यात्राको सबै थकान एकैछिनमा हराउँछ।यो प्रकृतिले आफ्नै हातले रचेको एउटा जीवित महाकाव्य हो, जहाँ प्रत्येक पङ्क्ति हरियो छ, प्रत्येक उपमा नीलो छ, प्रत्येक बिम्ब शीतल छ।

रामारोशनलाई ‘बाह्र बण्ड, अठार खण्ड’ भनेर चिनिनु संयोग होइन। यहाँका बाह्र तालहरू प्रकृतिका बाह्र दर्पण हुन्। अठार घाँसे मैदानहरू पृथ्वीका अठार विशाल प्राङ्गण हुन्। प्रत्येक तालले आकाशलाई आफ्नै शैलीमा अँगालेको छ। प्रत्येक घाँसे मैदानले हावासँग आफ्नै लयमा नृत्य गरिरहेको छ।

बाटुले तालको शान्त नीलोपन ध्यानस्थ योगीजस्तो लाग्छ। लामी दहको फैलावट उदार हृदयजस्तो छ। तल्लो धाउनेको निस्तब्धता आत्मचिन्तनको निम्तो हो। रगाडे, लिस्सेडाली, गाग्रे, ताउले, दल्याना, डउठे, बाउले गडा र रामे ताल हरेकको आफ्नै स्वर छ, आफ्नै मौनता छ, आफ्नै दर्शन छ। कुनै तालले आकाशलाई गहिरो नीलो बनाउँछ। कुनै तालले बादललाई काखमा सुताउँछ। कुनै तालले साँझको सूर्यलाई सुनौलो आरतीमा बदलिदिन्छ।

त्यस बेला मैले महसुस गरेँ प्रकृतिका सबैभन्दा महान् कृतिहरू मानिसले बनाएका होइनन्। तिनलाई सिर्जना गर्न समयले हजारौँ वर्ष ध्यान गरेको हुन्छ। रामारोशन त्यही धैर्य, त्यही सौन्दर्य र त्यही मौनताको अद्वितीय प्रतिफल हो। यहाँ पुगेर मानिसले प्रकृतिलाई मात्र देख्दैन उसले आफ्नै आत्माको हरियो, निर्मल र उज्यालो रूपसँग पनि पुनः भेट गर्छ।

बाटुले तालको नीलोपन यति गहिरो थियो कि त्यसलाई हेर्दा लाग्थ्यो, कुनै तपस्वीको चेतना जल भएर पृथ्वीमा अवतरण भएको छ। लामी दह उदार आकाशको फैलावटझैँ चारैतिर विस्तारिएको थियो। तल्लो धाउनेको निस्तब्धता आत्मचिन्तनको निमन्त्रणा थियो। रगाडेले पहाडको मौनता बोकेको थियो। लिस्सेडालीले हरियालीलाई काखमा सुम्सुम्याएको थियो। गाग्रे तालको जल ऐनाभन्दा पनि निर्मल थियो। ताउले, दल्याना, डउठे, बाउले गडा र रामे ताल—हरेकको आफ्नै लय, आफ्नै स्वभाव र आफ्नै आत्मा थियो। एउटै भूगोलमा रहेर पनि ती सबैले प्रकृतिका फरक–फरक अध्याय सुनाइरहेका थिए।

कुनै तालमा हिमाल आफ्नो शुभ्र अनुहार नियालिरहेको थियो। कुनै तालमा बादलहरू बालकझैँ उफ्रँदै खेलिरहेका थिए। कतै नीलो आकाश जलभित्र यति स्पष्ट प्रतिबिम्बित हुन्थ्यो कि कुन आकाश वास्तविक हो र कुन प्रतिबिम्ब, छुट्याउन कठिन पर्थ्यो। पानीको सतहमा हल्का हावा स्पर्श गर्दा स–साना तरङ्गहरू उठ्थे, अनि ती तरङ्गहरूले आकाशका आकृतिहरूलाई फेरि नयाँ चित्रमा बदलिदिन्थे। प्रकृतिको कलाकारले मानौँ कुनै कूची प्रयोग नगरी केवल हावाको स्पर्शले जलरङको अनुपम चित्र कोरिरहेको थियो।

