तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

आज विश्व असन्तुलन, द्वन्द्व र संघर्षले आक्रान्त छ। राष्ट्रहरूबीच युद्ध, समुदायबीच घृणा र परिवारभित्रै कलह देखिन्छ। यसको मूल कारण बाहिरी कारण मात्र होइन, भित्री प्रदूषण हो। जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै आत्मालाई अनुशासित गर्ने, लोभ–मोहको बन्धन चिर्ने र सत्यलाई आत्मसात् गर्ने अभ्यास गर्छ, तब समाज स्वतः शान्त हुन्छ।

मानव जीवन अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, सीमितताबाट अनन्ततर्फको चेतनाको यात्रा हो। यही यात्राको केन्द्रमा उभिएको छ उज्यालो चेतना। यो त्यस्तो शक्ति हो, जसले मानिसलाई बाँच्न मात्र होइन, अर्थपूर्ण रूपमा बाँच्न सिकाउँछ। जब मन उज्यालो हुन्छ, तब जीवनका कठिनाइहरू पनि अवसरझैँ देखिन थाल्छन् र पीडा पनि शिक्षामा रूपान्तरित हुन्छ।

आजको संसारमा भौतिक प्रगति तीव्र छ, तर मानसिक शान्ति भने दुर्लभ हुँदै गएको छ। कारण स्पष्ट छ हामीले बाह्य उज्यालो त खोज्यौँ, तर आन्तरिक उज्यालोलाई बेवास्ता गर्यौँ। प्रविधि, शक्ति र धनले जीवनलाई सजिलो बनाउन सक्छ, तर अर्थपूर्ण बनाउन सक्दैन। अर्थपूर्णता त केवल उज्यालो चेतनाबाट नै जन्मिन्छ। जब चेतना उज्यालो हुन्छ, तब मानिसले आफ्नो उद्देश्य बुझ्छ, आफ्नो कर्तव्य चिन्छ र आफ्नो अस्तित्वलाई सही दिशामा अगाडि बढाउँछ।

उज्यालो चेतना आत्मबोध हो। यसले मानिसलाई सत्य र असत्यबीचको भिन्नता बुझ्न सक्ने क्षमता दिन्छ। जब यो चेतना जागृत हुन्छ, तब व्यक्ति बाह्य परिस्थितिको दास रहँदैन, बरु आफ्नै सोच र मूल्यहरूको स्वामी बन्छ। यही अवस्था नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो जहाँ मानिस बाह्य अन्धकारबाट प्रभावित हुँदैन, बरु आफ्नो भित्री प्रकाशबाट निर्देशित हुन्छ।

सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा मानव अस्तित्वको संघर्षमा थियो। खाना, सुरक्षा र आश्रय उसका प्राथमिक आवश्यकता थिए। तर विस्तारै चेतनाको विकाससँगै उसले समुदाय निर्माण गर्न थाल्यो। भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचना बने। यहीँबाट मानव सभ्यताको आधार तयार भयो।

तर भौतिक विकास मात्र सभ्यता होइन। जब चेतना विकसित हुन्छ, तब सभ्यता परिष्कृत हुन्छ। उज्यालो चेतनाले समाजलाई केवल उत्पादनशील होइन, नैतिक पनि बनाउँछ। यसले शक्ति र करुणाबीच सन्तुलन ल्याउँछ।

उज्यालो चेतनाले मानवलाई आत्मकेन्द्रितताबाट बाहिर निकाल्छ। यसले “म” बाट “हामी” तर्फ यात्रा गराउँछ। जब व्यक्ति केवल आफ्नो लागि होइन, सबैका लागि सोच्न थाल्छ, तब सभ्यताको वास्तविक उन्नति हुन्छ।

इतिहासमा धेरै सभ्यताहरू देखिएका छन्। केही उचाइमा पुगे, केही पतन भए। जसले केवल भौतिक शक्ति र समृद्धिमा ध्यान दिए, ती सभ्यताहरू दीर्घकालीन हुन सकेनन्। तर जसले नैतिकता, न्याय र चेतनालाई आधार बनाए, ती सभ्यताहरू दीर्घकालसम्म प्रभावशाली बने।

