तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो अन्धकार आफ्नै चेतनाभित्र लुकेको हुन्छ। जब कुनै व्यक्तिले अरूको प्रगति, प्रतिभा, सफलता वा सम्मानलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न सक्दैन, त्यही क्षण उसको चेतनाभित्र एउटा सूक्ष्म संकट जन्मिन्छ। यो संकट बाह्य प्रतिस्पर्धाको होइन, भित्री असुरक्षाको हो। अरूको उज्यालोसँग डराउने मन वास्तवमा आफ्नै प्रकाशमाथि विश्वास गर्न नसक्ने मन हो। यही मनोवैज्ञानिक अवस्था नै ईर्ष्या, तुलना, असन्तुष्टि र आत्मपीडाको मूल स्रोत बन्छ।

प्रकृतिले कहिल्यै एउटा फूल फुलेको कारण अर्को फूललाई ओइलिन बाध्य बनाउँदैन। एउटा नदी बगेको कारण अर्को नदी सुक्दैन। एउटा तारा चम्किएको कारण अर्को ताराको अस्तित्व मेटिँदैन। तर मानिसको चेतनाले भने धेरैपटक संसारलाई अभावको दृष्टिले हेर्छ। उसलाई लाग्छ, अरूको सम्मान बढ्नु भनेको आफ्नो सम्मान घट्नु हो। अरूको सफलता भनेको आफ्ना अवसर समाप्त हुनु हो। यही भ्रमले मानिसलाई निरन्तर तुलना गर्न बाध्य बनाउँछ। तुलना जति बढ्छ, आत्मसन्तुष्टि त्यति घट्छ। आत्मसन्तुष्टि घट्दै जाँदा चेतना आफ्नै क्षमताभन्दा अरूको उपलब्धिको हिसाब राख्न व्यस्त हुन्छ।

मनोविज्ञानले यस अवस्थालाई आत्ममूल्याङ्कनको असन्तुलनसँग जोडेर हेर्छ। आफ्नो मूल्य बाह्य प्रशंसा, पद, सम्पत्ति वा सामाजिक स्वीकृतिमा मात्र खोज्ने व्यक्तिले अरूको उपलब्धिलाई सहज रूपमा ग्रहण गर्न सक्दैन। उसको आत्मविश्वास आफ्नै चरित्रमा होइन, तुलनाको तराजुमा अडिएको हुन्छ। त्यसैले जब कसैले उन्नति गर्छ, उसको मनमा प्रेरणा होइन, असुरक्षा जाग्छ। यही असुरक्षाले ईर्ष्यालाई जन्म दिन्छ र ईर्ष्याले विवेकलाई विस्तारै धूमिल बनाउँदै लैजान्छ।

ईर्ष्या आफ्नै अधुरोपनसँगको द्वन्द्व हो। जसले आफ्ना सम्भावना चिनेको छ, उसले अरूको सफलतालाई खतरा मान्दैन। बरु प्रेरणाको स्रोत मान्छ। तर जसले आफ्नै चेतनालाई विकास गर्न सकेको छैन, उसले अरूको उपलब्धिमा आफ्नो असफलताको प्रतिबिम्ब देख्छ। यही कारण ईर्ष्याले अरूलाई भन्दा पहिले ईर्ष्यालु व्यक्तिलाई नै भित्रबाट कमजोर बनाउँछ। उसको मन अशान्त हुन्छ, सम्बन्धहरू कृत्रिम बन्छन् र जीवनमा कृतज्ञताको स्थान गुनासोले लिन थाल्छ।

आजको सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धी जीवनशैली र प्रदर्शनमुखी संस्कृतिले यो संकटलाई अझ गहिरो बनाएको छ। मानिसले आफ्नो जीवनभन्दा अरूको जीवन बढी हेर्न थालेको छ। देखावटी सफलताको निरन्तर तुलनाले धेरैलाई आफ्नै उपलब्धि सानो लाग्न थालेको छ। फलस्वरूप, मानसिक तनाव, हीनताबोध, सामाजिक दूरी र सम्बन्धमा अविश्वास बढ्दै गएको छ। बाहिरबाट मुस्कुराइरहेको मानिस पनि भित्रभित्रै अरूको उज्यालोसँग संघर्ष गरिरहेको हुन सक्छ।

ईर्ष्याको जन्म तुलनाबाट हुन्छ। तुलना नै आधुनिक मनोविज्ञानको सबैभन्दा ठूलो द्वार हो, जसबाट असन्तोष भित्र प्रवेश गर्छ। मानिसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न थाल्छ, अनि आफ्नो जीवनको मूल्यांकन बाहिरी उपलब्धिहरूको आधारमा गर्न थाल्छ। कसैको सफलता उसलाई प्रेरणा बन्नुको सट्टा पीडाको स्रोत बन्छ। यही मनोवैज्ञानिक मोडमा ईर्ष्या जन्मिन्छ।

