काठमाडौं– नेपालको अर्थतन्त्रले चालु आर्थिक वर्ष २०८२–८३ को तेस्रो त्रैमासमा केही सकारात्मक गति समातेको देखिएको छ। राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक अनुमानअनुसार तेस्रो त्रैमासमा आर्थिक वृद्धिदर ३.५१ प्रतिशत पुगेको छ। यो दोस्रो त्रैमासको तुलनामा ०.५८ प्रतिशत बिन्दुले बढी हो। यद्यपि यो वृद्धि उच्च आर्थिक विस्तारको संकेत भने होइन, तर पछिल्ला केही वर्षयता सुस्त गतिमा रहेको अर्थतन्त्र क्रमशः सुधारको दिशातर्फ उन्मुख हुँदै गएको संकेतका रूपमा यसलाई हेरिएको छ।

कार्यालयका अनुसार आधारभूत मूल्यमा गणना गरिएको त्रैमासिक कुल गार्हस्थ उत्पादन (जीडीपी) गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ३.५१ प्रतिशतले बढेको अनुमान गरिएको छ। विशेषगरी विद्युत् उत्पादन तथा वितरण, बैंक तथा वित्तीय क्षेत्र, निर्जीवन बीमा, व्यापार सेवा, यातायात तथा अन्य सेवा क्षेत्रको विस्तारले आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ।

यस अवधिमा कुल १८ औद्योगिक वर्गीकरणमध्ये १६ वटाले धनात्मक वृद्धि गरेका छन्। सार्वजनिक प्रशासन तथा रक्षा र औद्योगिक उत्पादन क्षेत्रमा मात्रै ऋणात्मक वृद्धि देखिएको छ। यसले अधिकांश आर्थिक गतिविधि विस्तारतर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादनमुखी क्षेत्र अझै अपेक्षित रूपमा सुधार हुन नसकेको संकेत गर्छ।

ऊर्जा क्षेत्रले अर्थतन्त्र तान्यो:

तेस्रो त्रैमासको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष ऊर्जा क्षेत्रको तीव्र विस्तार हो। तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार विद्युत् तथा ग्यास सम्बन्धी गतिविधिमा २४.८८ प्रतिशतको वृद्धिदर देखिएको छ। जलविद्युत् उत्पादनमा वृद्धि, विद्युत् वितरण प्रणालीको विस्तार तथा आन्तरिक खपतसँगै निर्यात बढ्दै जाँदा यस क्षेत्रले समग्र आर्थिक वृद्धिमा सबैभन्दा ठूलो योगदान दिएको हो।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा ऊर्जा क्षेत्रमा भएको लगानीले अहिले परिणाम दिन थालेको देखिन्छ। उत्पादन बढेसँगै औद्योगिक क्षेत्रलाई विद्युत् आपूर्ति सहज हुँदै गएको छ भने भारततर्फ विद्युत् निर्यात विस्तारले पनि यस क्षेत्रलाई थप बल दिएको छ।

वित्तीय क्षेत्र पनि उत्साहजनक:

विद्युत् क्षेत्रपछि वित्तीय तथा बीमा क्षेत्र दोस्रो तीव्र गतिमा विस्तार भएको क्षेत्र बनेको छ। निक्षेप संकलन, ऋण प्रवाह तथा बीमा व्यवसाय विस्तारसँगै यस क्षेत्रमा १०.२७ प्रतिशत वृद्धिदर देखिएको छ।

पछिल्ला महिनामा ब्याजदर घट्दै जाँदा कर्जा प्रवाह बढ्न थालेको, निजी क्षेत्रको लगानी गतिविधि विस्तार हुन थालेको तथा वित्तीय कारोबारमा वृद्धि भएकाले बैंकिङ क्षेत्रले पनि अर्थतन्त्रलाई सकारात्मक ऊर्जा दिएको विश्लेषण गरिएको छ।

व्यापार र यातायातमा सुधार:

आन्तरिक बजारमा कारोबार क्रमशः बढ्दै जाँदा थोक तथा खुद्रा व्यापार क्षेत्रमा ५.२५ प्रतिशत वृद्धिदर देखिएको छ। उपभोगमा आएको सुधार, आयात–निर्यात गतिविधिमा वृद्धि तथा चाडपर्व लक्षित कारोबारले यस क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव परेको देखिन्छ।

यस्तै यातायात तथा भण्डारण क्षेत्रमा ७.८३ प्रतिशत वृद्धि भएको छ। पर्यटन गतिविधि, वस्तु ढुवानी तथा सेवा क्षेत्र विस्तारले यातायात व्यवसायलाई पनि चलायमान बनाएको तथ्याङ्कले देखाएको छ।

कृषि अझै सुस्त:

नेपालको अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा ठूलो योगदान दिने कृषि, वन तथा मत्स्य क्षेत्रको वृद्धिदर भने अपेक्षाकृत कमजोर देखिएको छ। यस क्षेत्रको वृद्धिदर १.५८ प्रतिशत रहने अनुमान गरिएको छ।

धान उत्पादनमा आएको कमी, मौसमको प्रभाव तथा कृषि उत्पादनमा देखिएको सुस्तताका कारण कृषि क्षेत्रले अपेक्षित योगदान दिन सकेन। अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्ने क्षेत्र कमजोर हुँदा समग्र आर्थिक वृद्धिदर पनि सीमित दायरामै रोकिएको विश्लेषण गरिएको छ।

