तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवनको यात्रा आत्मिक उन्नति, चरित्र निर्माण र चेतनाको विस्तारको गहिरो साधना हो। बाह्य संसारमा जति नै प्रगति हासिल गरे पनि यदि अन्तर्मनमा नम्रता छैन भने त्यो प्रगति अधुरो रहन्छ। साँचो उन्नति त्यहाँबाट सुरु हुन्छ जहाँ हृदय नम्र हुन्छ, मन खुला हुन्छ र चेतना स्वीकारशील हुन्छ। नम्रता केवल व्यवहारिक गुण होइन, यो आत्मिक सौन्दर्य हो जसले मानव जीवनलाई उच्चतम दिशातर्फ डोर्‍याउँछ।

नम्र हृदयमा फुल्ने उन्नतिको फूल दीर्घ साधना, आत्मअनुशासन र आत्मचिन्तनको परिणाम हो। जब मानिस आफ्नो सीमितता बुझ्छ, तब उसले अनन्त सम्भावनाहरूको ढोका देख्छ। जब ऊ “म सबै जान्दछु” भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन्छ, तब “म अझ सिक्न सक्छु” भन्ने चेतना जन्मिन्छ। यही क्षणबाट उन्नतिको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ।

महान् व्यक्तित्वहरू सधैं नम्र थिए। उनीहरूले आफ्नो ज्ञानलाई अन्तिम सत्य ठानेनन्, बरु निरन्तर सिक्ने प्रक्रिया अपनाए। नम्रता आत्मबोधको पहिलो चरण हो। जसले आफूलाई बुझ्छ, उसले अरूलाई बुझ्न सक्छ। जसले अरूलाई बुझ्छ, उसले समाजलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ।

नम्रता र उन्नति एकअर्काका विरोधी होइनन्, बरु पूरक हुन्। अभिमानले मानिसलाई सीमित बनाउँछ, तर नम्रताले उसको क्षितिज विस्तार गर्छ। अभिमानले सिक्ने प्रक्रिया बन्द गर्छ, तर नम्रताले नयाँ ज्ञानको ढोका खोल्छ। यही कारणले नम्र हृदयमा नै उन्नतिको फूल फुल्छ, किनकि त्यहाँ अहंकारको अवरोध हुँदैन।

मानव समाजमा देखिने धेरै द्वन्द्व र विघटनको मूल कारण अभिमान हो। जब व्यक्ति आफ्नो दृष्टिकोणलाई मात्र सत्य ठान्छ, तब संवाद समाप्त हुन्छ। संवाद समाप्त भएपछि सहिष्णुता हराउँछ र विभाजन सुरु हुन्छ। तर जब मानिस नम्र हुन्छ, तब ऊ अरूको विचार सुन्न सक्षम हुन्छ। यही सुन्ने क्षमताले सहकार्य जन्माउँछ र सहकार्यले विकासको मार्ग खोल्छ।

शिक्षा, राजनीति, प्रशासन वा कुनै पनि सामाजिक संरचनामा नम्रता अत्यावश्यक हुन्छ। ज्ञानले भरिएको तर नम्रताविहीन व्यक्ति समाजका लागि उपयोगी हुन सक्दैन। ज्ञानलाई सही दिशामा प्रयोग गर्न नम्रता आवश्यक हुन्छ। नम्रताले ज्ञानलाई मानवीय बनाउँछ र शक्ति लाई जिम्मेवार बनाउँछ।

विनम्रता आत्मज्ञानको प्रवेशद्वार हो। जब मानिस आफ्नो अहंकार त्याग्छ, तब उसले आफूभित्रको वास्तविक स्वरूप बुझ्न थाल्छ। आत्मज्ञान कुनै बाह्य अध्ययन होइन, यो आन्तरिक अनुभूति हो। यो तब सम्भव हुन्छ जब मन शान्त हुन्छ, अहंकार मौन हुन्छ र चेतना खुला हुन्छ। नम्रता त्यही अवस्थाको आधार हो जसले आत्मबोधलाई सम्भव बनाउँछ।आत्मज्ञान प्राप्त भएपछि मानिसको दृष्टिकोण परिवर्तन हुन्छ। ऊ केवल आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्दैन, सम्पूर्ण अस्तित्वलाई बुझ्न थाल्छ। यस्तो चेतनाले उसलाई करुणामय बनाउँछ। करुणा र नम्रता सँगै हुँदा मात्र मानवता पूर्ण रूपमा विकसित हुन्छ।