ईर्ष्या आत्मपहिचानको संकट हो। जब मानिसलाई आफ्नो मूल्य आफैंमा भेटिँदैन, तब उसले अरूको उपलब्धिमा आफ्नो अभाव देख्न थाल्छ। यो अभाव वास्तविक नभई मानसिक हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यसलाई अविद्या अर्थात् अज्ञानताको रूप मानेको छ। जब मानिस आफ्नो आत्मस्वरूप बिर्सन्छ, तब ऊ बाहिरी संसारमा अर्थ खोज्न थाल्छ। यही खोजले ईर्ष्यालाई जन्म दिन्छ।

ईर्ष्या आफ्नै भित्रको असन्तोषबाट उम्रिन्छ। जब मानिस आफू भएको अवस्थासँग अस्वीकृत हुन्छ, तब उसले अरूको अवस्था सहन सक्दैन। मनोविज्ञानमा यसलाई आत्म–असंगति  अर्थात् आफू जे छु र आफू जे हुन चाहन्छु बीचको दूरी भनिन्छ। यो दूरी जति ठूलो हुन्छ, त्यति नै ईर्ष्या गहिरो हुन्छ। त्यसैले ईर्ष्या अरूको होइन, आफ्नै असन्तोषको छायाँ हो।

समाजमा ईर्ष्याको स्वरूप मौन हुन्छ। यो सधैं प्रत्यक्ष रूपमा देखिँदैन। कहिलेकाहीँ मुस्कानभित्र लुकेको हुन्छ, कहिलेकाहीँ शुभकामनाभित्र छोपिएको हुन्छ, कहिलेकाहीँ मौन आलोचनामा व्यक्त हुन्छ। मानिस अरूलाई बधाई त दिन्छ, तर मनको कुनै कुनामा पीडा पलाइरहेको हुन्छ। यो पीडा अरूको सफलताको कारण होइन, आफ्नो आत्मअस्वीकृतिको कारण हो।

ईर्ष्याको मनोविज्ञानलाई बुझ्न हामीले मानव अहंकार लाई बुझ्नुपर्छ। अहंकारले सधैं आफूलाई विशेष, श्रेष्ठ र अलग देख्न चाहन्छ। जब अरूको सफलता हाम्रो अपेक्षाभन्दा माथि हुन्छ, तब अहंकार घाइते हुन्छ। यही घाउबाट ईर्ष्या उत्पन्न हुन्छ। अहंकार भन्नु नै तुलना हो र तुलना नै ईर्ष्याको आधारभूमि हो।

मानव मात्र यस्तो प्राणी हो जसले आफूलाई अरूको छायामा हेर्छ। ऊ आफूलाई पूर्ण रूपमा होइन, अरूको उपलब्धिको मापनमा बुझ्न खोज्छ। यही कारणले उसको मन अस्थिर हुन्छ। जहाँ तुलना हुन्छ, त्यहाँ असन्तोष अनिवार्य हुन्छ। शंकराचार्यले माया (भ्रम) लाई यही द्वैत चेतनाको खेल भनेका छन्, जहाँ एकता टुटेर अनेकता देखिन्छ।

यदि मानिसले प्रकृतिबाट शिक्षा लिन सक्यो भने उसले बुझ्नेछ पूर्णता बाहिर होइन, भित्र छ। जब तुलना हराउँछ, तब ईर्ष्या हराउँछ। जब ईर्ष्या हराउँछ, तब चेतना शान्त हुन्छ। यही शान्ति नै पूर्वीय दर्शनले खोजेको मोक्षको प्रारम्भ हो।

ईर्ष्या सामाजिक विष हो। ईर्ष्याले सम्बन्ध बिगार्छ, सहयोग कमजोर बनाउँछ र समुदायमा अविश्वास फैलाउँछ। जब समाजमा मानिसहरू एकअर्काको सफलतामा खुसी हुन सक्दैनन्, तब विकास अवरुद्ध हुन्छ। ईर्ष्या भित्री द्वेष हो, जसले अरूलाई अगाडि बढ्न दिँदैन र आफूलाई पनि शान्त रहन दिँदैन।

आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जालले ईर्ष्यालाई अझ तीव्र बनाएको छ। मानिसहरूले अरूको जीवनको  उज्यालो देख्छन् र आफ्नो पूर्ण वास्तविकतासँग तुलना गर्छन्। परिणामस्वरूप झूटो चित्र र वास्तविक पीडाबीचको अन्तर अझ बढ्छ। यसले मनमा निरन्तर असन्तोष पैदा गर्छ। मानिस बिस्तारै आफ्नो जीवनभन्दा अरूको जीवनप्रति बढी सचेत हुन्छ, र यही चेतना ईर्ष्याको रूप लिन्छ।

ईर्ष्याको सबैभन्दा गहिरो विडम्बना के हो भने यसले पीडितलाई मात्र होइन, ईर्ष्यालु व्यक्तिलाई पनि नष्ट गर्छ। अरूको सफलताले कुनै हानि गर्दैन, तर ईर्ष्याले मनको शान्ति लुट्छ। ईर्ष्या गर्ने व्यक्ति बाहिरी रूपमा सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै जलिरहेको हुन्छ। यो आत्मदहन हो जहाँ आगो बाहिर होइन, भित्र बल्छ।

