काठमाडौँ– नेपालमा आज अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ। ‘भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षा’ भन्ने नारासहित मनाइँदै गरेको यस वर्षको दिवसले नेपालका युवाको वर्तमान अवस्था, उनीहरूका आकाङ्क्षा, अवसर र चुनौतीमाथि बहस गर्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर दिएको छ।

नेपालको जनसंख्यामा युवाको हिस्सा ठूलो छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार १६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका युवाको संख्या एक करोड २४ लाख १२ हजार १७३ छ। यो कुल जनसंख्याको ४२ दशमलव ५६ प्रतिशत हो। अर्थात् नेपालमा हरेक सय जनामध्ये करिब ४३ जना युवा छन्।

यति ठूलो जनसंख्या युवा उमेर समूहमा हुनु नेपालका लागि जनसांख्यिक अवसर हो। युवामा रहेको ऊर्जा, सिर्जनशीलता, सीप, प्रविधिको ज्ञान र नयाँ सोचलाई उत्पादन तथा विकाससँग जोड्न सके मुलुकको आर्थिक तथा सामाजिक रूपान्तरणमा ठूलो योगदान पुग्न सक्छ। तर अवसर सिर्जना गर्न नसकिए यही जनसांख्यिक लाभ बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन र निराशाको कारण बन्न सक्ने चुनौती पनि उत्तिकै छ।

युवाको आकाङ्क्षा फेरिँदैछ:

आजका युवाको सपना अघिल्ला पुस्ताको भन्दा फरक हुँदै गएको छ। स्थायी जागिर मात्र रोजगारीको अन्तिम विकल्प हो भन्ने सोच विस्तारै बदलिँदैछ। प्रविधिको विकाससँगै युवाले उद्यमशीलता, स्टार्टअप, डिजिटल व्यवसाय, स्वतन्त्र पेसा, सिर्जनशील उद्योग र विश्वव्यापी रोजगारीका अवसर खोजिरहेका छन्।

नेपालमै बसेर अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका लागि काम गर्ने, डिजिटल माध्यमबाट सेवा तथा वस्तु बिक्री गर्ने र आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गर्ने युवाको संख्या पनि बढ्दो छ। सामाजिक सञ्जाल र सूचना प्रविधिले युवालाई आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गर्ने तथा बजारसँग जोडिने नयाँ अवसर दिएको छ।

तर सबै युवाको अवस्था एउटै छैन। शहरमा प्रविधि र अवसरको पहुँच बढ्दै जाँदा ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा रहेका धेरै युवा अझै गुणस्तरीय शिक्षा, सीप, रोजगारी, वित्तीय पहुँच र प्रविधिको अभावसँग जुधिरहेका छन्। त्यसैले ‘भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षा’ भन्ने नाराले नेपालका युवाको विविधता र उनीहरूको समान भविष्यको चाहनालाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।

रोजगारी सबैभन्दा ठूलो प्रश्न:

युवाका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती रोजगारीको अवसर हो। शिक्षा पूरा गरेपछि रोजगारी खोज्ने तर पर्याप्त अवसर नपाउने अवस्था अझै विद्यमान छ। रोजगारी पाए पनि सीपअनुसारको काम, उचित पारिश्रमिक र भविष्यको सुनिश्चितता नहुनु अर्को समस्या हो।

यही कारण ठूलो संख्यामा नेपाली युवा वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। घरपरिवार र समाजबाट टाढा रहेर विदेशमा श्रम गर्नुपर्ने बाध्यता धेरै युवाको साझा अनुभव बनेको छ।

वैदेशिक रोजगारीले परिवारको आय र देशको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको भए पनि ठूलो संख्यामा युवाशक्ति विदेशिनु दीर्घकालीन रूपमा चुनौतीपूर्ण विषय हो। उत्पादनशील उमेरका नागरिक बाहिरिँदा देशभित्र श्रमशक्ति र उद्यमशीलताको कमी हुन सक्छ।

त्यसैले युवालाई विदेश जानबाट रोक्नेभन्दा पनि नेपालमै उनीहरूले सम्मानजनक आम्दानीसहित आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो।

उद्यमशीलतातर्फ बढ्दो आकर्षण:

युवामा उद्यमशीलताको आकर्षण भने बढ्दै गएको छ। परम्परागत रोजगारीको विकल्पका रूपमा आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने सोच विकास भइरहेको छ। सूचना प्रविधि, कृषि, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, ई–कमर्स, वित्तीय प्रविधि तथा विभिन्न सिर्जनशील क्षेत्रमा युवाले नयाँ सम्भावना खोजिरहेका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका अवसरमा सूचना प्रविधि उद्यमी तथा स्टार्टअप व्यवसाय राष्ट्रिय पुरस्कारबाट विभिन्न छवटा व्यवसायलाई पुरस्कृत गर्ने कार्यक्रमले पनि युवाको उद्यमशील क्षमतालाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयासलाई देखाउँछ। सातै प्रदेशका युवा उद्यमीलाई पुरस्कृत गर्ने कार्यक्रमले राजधानीबाहिर पनि उद्यमशीलताको सम्भावना रहेको सन्देश दिन्छ।

