काठमाडौँ– पछिल्लो समय नेपालका युवामाझ सरकारी सेवाप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएको छ। निजी क्षेत्रमा रोजगारीका अवसर हुँदाहुँदै पनि स्थिर करिअर, सामाजिक प्रतिष्ठा, सेवा–सुविधा र दीर्घकालीन रोजगारीको सुरक्षाका कारण धेरै युवा लोकसेवा आयोगले सञ्चालन गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षातर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।

विश्वविद्यालय तहको अध्ययन पूरा गरेपछि ‘अब के गर्ने?’ भन्ने प्रश्नको सामना गर्ने युवाका लागि लोकसेवा एउटा महत्वपूर्ण विकल्प बन्दै गएको छ। विशेषगरी स्नातक तह पूरा गरेका युवाहरू प्रशासन, लेखा, राजस्व, परराष्ट्र, न्याय, प्राविधिक तथा विभिन्न सरकारी सेवामा प्रवेश गर्ने लक्ष्यसहित तयारीमा जुट्ने गरेका छन्।

लोकसेवा केवल जागिर प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र नभई राज्यको प्रशासनिक संयन्त्रमा प्रवेश गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक ढोका पनि हो। यही कारण धेरै युवाले यसलाई आफ्नो करिअरको दीर्घकालीन योजनाका रूपमा लिन थालेका छन्।

स्थिर करिअरको खोजी:

युवाको लोकसेवाप्रतिको आकर्षणको एउटा प्रमुख कारण रोजगारीको स्थायित्व हो। निजी क्षेत्रमा काम गर्दा संस्थाको अवस्था, बजारको उतारचढाव वा अन्य कारणले रोजगारीमा अनिश्चितता आउन सक्ने भए पनि सरकारी सेवामा निश्चित प्रक्रिया र कानुनी व्यवस्थाअनुसार करिअर अगाडि बढ्ने भएकाले युवाले यसलाई सुरक्षित विकल्पका रूपमा हेर्ने गरेका छन्।

त्यससँगै सरकारी सेवामा प्रवेश गरेपछि अनुभव, कार्यसम्पादन र पदोन्नतिको प्रक्रियाबाट करिअर विकास गर्ने अवसर पनि हुन्छ। नियमित तलब, विभिन्न सुविधा, अवकाशपछिको सामाजिक सुरक्षा तथा जिम्मेवारीअनुसारको पदले पनि युवालाई आकर्षित गर्ने गरेको छ।

तर लोकसेवाप्रतिको आकर्षणलाई केवल जागिरको सुरक्षासँग मात्र जोडेर हेर्न मिल्दैन। धेरै युवाका लागि सरकारी सेवामा प्रवेश गर्नु भनेको नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएर काम गर्ने र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा योगदान गर्ने अवसर पनि हो।

प्रतिस्पर्धा पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण:

लोकसेवा युवाको आकर्षणको केन्द्र बनेसँगै प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र छ। सीमित पदका लागि ठूलो संख्यामा उम्मेदवार सहभागी हुने भएकाले तयारीमा सामान्य मेहनतले मात्र सफलता प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ।

लोकसेवा तयारी गर्ने अधिकांश विद्यार्थीले लिखित परीक्षा, वस्तुगत प्रश्न, विषयगत प्रश्न, सामान्य ज्ञान, समसामयिक विषय, संविधान, शासन प्रणाली, सार्वजनिक प्रशासन तथा आफूले आवेदन गरेको पदसँग सम्बन्धित विषयमा राम्रो तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले लोकसेवा तयारीलाई छोटो समयको प्रयासभन्दा पनि योजनाबद्ध अध्ययनका रूपमा लिन आवश्यक हुन्छ।

 लक्ष्य स्पष्ट बनाउने:

लोकसेवा तयारी सुरु गर्नुअघि आफू कुन सेवा र कुन पदमा प्रतिस्पर्धा गर्ने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ।