तालका वरिपरि फैलिएका हरिया घाँसे मैदानहरू ओसका थोपाले टल्किरहेका थिए। बिहानको सूर्यकिरण ती थोपामा पर्दा प्रत्येक थोपा एउटा सानो इन्द्रेणी बनेर चम्किन्थ्यो। हावाले घाँसलाई बिस्तारै हल्लाउँदा लाग्थ्यो, पृथ्वीले हरियो सागरको लयमा श्वास फेरिरहेकी छ। जंगली फूलहरू आफ्ना रङ र सुवास बोकेर यात्रुलाई मौन स्वागत गरिरहेका थिए। लेकाली जडीबुटीको माटोसँग मिसिएको सुगन्धले वातावरणलाई यति निर्मल बनाएको थियो कि प्रत्येक साससँगै शरीर मात्र होइन, चेतना पनि शुद्ध हुँदै गएको अनुभूति हुन्थ्यो।

त्यो दिन रामारोशनका तालहरूले मलाई कुनै नयाँ दृश्य मात्र दिएनन्, उनीहरूले एउटा पुरानो सत्य सम्झाए—मानिसले प्रकृतिलाई जित्न खोज्नु आवश्यक छैन, प्रकृतिसँग तादात्म्य स्थापित गर्न सिक्नु आवश्यक छ। किनकि जब मानिस आफ्नै अन्तरमनसँग मेल खान्छ, तब मात्र उसले तालको निर्मल जलमा आफ्नो वास्तविक प्रतिबिम्ब देख्न सक्छ।

डाँफेको मधुर आवाज सुनियो। टाढा लालीगुराँसका बोटहरू राताम्मे भएर उभिएका थिए। यहाँ पाइने नौ प्रकारका लालीगुराँस केवल वनस्पति होइनन्। ती पहाडका मुस्कान हुन्। जडीबुटीको सुगन्ध हावामा मिसिएको थियो। लोपोन्मुख वन्यजन्तुको सुरक्षित बासस्थान भएकाले यहाँको वन मौन भए पनि जीवनले भरिएको छ।

स्थानीय गोठालासँग भेट भयो।

उनले मुस्कुराउँदै भने, “हामीलाई यो ठाउँ स्वर्ग जस्तै लाग्छ। तर स्वर्ग हेर्न आउनेले स्वर्ग जोगाइदिनुपर्छ।”

फर्कने बेला साँझले पहाडहरूलाई सुनौलो रङले रंगाइसकेको थियो। अस्ताउँदो सूर्यले क्षितिजमा उज्यालोका अन्तिम रेखाहरू कोरिरहेको थियो। जिप ओरालो झर्दै थियो, तर स्मृतिहरू भने मनभित्र उकालो चढिरहेका थिए। रामारोशनका नीला ताल, लेकाली हावाको सुवास, वैद्यनाथको घण्टीनाद, बूढीगंगाको अविरल प्रवाह, गोठालाको निष्कपट मुस्कान र देउडाको सामूहिक स्वर बारम्बार मानसपटलमा झल्किन्थे।

त्यही क्षण एउटा प्रश्न मनमा उठ्यो—मानिस किन यात्रा गर्छ? केवल नयाँ ठाउँ हेर्न, तस्बिर खिच्न वा दूरी पार गर्न? सायद होइन। मानिस यात्रा गर्छ ताकि आफ्नो दृष्टि विस्तार गर्न सकोस्, अहङ्कारलाई सानो बनाउन सकोस् र आफ्नै अन्तरात्मासँग पुनः संवाद गर्न सकोस्। रामारोशनले मलाई मौनताको भाषा सिकायो, वैद्यनाथले आस्थाको गहिराइ बुझायो, अछामले संस्कृति भनेको संग्रहालयमा राखिएको वस्तु होइन, मानिसहरूको जीवनमा बाँचिरहेको मूल्य हो भन्ने सत्य देखायो। घर फर्किएपछि पनि यात्रा समाप्त भएन, किनकि केही यात्राहरू सडकमा टुङ्गिँदैनन्। ती स्मृतिमा उज्यालो बनेर बाँचिरहन्छन्, चिन्तनमा गुञ्जिरहन्छन् र जीवनका प्रत्येक मोडमा शान्त स्वरले सम्झाइरहन्छन्—गन्तव्य बाहिर होइन, आफ्नै अन्तरात्माभित्र छ।