सहिष्णुता नम्रताको अर्को रूप हो। सहिष्णुता भनेको भिन्नतालाई स्वीकार गर्ने क्षमता हो। विविध विचार, संस्कृति र विश्वासहरू भएको समाजमा सहिष्णुता बिना स्थायित्व सम्भव छैन। नम्र हृदयले मात्र सहिष्णुतालाई जन्म दिन सक्छ। जब मानिस आफूलाई ठूलो र अरूलाई सानो ठान्दैन, तब मात्र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ।

नम्र हृदयले मानिसलाई सरल बनाउँछ। सरलता जीवनको ठूलो शक्ति हो। जटिलता र अहंकारले जीवनलाई कठिन बनाउँछ, तर सरलता र नम्रताले जीवनलाई सहज बनाउँछ। सहज जीवनमा मात्र रचनात्मकता, प्रेम र प्रगति सम्भव हुन्छ।

आधुनिक युगमा प्रविधिको विकासले मानिसलाई बाह्य रूपमा शक्तिशाली बनाएको छ। तर आन्तरिक रूपमा धेरै मानिसहरू अशान्त छन्। यसको मुख्य कारण आत्मचिन्तनको कमी र नम्रताको अभाव हो। जब मानिस आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्छ, तब उसले अरूलाई बुझ्न सक्दैन। बुझाइको कमीले सम्बन्ध कमजोर बनाउँछ। सम्बन्ध कमजोर हुँदा समाज पनि अस्थिर हुन्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता केवल प्राविधिक विकास होइन, नैतिक र आत्मिक विकास पनि हो। नम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताले मात्र आधुनिक समाजलाई सन्तुलित बनाउन सक्छ। यी तीन गुणहरू बिना कुनै पनि विकास दीर्घकालीन हुन सक्दैन।

नम्र हृदयमा फुल्ने उन्नतिको फूल केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, यो सामाजिक समृद्धिको प्रतीक हो। जब प्रत्येक व्यक्ति नम्र हुन्छ, तब समाजमा द्वन्द्व घट्छ। जब द्वन्द्व घट्छ, तब विकास सहज हुन्छ। र जब विकास सहज हुन्छ, तब राष्ट्र समृद्ध हुन्छ।

साँचो उन्नतिको मार्ग विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताबाट मात्र खुल्छ। जीवनमा सफल हुनु बाह्य उपलब्धिहरू हासिल गर्नु होइन, आत्मिक रूपले सम्पन्न हुनु हो। विनम्रता त्यस्तो गुण हो जसले व्यक्तिलाई अरूको विचार, अनुभव र भावना बुझ्न सक्षम बनाउँछ। विनम्र व्यक्ति सधैं सिक्न तयार हुन्छ, आफ्ना कमजोरी स्वीकार्छ, र सुधारको प्रयासमा रहन्छ। यही सोचले उसलाई नयाँ अवसरहरू प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो शक्ति, सीमा, कर्तव्य र उद्देश्य बुझ्न सघाउँछ। आत्मसाक्षात्कारले अहंकार हटाउँछ र जीवनको गहिरो सत्यहरूप्रति जागरुक बनाउँछ। आत्मज्ञान भएको व्यक्ति स्थिर, धैर्यवान् र विवेकी हुन्छ, जसले उसको निर्णयलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एउटा महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो, अहंको मात्रा । यसको अर्थ हो उनको आत्माको सबैतर्फ अनि विद्यमान अन्धकार कति हटेको छ तथा उनको आफ्नो अन्तरात्माको साथ कति पहिचान स्थापित भएको छ ।आत्माको सबैतर्फ अन्धकार अर्थात अहंको अर्थ हो मनुष्यको त्यो प्रवृत्ति जहाँ उनको पहिचान केवल पञ्चज्ञानेन्द्रिय, मन एवं बुद्धिसम्म सीमित हुन्छ । त्यो अहं अर्थात आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको (आत्माको) आध्यात्मिक अज्ञान । हाम्रो आधुनिक शिक्षाप्रणाली र समाजले हामीलाई यही शिक्षा सिकाउछ कि हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो देह, मन एवं बुद्धि सम्मनै सीमित छ र हाम्रो वास्तविक अस्तित्व हाम्रो अन्तरात्मा हो, यो तथ्यबाट हामी अनभिज्ञ छौं ।

