काठमाडौँ– विश्वभरका साहसिक पर्यटकका लागि नेपालका हिमाल सधैं आकर्षणको केन्द्र मानिन्छन्। सगरमाथादेखि अन्नपूर्ण र मनास्लुसम्मका हिमशृङ्खलाले हरेक वर्ष हजारौँ विदेशी तथा नेपाली आरोहीलाई आकर्षित गर्छन्। तर, यही आकर्षणसँगै हिमालको कठोर यथार्थ पनि जोडिएको छ। सन् २०२५ को आरोहण सिजनले फेरि एकपटक हिमालको जोखिमपूर्ण स्वरूप उजागर गरेको छ।

पर्यटन विभागले सार्वजनिक गरेको ‘माउन्टेनियरिङ इन नेपालः फ्याक्ट्स एण्ड फिगर्स २०२६’ प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा विभिन्न हिमाल आरोहणका क्रममा १५ जना आरोहीको मृत्यु भएको छ भने ४ जना अझै बेपत्ता छन्। प्रतिवेदनले हिमाली पर्यटन नेपालको अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि सुरक्षा व्यवस्थापन र जोखिम न्यूनीकरणलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

मृत्यु हुने आरोहीहरू अस्ट्रिया, रुस, फ्रान्स, रोमानिया, भारत, इटाली, फिलिपिन्स तथा नेपालका अनुभवी शेर्पा गाइडसमेत रहेका छन्। यसले अनुभव मात्रै पर्याप्त नहुने, हिमालको बदलिँदो मौसम र कठिन भौगोलिक अवस्थाले जुनसुकै आरोहीलाई जोखिममा पार्न सक्ने तथ्यलाई पुनः पुष्टि गरेको छ।

प्रतिवेदनअनुसार अधिकांश दुर्घटना खराब मौसम, अत्यधिक उचाइ, अक्सिजनको कमी, हिमपहिरो, चिसो तथा अन्य हिमाली प्रतिकूल अवस्थाका कारण भएका हुन्। केही आरोही शिखर नजिक पुगेर बिरामी परेका थिए भने केही फर्किने क्रममा दुर्घटनामा परेका थिए। हिमालमा सफल आरोहणभन्दा सुरक्षित रूपमा आधार शिविरसम्म फर्किनु नै ठूलो उपलब्धि मानिने कारण पनि यही हो।

यस वर्ष अन्नपूर्ण प्रथम र डोल्मा खाङ क्षेत्रमा बेपत्ता भएका चार आरोही अझै फेला पर्न सकेका छैनन्। खोजी तथा उद्धारका प्रयास जारी रहे पनि प्रतिकूल मौसम, दुर्गम भूगोल र हिमाली जोखिमका कारण उद्धार कार्य अत्यन्त चुनौतीपूर्ण बनेको विभागले जनाएको छ।

नेपाल विश्वका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ मध्ये ८ हिमाल रहेको देश हो। यही कारण नेपाल हिमाल आरोहणको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ। प्रत्येक वर्ष हजारौँ आरोहीले अनुमति लिएर विभिन्न हिमाल चढ्ने गरेका छन्। यसबाट राज्यले उल्लेखनीय राजस्व आर्जन गर्नुका साथै पर्यटन, होटल, हवाई सेवा, ट्रेकिङ, पोर्टर तथा शेर्पा समुदायको रोजगारीमा समेत प्रत्यक्ष योगदान पुग्ने गरेको छ।

यद्यपि, बढ्दो आरोहण गतिविधिसँगै सुरक्षा चुनौती पनि बढिरहेको विज्ञहरू बताउँछन्। पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालको मौसम छिटो–छिटो परिवर्तन हुने, हिउँ पग्लिने, हिमनदी अस्थिर बन्ने र हिमपहिरोको जोखिम बढ्ने क्रम देखिएको छ। यसले परम्परागत आरोहण अनुभवलाई समेत चुनौती दिएको छ।

अनुभवी पर्वतारोहीहरूका अनुसार हिमालमा सफलताको आधार केवल शारीरिक क्षमता होइन, मौसमको सही मूल्याङ्कन, पर्याप्त तयारी, अनुभवी गाइड, गुणस्तरीय उपकरण र जोखिम देखिएमा शिखर त्याग्ने निर्णय गर्ने क्षमता पनि हो। “शिखर पुग्नु मात्र सफलता होइन, सुरक्षित फर्किनु नै वास्तविक सफलता हो” भन्ने मान्यता पर्वतारोहण क्षेत्रमा अझै सान्दर्भिक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

पर्यटन क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले हिमाल आरोहणको बढ्दो लोकप्रियतासँगै सुरक्षा मापदण्ड थप कडा बनाउन, मौसम पूर्वानुमान प्रणालीलाई अझ आधुनिक बनाउन, उद्धार संयन्त्रलाई सुदृढ गर्न तथा आरोहीहरूको स्वास्थ्य परीक्षण र तयारीलाई अनिवार्य रूपमा प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्।

सन् २०२५ को तथ्याङ्कले नेपालका हिमाल विश्वका लागि आकर्षणको केन्द्र भए पनि त्यहाँ प्रत्येक कदम जोखिमसँग जोडिएको सन्देश दिएको छ। हिमाली पर्यटनलाई दीगो, सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र, शेर्पा समुदाय र आरोही सबै पक्षबीच अझ प्रभावकारी समन्वय आवश्यक देखिएको छ। हिमालले अवसरसँगै चुनौती पनि दिने भएकाले त्यसको सम्मान गर्दै सुरक्षा मापदण्डको पूर्ण पालना गर्नु नै भविष्यमा यस्ता दुःखद घटनालाई न्यून गर्न सक्ने प्रमुख उपाय मानिएको छ।