‘लोकसेवा पढ्छु’ भन्ने सामान्य लक्ष्यभन्दा ‘कुन तहको कुन पदका लागि तयारी गर्ने?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ। पदअनुसार पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली र आवश्यक योग्यता फरक हुन सक्छ।

त्यसैले सुरुमा सम्बन्धित पदको पाठ्यक्रम, परीक्षा योजना र विगतका प्रश्नपत्र अध्ययन गर्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।

पाठ्यक्रम नहेरी किताबको थुप्रो जम्मा गरेर पढ्न थाल्नु धेरै परीक्षार्थीको सामान्य गल्ती हो। पाठ्यक्रमले के पढ्ने र के नपढ्ने भन्ने सीमा निर्धारण गरिदिन्छ।

पाठ्यक्रमलाई आधार बनाउने:

लोकसेवा तयारीको मुख्य आधार नै पाठ्यक्रम हो। पाठ्यक्रमलाई प्रिन्ट गरेर वा मोबाइलमा सुरक्षित राखेर अध्ययनको दैनिक योजनासँग जोड्न सकिन्छ।

पाठ्यक्रमका प्रत्येक शीर्षकलाई छुट्टाछुट्टै भागमा विभाजन गरी तयारी गर्नुपर्छ।

उदाहरणका लागि संविधान, प्रशासन, अर्थतन्त्र, इतिहास, भूगोल, विज्ञान–प्रविधि, समसामयिक विषय र सार्वजनिक व्यवस्थापनलाई छुट्टाछुट्टै खण्डमा राखेर अध्ययन गर्दा दोहोर्‍याउन सजिलो हुन्छ।

 दैनिक अध्ययनको तालिका बनाउने:

लोकसेवा तयारीमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा निरन्तरता हो।

एक दिन १० घण्टा पढेर त्यसपछि तीन दिन किताब नखोल्नुभन्दा दैनिक ४–५ घण्टा नियमित अध्ययन गर्नु प्रभावकारी हुन सक्छ। आफ्नो समयअनुसार बिहान, दिउँसो वा बेलुका निश्चित समय छुट्याउन सकिन्छ।

दैनिक अध्ययनको एउटा नमुना तालिका यस्तो हुन सक्छ :

१ घण्टा सामान्य ज्ञान तथा समसामयिक विषय

२ घण्टा मुख्य विषयको अध्ययन

१ घण्टा वस्तुगत प्रश्न अभ्यास

१ घण्टा विगतका प्रश्नपत्र तथा नमुना सेट

३० मिनेट पढेको विषयको पुनरावृत्ति

आफ्नो क्षमता र समयअनुसार यो तालिका परिवर्तन गर्न सकिन्छ।

समाचारसँग जोडिने:

लोकसेवा तयारी गर्ने विद्यार्थीका लागि समसामयिक विषय निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। देशको राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रशासन, विकास आयोजना, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, विज्ञान तथा प्रविधि, वातावरण, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय महत्वपूर्ण घटना आदिबारे नियमित जानकारी राख्नुपर्छ।

तर समाचार पढ्दा सबै कुरा कण्ठ गर्ने प्रयास गर्नु आवश्यक छैन। परीक्षाका लागि उपयोगी तथ्य, तथ्यांक, नीति, कानुन, निर्णय, महत्वपूर्ण व्यक्तित्व तथा घटनालाई छोटो नोट बनाएर राख्दा पुनरावृत्तिमा सजिलो हुन्छ।

 पुराना प्रश्नपत्रलाई साथी बनाउने:

लोकसेवा तयारीमा विगतका प्रश्नपत्र अत्यन्त उपयोगी हुन्छन्।

पुराना प्रश्नपत्र हेर्दा परीक्षामा कस्ता विषयलाई प्राथमिकता दिइन्छ, प्रश्नको शैली कस्तो हुन्छ र आफ्नो तयारी कुन स्तरमा छ भन्ने थाहा हुन्छ।