निर्माण क्षेत्रमा चुनौती:

तेस्रो त्रैमासमा निर्माण सामग्रीको आयात घट्नु, घरेलु उत्पादनमा कमी आउनु तथा निर्माण गतिविधि अपेक्षित रूपमा विस्तार हुन नसक्दा निर्माण क्षेत्रले अर्थतन्त्रलाई उल्लेखनीय सहयोग गर्न सकेन।

निर्माण क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएका उद्योग, रोजगारी तथा बजार गतिविधिमा पनि यसको प्रभाव परेको देखिन्छ। निजी क्षेत्रको लगानी अझै पूर्ण रूपमा पुनर्जीवित हुन नसक्दा निर्माण क्षेत्र सुस्त बनेको हो।

उद्योग अझै दबाबमा:

तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार औद्योगिक उत्पादन क्षेत्र ऋणात्मक वृद्धिमा रहेको छ। उत्पादन लागत, बजार माग, कच्चा पदार्थको उपलब्धता तथा उद्योगहरूको न्यून क्षमतामा सञ्चालनजस्ता कारणले उद्योग क्षेत्रले अपेक्षित सुधार देखाउन सकेको छैन।

औद्योगिक उत्पादनमा आएको गिरावटले आयात प्रतिस्थापन तथा रोजगारी सिर्जनामा समेत असर पार्ने भएकाले आगामी दिनमा यस क्षेत्रमा विशेष नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक देखिएको छ।

सेवा क्षेत्रले सम्हाल्यो अर्थतन्त्र:

सेवा क्षेत्रले भने समग्र अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउने भूमिका खेलेको छ। व्यापार, बैंकिङ, बीमा, यातायात, ऊर्जा लगायतका गतिविधि विस्तार हुँदा सेवा क्षेत्र अर्थतन्त्रको मुख्य चालकका रूपमा देखिएको छ।

यद्यपि आवास तथा भोजन सेवा क्षेत्रमा २.३० प्रतिशत ऋणात्मक वृद्धि देखिएको छ। पर्यटन पूर्ण रूपमा पुरानै लयमा फर्किन नसक्नु तथा केही सेवा क्षेत्रमा माग कमजोर रहनु यसको कारण मानिएको छ।

अर्थतन्त्रको आकार पनि बढ्यो:

तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार चालु आर्थिक वर्षको दोस्रो त्रैमासमा अर्थतन्त्रको आकार ६४ खर्ब २७ अर्ब रुपैयाँ रहेको अनुमान गरिएको थियो। तेस्रो त्रैमाससम्म आइपुग्दा यो बढेर ६४ खर्ब ६५ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ।

यसले आर्थिक गतिविधिमा क्रमशः विस्तार भइरहेको देखाए पनि अपेक्षित तीव्र वृद्धि हासिल गर्न अझै संरचनात्मक सुधार आवश्यक रहेको संकेत गर्दछ।

अधिकांश क्षेत्र सकारात्मक:

१८ औद्योगिक वर्गीकरणमध्ये १६ वटामा धनात्मक वृद्धि देखिनु समग्र अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत हो। विशेषगरी ऊर्जा, वित्तीय सेवा, व्यापार, यातायात, खानी तथा अन्य सेवा क्षेत्रमा आएको विस्तारले अर्थतन्त्रलाई गति दिएको छ।

तर कृषि, उद्योग र निर्माणजस्ता उत्पादनमुखी क्षेत्र अझै कमजोर रहनु दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्वका लागि चुनौतीका रूपमा रहेको देखिन्छ।

सुधारको संकेत, तर अझै लामो यात्रा बाँकी:

तेस्रो त्रैमासको ३.५१ प्रतिशत आर्थिक वृद्धिदरले अर्थतन्त्र विस्तारको संकेत दिएको भए पनि यो अझै उच्च वृद्धि भन्न सकिने अवस्था होइन। उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, निजी लगानी विस्तार, औद्योगिकीकरण र कृषि आधुनिकीकरणमा अपेक्षित सुधार नभएसम्म दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न कठिन हुने देखिन्छ।

ऊर्जा, वित्तीय सेवा र व्यापार क्षेत्रले देखाएको सकारात्मक प्रदर्शनलाई उत्पादन र रोजगारीसँग जोड्न सके आगामी वर्षहरूमा आर्थिक वृद्धिदर अझ बलियो बन्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि सरकारको पूँजीगत खर्च प्रभावकारी बनाउने, निजी क्षेत्रको लगानीमैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने, निर्माण तथा उद्योग क्षेत्रलाई पुनर्जीवित गर्ने र कृषि उत्पादन बढाउने नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुनुपर्ने देखिन्छ।

समग्रमा, तेस्रो त्रैमासको प्रारम्भिक तथ्याङ्कले नेपालको अर्थतन्त्र विस्तारको बाटोमा अघि बढ्न थालेको संकेत दिएको छ। तर यो सुधारलाई दिगो र बलियो बनाउन उत्पादनमुखी क्षेत्रको पुनरुत्थान, लगानी विस्तार तथा संरचनात्मक आर्थिक सुधार अपरिहार्य रहने देखिन्छ।