तर स्टार्टअप सुरु गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। व्यवसाय सञ्चालनका लागि लगानी, बजार, प्रविधि, परामर्श, कानुनी सहजीकरण र निरन्तरता आवश्यक हुन्छ। धेरै युवा राम्रो सोच र योजनाका साथ व्यवसाय सुरु गरे पनि पूँजीको अभाव, बजारको अनिश्चितता तथा नीतिगत झन्झटका कारण लामो समय टिक्न सकिरहेका छैनन्।

त्यसैले युवाको उद्यमशीलतालाई पुरस्कार र कार्यक्रममै सीमित नराखी वित्तीय तथा संस्थागत सहयोगसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
नीतिनिर्माणमा युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता

युवा दिवसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष युवाको नीति निर्माणमा सहभागिता हो। युवा आफैंले भोगिरहेका समस्या र आवश्यकतालाई नीति निर्माणको तहमा पर्याप्त रूपमा सम्बोधन गर्न युवाको प्रत्यक्ष सहभागिता आवश्यक हुन्छ।

युवाका लागि नीति बनाउँदा युवालाई लाभग्राहीका रूपमा मात्र हेर्ने होइन, नीति निर्माणका साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। शिक्षा, रोजगारी, उद्यमशीलता, स्वास्थ्य, प्रविधि, खेलकुद, वातावरण तथा सामाजिक विकासका क्षेत्रमा युवाको आवाज नीतिमा प्रतिबिम्बित हुन सके त्यसको कार्यान्वयन पनि प्रभावकारी हुन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको उद्देश्य पनि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा युवा केन्द्रित बहस तथा पैरवी गर्ने, नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा युवा सहभागिता बढाउने तथा युवा केन्द्रित संस्था र निकायबीच सहकार्य र साझेदारी विस्तार गर्नु हो।

यसले युवालाई केवल भविष्यका नागरिकका रूपमा होइन, वर्तमानका विकास साझेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।

डिजिटल पुस्ताको नयाँ सम्भावना:

आजको युवा पुस्ता प्रविधिसँग नजिक छ। मोबाइल फोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल उनीहरूको दैनिक जीवनको हिस्सा बनेका छन्। यसले सूचना प्राप्त गर्ने, सिक्ने, काम गर्ने र व्यवसाय सञ्चालन गर्ने तरिका परिवर्तन गरिदिएको छ।

डिजिटल प्रविधिको सही उपयोग गर्न सके नेपाली युवाका लागि देशको सीमाभन्दा बाहिर पनि अवसरको ढोका खुल्न सक्छ। अनलाइन सेवा, सफ्टवेयर विकास, ग्राफिक डिजाइन, डिजिटल मार्केटिङ, सामग्री उत्पादन, अनलाइन शिक्षा र अन्य क्षेत्रमा नेपाली युवाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्।

तर डिजिटल पहुँचको असमानता अझै चुनौती हो। सबै युवासँग समान इन्टरनेट पहुँच, उपकरण, डिजिटल सीप र आर्थिक क्षमता छैन। त्यसैले डिजिटल पुस्ता निर्माणसँगै डिजिटल विभेद कम गर्नु पनि राज्यको प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ।

शिक्षा र सीपबीचको दूरी:

युवाको भविष्यसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण विषय शिक्षा र रोजगारीबीचको सम्बन्ध हो। विश्वविद्यालय तथा शैक्षिक संस्थाबाट प्राप्त प्रमाणपत्रले मात्र रोजगारी सुनिश्चित गर्न नसक्ने अवस्था छ।

बजारले माग गरेको सीप र युवाले प्राप्त गरेको शिक्षाबीच दूरी हुँदा शिक्षित बेरोजगारीको समस्या देखिन्छ। त्यसैले शिक्षालाई रोजगार बजारसँग जोड्ने, प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको पहुँच बढाउने र पढ्दै कमाउँदै गर्ने अवसर सिर्जना गर्ने नीति आवश्यक छ।

युवालाई केवल परीक्षा पास गर्ने शिक्षा होइन, समस्या समाधान गर्ने, प्रविधि प्रयोग गर्ने, उद्यम सञ्चालन गर्ने र बदलिँदो बजारमा आफूलाई अनुकूलन गर्न सक्ने सीप आवश्यक छ।

युवामैत्री शासनको आवश्यकता:

युवाका समस्या समाधान गर्न सरकारका विभिन्न निकायबीच समन्वय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। युवा नीति एउटा मन्त्रालय वा एउटा संस्थाको मात्र विषय होइन। शिक्षा, श्रम, उद्योग, अर्थ, सूचना प्रविधि, कृषि, पर्यटन लगायतका क्षेत्रका नीति युवासँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्।