पहिले प्रश्नपत्र हेरेर आफूले उत्तर दिन सक्ने प्रयास गर्ने र त्यसपछि किताब तथा नोटबाट उत्तर खोज्ने अभ्यास अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।

नोट छोटो र उपयोगी बनाउने:

लोकसेवा तयारीमा धेरै किताब पढ्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। पढेको कुरा सम्झन सक्ने क्षमता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले लामो नोट बनाउनुको सट्टा मुख्य तथ्य, परिभाषा, मिति, तथ्यांक, कानुनी व्यवस्था र महत्वपूर्ण बुँदालाई छोटकरीमा टिपोट गर्नुपर्छ।

परीक्षा नजिकिँदा हजारौँ पृष्ठको किताब दोहोर्‍याउन कठिन हुन्छ तर आफ्नै छोटो नोट दोहोर्‍याउन सजिलो हुन्छ।

‘मक टेस्ट’को अभ्यास:

परीक्षामा ज्ञानसँगै समय व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। घरमै परीक्षा वातावरण बनाएर नियमित ‘मक टेस्ट’ दिनु उपयोगी हुन्छ।

निर्धारित समयभित्र प्रश्न समाधान गर्ने अभ्यासले परीक्षाको दबाब कम गर्न सहयोग गर्छ। गलत भएका प्रश्नलाई छुट्टै टिपोट गरेर पुनः अध्ययन गर्नुपर्छ।

केवल सही उत्तर कति आए भनेर हेर्नुभन्दा गलत उत्तर किन भयो? भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग:

लोकसेवा तयारी गर्ने युवाका लागि मोबाइल उपयोगी पनि हुन सक्छ र बाधक पनि।

अनलाइन कक्षा, डिजिटल नोट, समाचार तथा अभ्यास सामग्रीका कारण मोबाइलबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ। तर अनावश्यक सामाजिक सञ्जाल, भिडियो तथा मनोरञ्जनमा धेरै समय बिताउँदा अध्ययन प्रभावित हुन सक्छ।

त्यसैले पढ्ने समयमा मोबाइलको अनावश्यक प्रयोग नियन्त्रण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

 कोचिङभन्दा आत्मअनुशासन महत्वपूर्ण:

लोकसेवा तयारीका लागि विभिन्न तयारी कक्षा तथा अनलाइन माध्यम उपलब्ध छन्। आवश्यक परे त्यस्ता कक्षाबाट मार्गदर्शन लिन सकिन्छ। तर कोचिङमा पढ्दैमा मात्र सफलता सुनिश्चित हुँदैन।

अन्ततः सफलता आफ्नै अध्ययन, पुनरावृत्ति, अभ्यास र अनुशासनमा निर्भर हुन्छ।

अरूले पढेको समयसँग आफ्नो समय तुलना गर्नुभन्दा आफूले दैनिक कति प्रगति गरिरहेको छु भन्ने मूल्यांकन गर्नु राम्रो हुन्छ।

असफलतालाई अन्त्य नठानौँ:

लोकसेवा परीक्षामा पहिलो प्रयासमै सफलता प्राप्त गर्ने सबै हुँदैनन्। कतिपयले पटक–पटक परीक्षा दिएर सफलता प्राप्त गर्छन्।

एकपटक असफल भएपछि आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्नुपर्छ। कुन विषय कमजोर भयो? समय व्यवस्थापनमा समस्या भयो कि? प्रश्न बुझ्न कठिन भयो कि? पर्याप्त पुनरावृत्ति भएन कि? यस्ता प्रश्नको उत्तर खोजेर अर्को प्रयासको तयारी गर्नुपर्छ।

लोकसेवा तयारीमा असफलता पनि सिकाइको एउटा चरण बन्न सक्छ।

युवाका लागि किन राम्रो विकल्प?