अहंकारी व्यक्तिले आफुलाई संसारमा अत्यन्त महत्वपुर्ण ठान्छ, यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफुलाई सर्वश्रेष्ठ र महान  सम्झन्छ ।यही धन–सम्पत्ति, शारीरीक सौन्दर्य, जाती, वंश, बृद्धि, कला पद प्रतिष्ठा तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिको आधारमा उसले आफुलाई अरुभन्दा महान सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधै चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यीनले अरुमाथी अधिपत्य जमाउन चाहान्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहान्नन् । यदि कोहीले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन ।

जीवनमा काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई दुःखका कारण मान्न सकिन्छ तर सबै अवस्थामा दुःखको कारणको रूपमा मान्न उचित हुँदैन । यी पाँच तत्वहरू प्राकृतिक हुन् । मनुष्य जीवनमा यसको आवश्यकता अनिवार्य छ ।संवेदनाहरू सबै अवस्थामा विकार हुँदैनन् । लोभले मानवलाई अतृप्त तृष्णामा डुबाउँछ र सत्य, नैतिकता र कर्तव्यबाट अलग गरिदिन्छ । मानिसलाई आवश्यकताभन्दा धेरै मोहले दुर्बल बनाउँछ । दुर्बलता विनाशको मार्ग हो । अहंकारको प्रभावले मानवलाई अपराधी बनाउँछ ।आध्यात्मिक मान्यताअनुसार  मानिसभित्र क्रोधका चार तह हुन्छन । सवभन्दा भित्री पत्र भाव हो , त्यसपछि विचारको तह हो, तत्पश्चात वाणीको तह र सवभन्दा वाहिरको तह कर्मको हुन्छ ।

जो व्यक्तिमा अहंकार हुन्छ र धेरै रिस उठ्छ, उसलाई दुश्मनको आवश्यकता नै पर्दैन । अहंकारलाई  निश्कृय पार्न प्रेम, मैत्री र करुणा बढाउनु पर्छ ।मैत्री र करुणामा म र मेरोको भेद हुंदैन । प्रत्येक व्यक्तिले आफूभित्रको अहंकारलाई नीरिक्षण गर्दै चेतनाको दियो जगाउने प्रयास गर्नु आवश्यक पर्छ ।कतिपय अवस्थामा शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक लहडको कारण व्यक्तिको अहंकार उच्च तहमै पुगिसकेको हुन्छ। यीभन्दा माथि उठेर व्यक्ति शरीर, मन र भावना मात्र नभई आन्तरिक चेतना हो भन्ने बोध भएको क्षण अहंकार निस्तेज हुन पुग्दछ।अहंकार उन्नति र प्रगतिको बाधक हो। सार्वजनिक जीवनमा सफलता प्राप्त गर्ने हो भने अभिमान, अहंकार त्यागी अगाडी बढ्नुको विकल्प छैन । साँचो उन्नतिको मार्ग विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताबाट मात्र खुल्छ।

नम्रता कुनै कमजोरी होइन, यो महानता हो। यो आत्मविश्वासको परिष्कृत रूप हो। यो चेतनाको उच्चतम अवस्था हो। जसले नम्रतालाई अपनाउँछ, उसले जीवनको वास्तविक अर्थ बुझ्छ। उसले अरूलाई जित्ने प्रयास गर्दैन, बरु आफूलाई सुधार्ने प्रयास गर्छ। यही सुधारको यात्रामा नै उन्नतिको फूल फुल्छ।नम्र हृदयमा फुल्ने उन्नतिको फूल जीवनको सबैभन्दा सुन्दर उपलब्धि हो। यो फूल त्यहाँ फुल्छ जहाँ अहंकार मर्छ, जहाँ आत्मज्ञान जाग्छ र जहाँ सहिष्णुताले बास गर्छ। यही फूलले मानव जीवनलाई सुगन्धित बनाउँछ र समाजलाई उज्यालो दिशातर्फ डोर्‍याउँछ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)