त्यसैले युवामैत्री शासनको अर्थ युवाका लागि कार्यक्रम घोषणा गर्नु मात्र होइन। नीति निर्माणदेखि बजेट विनियोजन, कार्यान्वयन र मूल्यांकनसम्म युवाको आवश्यकतालाई केन्द्रमा राख्नु हो।

युवा केन्द्रित सरकारी, गैरसरकारी तथा निजी संस्थाबीच सहकार्य र साझेदारी विस्तार गर्नुपर्ने विषय पनि अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको प्रमुख उद्देश्यमा परेको छ।

विविधताबीच साझा आकाङ्क्षा:

नेपालका युवाको सामाजिक, भौगोलिक, भाषिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवस्था फरक छ। हिमालदेखि तराईसम्म, शहरदेखि गाउँसम्म युवाका अवसर र चुनौती समान छैनन्।

तर उनीहरूको एउटा साझा आकाङ्क्षा छ– सुरक्षित भविष्य, सम्मानजनक रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर र आफ्नो देशमै सम्भावना खोज्ने वातावरण।

यस वर्षको ‘भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षा’ नाराले यही विविधताबीचको साझा चाहनालाई जोड दिएको छ। युवा दिवसले सांस्कृतिक, भौगोलिक, भाषिक, शारीरिक तथा प्रविधिजन्य विविधताबीच एकता र पारस्परिकता प्रवर्द्धन गर्दै अघि बढ्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।

दिवसका कार्यक्रमले के सन्देश दिन्छन्?

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका अवसरमा काठमाडौँको कमलादीस्थित प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा विशेष समारोह आयोजना हुँदैछ। कार्यक्रममा सूचना प्रविधि तथा स्टार्टअप व्यवसायसम्बन्धी प्रदर्शनी राखिएको छ। भृकुटीमण्डपदेखि कमलादीसम्म युवा जागरण दौड आयोजना हुँदैछ।

मूल समारोहमा नेपालमा युवा उद्यमशीलता र रोजगारी प्रवर्द्धनका विषयमा उच्चस्तरीय प्यानल छलफल हुँदैछ। सूचना प्रविधि उद्यमी तथा स्टार्टअप व्यवसाय राष्ट्रिय पुरस्कारबाट विभिन्न छवटा व्यवसाय र सातै प्रदेशका युवा उद्यमीलाई पुरस्कृत गर्ने कार्यक्रम पनि छ।

यी कार्यक्रम आफैंमा महत्वपूर्ण भए पनि दिवसको वास्तविक अर्थ त्यसपछि सुरु हुने बहस र कार्यान्वयनमा निर्भर हुन्छ। युवा दिवसमा युवाका समस्या र सम्भावनाबारे चर्चा गरेर मात्र पुग्दैन। त्यसलाई नीति, बजेट र व्यवहारमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने चुनौती छ।

युवा दिवस उत्सवभन्दा प्रतिबद्धताको दिन:

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस विश्वभर युवाको भूमिका र योगदानलाई सम्मान गर्ने दिन हो। नेपालका लागि भने यो दिवस अझ महत्वपूर्ण छ, किनकि देशको कुल जनसंख्याको ४२ दशमलव ५६ प्रतिशत हिस्सा १६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहमा छ।

यति ठूलो युवा जनसंख्यालाई अवसर दिन सकिएमा नेपालले आर्थिक विकास, उद्यमशीलता र सामाजिक रूपान्तरणमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ। तर अवसर सिर्जना गर्न नसकिए यही जनसांख्यिक संरचना चुनौतीमा परिणत हुन सक्छ।

त्यसैले अबको बहस ‘युवालाई के दिने?’ भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। ‘युवाको क्षमता र सिर्जनशीलतालाई देश विकासमा कसरी उपयोग गर्ने?’ भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ।

युवा रोजगारीका खोजकर्ता मात्र होइनन्, रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावित उद्यमी पनि हुन्। उनीहरू नीतिका लाभग्राही मात्र होइनन्, नीति निर्माणका साझेदार पनि हुन्। उनीहरू देशको भविष्य मात्र होइनन्, वर्तमान विकासका महत्वपूर्ण शक्ति हुन्।

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसले यही तथ्यलाई पुनः स्मरण गराएको छ। युवाको संख्या ठूलो हुनु आफैंमा उपलब्धि होइन। त्यसलाई ज्ञान, सीप, अवसर, लगानी र नेतृत्वसँग जोड्न सक्नु नै नेपालको वास्तविक उपलब्धि हुनेछ।

आजको युवा पुस्ताले परिवर्तन चाहेको छ। उसले अवसर चाहेको छ, आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने ठाउँ चाहेको छ र आफ्नो भविष्यबारे निर्णय गर्ने अधिकार चाहेको छ। राज्य, निजी क्षेत्र र समाजले युवाको यही आकाङ्क्षालाई बुझेर वातावरण बनाउन सके ‘भिन्न परिवेश, साझा आकाङ्क्षा’ केवल दिवसको नारा नभई नेपालको विकास यात्राको आधार बन्न सक्छ।