लोकसेवा युवाका लागि राम्रो विकल्प हुनुको अर्को कारण यसको व्यापकता हो। विभिन्न शैक्षिक योग्यता र विषयअनुसार सरकारी सेवाका फरक–फरक अवसर उपलब्ध हुन्छन्।

प्रशासनिक सेवामा रुचि हुनेदेखि प्राविधिक क्षेत्रमा दक्षता भएका युवासम्मका लागि विभिन्न अवसर हुन्छन्। यसले युवालाई आफ्नो क्षमता र रुचिअनुसार करिअर छनोट गर्ने बाटो दिन्छ।

सरकारी सेवामा प्रवेश गरेपछि देशका विभिन्न भूगोल, समुदाय र नागरिकसँग प्रत्यक्ष काम गर्ने अवसरसमेत प्राप्त हुन्छ। यसले व्यक्तिगत करिअरसँगै सार्वजनिक सेवाको अनुभव पनि प्रदान गर्छ।

‘जागिर’ मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि:

लोकसेवा तयारी गर्दा युवाले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ,सरकारी सेवा केवल तलब खाने जागिर होइन। यो नागरिकप्रति जिम्मेवारी वहन गर्ने क्षेत्र हो।

सरकारी कर्मचारीले सार्वजनिक स्रोत, नीति कार्यान्वयन र सेवा प्रवाहसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी निर्वाह गर्छन्। त्यसैले लोकसेवामा प्रवेश गर्ने लक्ष्य राख्ने युवाले विषयगत ज्ञानसँगै इमानदारी, अनुशासन, निष्पक्षता र सेवाभावलाई पनि आफ्नो व्यक्तित्वको हिस्सा बनाउन आवश्यक छ।

युवाको बढ्दो आकर्षण सकारात्मक संकेत:

नेपालमा रोजगारी र करिअरको विषयमा युवामाझ बढिरहेको चिन्ताका बीच लोकसेवाप्रतिको आकर्षणलाई एउटा सकारात्मक संकेतका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

राज्य सञ्चालनका लागि सक्षम, दक्ष र प्रतिस्पर्धी जनशक्ति आवश्यक हुन्छ। योग्य युवाहरू सार्वजनिक सेवामा प्रवेश गर्न इच्छुक हुनु राज्यका लागि पनि महत्वपूर्ण विषय हो।

तर लोकसेवामा प्रवेश गर्न चाहने युवाले केवल ‘सरकारी जागिर सुरक्षित हुन्छ’ भन्ने सोचमा सीमित नभई आफूले कस्तो सेवा दिन सक्छु भन्ने प्रश्न पनि गर्न आवश्यक छ।

 तयारीको सूत्र:

लोकसेवा तयारी गर्ने युवाका लागि सफलताको कुनै एक मात्र सूत्र हुँदैन। तर स्पष्ट लक्ष्य, पाठ्यक्रमको अध्ययन, नियमित पढाइ, समसामयिक ज्ञान, पुराना प्रश्नपत्रको अभ्यास, नियमित पुनरावृत्ति, समय व्यवस्थापन र आत्मअनुशासन सफल तयारीका आधार बन्न सक्छन्।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक समयमा युवाले करिअरका विभिन्न विकल्प खोजिरहेका छन्। ती विकल्पमध्ये लोकसेवा एउटा सम्मानजनक र दीर्घकालीन करिअरको बाटो बन्न सक्छ।

तर लोकसेवा ‘भाग्यले दिने जागिर’ होइन, निरन्तर तयारी र प्रतिस्पर्धाबाट प्राप्त गर्ने अवसर हो। त्यसैले तयारी गर्न चाहने युवाले अरूको सफलताको कथा सुनेर मात्र होइन, आफ्नै लक्ष्य निर्धारण गरेर आजैदेखि योजनाबद्ध रूपमा अघि बढ्न आवश्यक छ।

लोकसेवा पास गर्ने पहिलो कदम परीक्षा दिनु होइन, आफूले किन लोकसेवा रोजेको हो भन्ने कुरा स्पष्ट बुझ्नु हो। त्यसपछि सुरु हुन्छ—नियमित अध्ययन, निरन्तर अभ्यास र सफलताको यात्रा।