(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:

मोरङ:

कर्णालीको आकाश सधैं फराकिलो लाग्छ। त्यहाँ बादलहरू पनि हतार गर्दैनन्। हावा बिस्तारै बग्छ। पहाडहरू मौन उभिन्छन्। मानौँ उनीहरूले हजारौँ वर्षको इतिहास आफ्ना छातीमा सुरक्षित राखेका छन्। मेरो यात्रा जुम्लातर्फ थियो। तर यो स्मृतिको यात्रा थियो। यो इतिहास, दर्शन र आत्मबोधको यात्रा थियो। खलङ्गा बजारबाट बिहानको सुनौलो घामसँगै यात्रा आरम्भ गर्दा मनभित्र एउटा अनौठो उत्सुकता जागेको थियो। चन्दननाथ मन्दिरको घण्टीको मधुर ध्वनि हावामा मिसिएको थियो। तिला नदीको कलकल स्वर टाढासम्म सुनिन्थ्यो। बजार बिस्तारै जाग्दै थियो, तर पहाडहरू भने रातिदेखिकै ध्यानमा मग्न देखिन्थे।

कनकासुन्दरीतर्फ जाने बाटो उकालो थियो। पहाडी यात्राको प्रत्येक उकालोले मानिसलाई केही न केही सिकाउँछ। समथर भूमिमा हिँड्दा शरीर अगाडि बढ्छ, तर उकालोमा हिँड्दा आत्मा पनि अगाडि बढ्छ। बाटोभरि मार्सी धानका खेतहरू देखिन्थे। तिनका सुनौला बाला हावासँगै लहराइरहेका थिए। ती खेतहरू पुस्तौँको पसिना, संघर्ष र आशाका जीवित दस्तावेज थिए। मैले महसुस गरें, सभ्यता केवल दरबार र सहरले निर्माण गर्दैन, किसानका हातले पनि निर्माण गर्छ। पहाडका कठोर ढिस्काहरूमा जीवन उमार्ने मानिसहरू नै वास्तवमा सभ्यताका मौन नायक हुन्।

यात्राको क्रममा सिंजा उपत्यकाको स्मृति बारम्बार मनमा आइरह्यो। कनकासुन्दरीतर्फ उक्लिँदै गर्दा प्रत्येक डाँडाले, प्रत्येक खोल्साले र प्रत्येक शीतल हावाको झोक्काले मलाई सिंजाको इतिहासतर्फ फर्काइरहेको थियो। यही भूमि खस सभ्यताको केन्द्र थियो। यहीँ नेपाली भाषाका प्रारम्भिक स्वरहरू जन्मिएका थिए। यही उपत्यकाले एउटा विशाल राज्यको राजनीतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक यात्रालाई आफ्नो काखमा हुर्काएको थियो। नागराजले स्थापना गरेको खस राज्य, क्राचल्ल र अशोक चल्लको प्रभावशाली शासन, रिपुमल्लको वैभव र मल्लकालीन सभ्यताको उज्यालो यी सबै इतिहासका अध्यायहरू यही आकाशमुनि लेखिएका थिए। तर आज ती राजाहरू छैनन्। उनीहरूका दरबारहरू भग्नावशेष बनेका छन्। उनीहरूका सिंहासनहरू धूलोमा परिणत भएका छन्। समयले तिनका गौरवलाई स्मृतिमा सीमित गरिदिएको छ। तर पहाडहरू अझै उभिएका छन्। नदीहरू अझै बगिरहेका छन्। आकाश अझै उस्तै विशाल छ। प्रकृतिले मानौँ एउटा शाश्वत सत्य दोहोर्याइरहेकी छ शक्ति क्षणिक हुन्छ, तर सत्य शाश्वत हुन्छ।

सिंजाको कथा संसारका सबै महान् सभ्यताहरूको साझा कथा हो। कुनै समय संसारलाई चकित बनाउने मिस्रको सभ्यता नाइल नदीका किनारमा फस्टाएको थियो। पिरामिडहरूले आज पनि मानव प्रतिभाको प्रमाण दिन्छन्, तर ती निर्माण गर्ने फराओहरू इतिहासका पानामा मात्र सीमित छन्। मेसोपोटामियाको सभ्यता टिग्रिस र युफ्रेटिस नदीको बीचमा उदाएको थियो। त्यहाँबाट कानुन, लेखन र राज्य व्यवस्थाका अनेक अवधारणाहरू जन्मिएका थिए। तर आज त्यहाँका राजाहरू केवल पुरातात्त्विक अध्ययनका विषय बनेका छन्। रोमन साम्राज्यले एक समय युरोप, अफ्रिका र एसियासम्म आफ्नो प्रभाव फैलाएको थियो। उनीहरूका सेना अपराजेय मानिन्थे। तर आज रोमन साम्राज्यको शक्ति इतिहासको पाठ्यपुस्तकमा सीमित छ। चीनको प्राचीन सभ्यता, माया सभ्यता, इन्का सभ्यता र सिन्धु सभ्यताको कथा पनि यही सत्यको प्रमाण हो।