धार्मिक र दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्यालाई आत्मिक पतनको संकेत मानिन्छ। बौद्ध दर्शनमा यसलाई ईर्ष्या भनिन्छ, जुन मनको अशुद्धता हो। यसले करुणालाई कमजोर बनाउँछ र द्वेषलाई बलियो बनाउँछ। जब करुणा हराउँछ, तब मानवता कमजोर हुन्छ। त्यसैले ईर्ष्या नैतिक चुनौती पनि हो।

ईर्ष्याबाट मुक्त हुन सबैभन्दा पहिले आत्मस्वीकृति आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफूलाई जसरी छ, त्यसरी स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ। जब आत्मस्वीकृति गहिरो हुन्छ, तब तुलना कमजोर हुन्छ। तुलना कमजोर भएपछि ईर्ष्या पनि हराउन थाल्छ। यो कुनै बाहिरी प्रक्रिया होइन यो आन्तरिक रूपान्तरण हो।

अर्को महत्त्वपूर्ण उपाय हो प्रेरणामा रूपान्तरण। अरूको सफलतालाई खतरा होइन, सम्भावनाको संकेतका रूपमा हेर्न सकिन्छ। जब मनोवृत्ति बदलिन्छ, तब ईर्ष्या प्रेरणामा बदलिन्छ। यही परिवर्तन चेतनाको परिपक्वता हो।

यस संकटबाट मुक्त हुने उपाय प्रतिस्पर्धामा विजय प्राप्त गर्नु होइन, चेतनामा परिवर्तन ल्याउनु हो। आत्मज्ञानले मानिसलाई सिकाउँछ कि प्रत्येक व्यक्तिको यात्रा, क्षमता र समय फरक हुन्छ। अर्को व्यक्तिको सफलता हाम्रो असफलताको प्रमाण होइन; त्यो सम्भावनाको उदाहरण हो। जब मानिसले तुलना छोडेर आत्मविकासलाई जीवनको आधार बनाउँछ, तब अरूको उज्यालोले उसको आँखालाई पोल्दैन; बरु आफ्नै बाटो उज्यालो बनाउन प्रेरणा दिन्छ।

सभ्य समाज त्यही हो जहाँ अर्को व्यक्तिको सफलतामा ताली बजाउने संस्कार हुन्छ, तर्सिने होइन। अरूको उज्यालो निभाएर आफ्नो जीवन कहिल्यै उज्यालो बन्न सक्दैन। साँचो उज्यालो तब जन्मिन्छ, जब चेतना ईर्ष्याबाट मुक्त भएर सहअस्तित्व, सहकार्य र परस्पर सम्मानको मूल्यलाई आत्मसात् गर्छ। जहाँ अरूको सफलतामा पनि आफ्नै भविष्यको सम्भावना देख्न सकिन्छ, त्यहीँबाट मानवताको वास्तविक उन्नति आरम्भ हुन्छ।

महान् व्यक्तिहरूको जीवनले देखाउँछ कि उनीहरूले अरूको सफलतामा दुःखी हुनुको सट्टा त्यसबाट सिके। महात्मा गान्धीले अहिंसालाई जीवनको शक्ति बनाए। नेल्सन मण्डेलाले शत्रुताभन्दा क्षमालाई रोजे। अल्बर्ट आइन्स्टाइनले वैज्ञानिक प्रतिस्पर्धालाई सहयोग र जिज्ञासामा रूपान्तरण गरे। यी सबै उदाहरणले देखाउँछन् कि ईर्ष्या होइन, समझदारीले महानता निर्माण गर्छ।

ईर्ष्या आफ्नै चेतनाभित्रको अपूर्णता, असुरक्षा र आत्मविस्मृतिको प्रतिबिम्ब हो। जसले आफ्नो मूल्य अरूको तुलनामा होइन, आफ्नै आत्मविकासमा खोज्न सिक्छ, उसका लागि संसार सम्भावनाहरूको विशाल विद्यालय बन्छ। अरूको उज्यालोले उसको प्रकाशलाई कम गर्दैन बरु आफ्नै दीप प्रज्वलित गर्न प्रेरणा दिन्छ।

त्यसैले जीवनको वास्तविक विजय अरूभन्दा माथि उठ्नुमा होइन, आफ्नै अहंकार, तुलना र ईर्ष्यामाथि विजय प्राप्त गर्नुमा निहित छ। जहाँ आत्मज्ञान हुन्छ, त्यहाँ तुलना हुँदैन जहाँ तुलना हुँदैन, त्यहाँ ईर्ष्या टिक्न सक्दैन र जहाँ ईर्ष्या समाप्त हुन्छ, त्यहाँ शान्ति, करुणा, सहअस्तित्व र आत्मिक आनन्दको उदय हुन्छ। यही चेतनाको परिष्कार नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो, जसले अरूको सफलतालाई पनि आफ्नै मानवताको उत्सवका रूपमा अनुभूति गर्न सिकाउँछ।