सिंजा उपत्यकाले पनि यही विश्वव्यापी दर्शनलाई प्रतिध्वनित गर्छ। कुनै समय राज्य, शक्ति, सेना र वैभवको केन्द्र रहेको यो भूमि आज शान्त छ। यहाँका भग्नावशेषहरूले सत्ता र समयको सीमिततालाई सम्झाउँछन्। तर त्यहीँ जन्मिएको भाषा अझै जीवित छ। संस्कृतिका मूल्यहरू अझै जीवित छन्। जनताको स्मृतिमा इतिहास अझै जीवित छ। यसैले सिंजाले सिकाउँछ कि सभ्यताको वास्तविक महानता दरबारको उचाइमा होइन, उसले मानव चेतनालाई दिएको योगदानमा हुन्छ।

जब म सिंजाको इतिहास सम्झिन्छु, मलाई लाग्छ मानव सभ्यताहरू नदीका लहरहरू जस्तै हुन्। केही समय चम्किन्छन्। केही समय गर्जिन्छन्। अनि बिस्तारै समयको समुद्रमा विलीन हुन्छन्। तर सत्य, ज्ञान र संस्कृति भने नदीको जलचक्रजस्तै पुनः पुनः जीवन्त भइरहन्छन्। सिंजा त्यसै अमर चेतनाको प्रतीक हो। यहाँ इतिहास समाप्त भएको छैन; यहाँ इतिहासले समयलाई जितेर स्मृतिमा अमरता प्राप्त गरेको छ।

बाटोमा भेटिएका एक वृद्धले यात्राको अर्थलाई झन् गहिरो बनाइदिए। मैले कनकासुन्दरी पुग्न अझ कति समय लाग्छ भनेर सोध्दा उनले मुस्कुराउँदै भने, “पहाडमा दूरी पाइला गनेर नापिँदैन बाबु, धैर्यले नापिन्छ।” उनको उत्तर साधारण थिएन। त्यो जीवनको गहिरो दर्शन थियो। वास्तवमा जीवन पनि यस्तै रहेछ। मानिसहरू सफलताको दूरी वर्ष र उपलब्धिले नाप्छन्, तर जीवनको वास्तविक उचाइ धैर्य र सहनशीलताले निर्धारण गर्छ।

जति माथि उक्लिँदै गएँ, हावा त्यति नै शीतल हुँदै गयो। वनहरू घना हुँदै गए। अग्ला देवदारुका रुखहरू कुनै प्राचीन ऋषिमुनिजस्ता स्थिर उभिएका थिए। तिनीहरूको मौनतामा एउटा अद्भुत शक्ति थियो। त्यही मौनता हेर्दा मनमा प्रश्न उठ्यो मानिस किन यति अशान्त छ? रुखहरू किन यति शान्त छन्? सायद रुखले भविष्यको चिन्ता गर्दैनन्। तिनीहरू वर्तमानमा बाँच्छन्। मानिस भने भोलिको डर र हिजोको पश्चात्तापमा अल्झिन्छ। यही कारणले उसले वर्तमान गुमाउँछ र शान्ति पनि गुमाउँछ।

कनकासुन्दरी पुग्दा दिनको घाम मधुर भइसकेको थियो। त्यहाँको वातावरणमा एउटा अद्भुत पवित्रता थियो। मन्दिर परिसरमा धूपको सुगन्ध फैलिएको थियो। घण्टीको ध्वनि हावासँगै टाढासम्म फैलिन्थ्यो। त्यहाँ उभिँदा लाग्थ्यो, समयको गति केही क्षणका लागि थामिएको छ। मैले आँखाहरू बन्द गरें। केही मागिनँ। कुनै विशेष प्रार्थना पनि गरिनँ। केवल मौन भएर बसेँ। त्यही मौनताभित्र मैले आफूलाई सुन्न थालेँ। आफ्नो श्वास सुन्न थालेँ। प्रकृतिको धड्कन सुन्न थालेँ। त्यस क्षणमा लाग्यो ईश्वर कुनै टाढाको शक्ति होइनन्। उनी चेतनाभित्र छन्। हावामा छन्। नदीको प्रवाहमा छन्। प्रत्येक जीवित क्षणमा छन्।

कनकासुन्दरीको आध्यात्मिक महत्त्व  धार्मिक आस्थामा सीमित छैन। यो आत्मसंवादको भूमि हो। यहाँ मानिसले संसारसँग भन्दा बढी आफ्नै अन्तरात्मासँग भेट गर्छ। यहाँका पहाडहरूले धैर्य सिकाउँछन्। नदीहरूले प्रवाह सिकाउँछन्। वनहरूले मौनताको भाषा सिकाउँछन्। र आकाशले असीमितताको अनुभूति गराउँछ। यही कारणले यो ठाउँ चेतनाको एक अवस्था हो।

दिउँसो ढल्दै गर्दा केही स्थानीय महिलाहरू देउडा गीत गाउँदै थिए। ती गीतहरूमा पहाडको पीडा थियो। परदेशिएका छोराहरूको सम्झना थियो। जीवनको संघर्ष थियो। तर त्यस संघर्षभित्र पनि आशाको उज्यालो थियो। मैले महसुस गरें, लोकगीतहरू केवल मनोरञ्जनका साधन होइनन्। ती समाजका सामूहिक आत्मकथा हुन्। इतिहासका पुस्तकहरूले नसमेटेका भावनाहरू लोकगीतहरूले समेटेका हुन्छन्। यहाँका गीतहरूमा कर्णालीको आत्मा बोलिरहेको थियो।

मन्दिर नजिकको एउटा डाँडोमा पुगेर मैले टाढासम्म फैलिएका पहाडहरू नियालें। क्षितिजसम्म फैलिएको त्यो दृश्य हेर्दा लाग्यो, मानिसको सोच कति साँघुरो छ। प्रकृतिले त उसलाई असीमितताको पाठ पढाइरहेकी हुन्छ। खस राज्यका शक्तिशाली राजाहरूको इतिहास सम्झँदा पनि यही सत्य स्पष्ट भयो। कुनै समय विशाल भूभागमा शासन गर्ने शक्तिशाली शासकहरू आज इतिहासका नाम बनेका छन्। तर प्रकृति उस्तै छ। यसले सिकाउँछ सिंहासन अस्थायी हुन्छ, चरित्र स्थायी हुन्छ। सत्ता अस्थायी हुन्छ, सत्य स्थायी हुन्छ।

साँझ बिस्तारै पहाडहरूमा झर्न थाल्यो। हिमालका टाकुराहरू सुनौलो रङले चम्किए। हावा झन् शान्त भयो। फर्किने समय आएको थियो। तर अब म उही व्यक्ति थिइनँ जो बिहान खलङ्गाबाट हिँडेको थियो। यात्राले मानिसलाई परिवर्तन गर्छ। साँचो यात्रा भनेको गन्तव्यमा पुग्नु मात्र होइन, फर्कँदा आफूभित्र नयाँ चेतना बोकेर फर्किनु हो।

फर्किने क्रममा तिला नदी फेरि देखापर्यो। पानी अविरल बगिरहेको थियो। त्यसलाई कुनै हतार थिएन। कुनै गुनासो थिएन। केवल प्रवाह थियो। नदीले मानौँ एउटा अन्तिम सन्देश दिइरहेको थियो “बगिरह। जीवनको सार रोकिएर होइन, बगेर प्रकट हुन्छ।” त्यो सन्देश सम्पूर्ण अस्तित्वको नियम थियो।

खलङ्गा बजारको उज्यालो फेरि नजिकिँदै थियो। बजारमा चहलपहल बढ्दै थियो। तर मेरो मन अझै कनकासुन्दरीको मौनतामा अल्झिएको थियो। आज पनि सम्झँदा लाग्छ, कनकासुन्दरी एउटा जीवित दर्शन हो। एउटा आध्यात्मिक अनुभव हो। एउटा स्मृति हो। जहाँ इतिहासले प्रकृतिसँग संवाद गर्छ, जहाँ अध्यात्मले मौनतामा स्वर पाउँछ र जहाँ यात्रुले  जीवनको सार गन्तव्यमा होइन, यात्रामै लुकेको बुझ्छ।