उज्यालो चेतना मानव जीवनमा विवेकको भूमिका विस्तार गर्छ। विवेक भनेको सही र गलत छुट्याउने क्षमता हो। जब समाजमा विवेक कमजोर हुन्छ, तब अन्याय बढ्छ। जब विवेक बलियो हुन्छ, तब न्याय स्थापित हुन्छ।

शिक्षा प्रणाली उज्यालो चेतनाको विकासमा महत्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षा केवल जानकारी दिने माध्यम होइन। यो चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो। जब शिक्षाले चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ, तब विद्यार्थी केवल दक्ष मात्र होइन, जिम्मेवार नागरिक पनि बन्छ।

आजको विश्वमा प्रविधिको तीव्र विकास भएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रणाली र स्वचालनले मानव जीवन सहज बनाएको छ। तर यदि चेतना उज्यालो छैन भने प्रविधि विनाशको कारण पनि बन्न सक्छ। त्यसैले प्रविधिसँगै चेतनाको विकास आवश्यक छ।

उज्यालो चेतनाले करुणा विकास गर्छ। करुणा भनेको अरूको पीडा महसुस गर्ने क्षमता हो। जब समाज करुणामय हुन्छ, तब हिंसा घट्छ। सम्बन्धहरू गहिरा हुन्छन्। सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ।

धर्म र दर्शनले पनि उज्यालो चेतनाको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। पूर्वीय दर्शनमा आत्मज्ञानलाई सर्वोच्च लक्ष्य मानिएको छ। उपनिषद्हरूले “आत्मा र ब्रह्म एक हुन्” भन्ने सत्य प्रस्तुत गरेका छन्। यसले मानव चेतनालाई व्यापक बनाउँछ।

उज्यालो चेतनाले व्यक्तिलाई आत्मकेन्द्रितताबाट बाहिर निकाल्छ। यसले अहंकारलाई घटाउँछ। अहंकार घट्दा सम्बन्धहरू सरल हुन्छन्। समाजमा विश्वास बढ्छ। द्वन्द्व घट्छ।

राजनीतिमा पनि उज्यालो चेतना अत्यन्त आवश्यक छ। जब नेतृत्व चेतनाशील हुन्छ, तब शासन सेवा बन्छ। जब चेतना अन्धकारमा हुन्छ, तब शासन शक्ति प्रदर्शनमा बदलिन्छ। यसले भ्रष्टाचार र अन्यायलाई जन्म दिन्छ।

उज्यालो चेतनाले निर्णय प्रक्रियालाई सन्तुलित बनाउँछ। तर्क होइन, संवेदनालाई पनि स्थान दिन्छ। यस्तो निर्णयले समाजमा स्थायित्व ल्याउँछ।

मानव सभ्यताको यात्रा भित्री रूपान्तरणको प्रक्रिया हो। जब मानिस आफ्नो भित्री अन्धकारलाई बुझ्छ, तब उसले उज्यालोतर्फ यात्रा सुरु गर्छ।

अन्धकार भनेको अज्ञानता हो। अज्ञानता भनेको आफू र संसारबारे गलत बुझाइ हो। जब अज्ञानता हट्छ, तब चेतना उज्यालो हुन्छ। यही उज्यालो चेतना सभ्यताको वास्तविक आधार हो।

परिवार पनि चेतनाको पहिलो विद्यालय हो। यहाँ नै मूल्यहरू सिकिन्छन्। यदि परिवारमा प्रेम, सम्मान र संवाद छ भने त्यहाँ उज्यालो चेतना विकसित हुन्छ। यदि द्वेष र असहिष्णुता छ भने चेतना कमजोर हुन्छ।

सामाजिक संरचनामा चेतनाको भूमिका ठूलो हुन्छ। समानता, न्याय र स्वतन्त्रता चेतनाको स्तरमा निर्भर हुन्छ। चेतना उच्च भए समाज न्यायपूर्ण हुन्छ। चेतना कमजोर भए समाज विभाजित हुन्छ।

उज्यालो चेतनाले मानवलाई प्रकृतिसँग जोड्छ। आजको संसारमा वातावरणीय संकट बढिरहेको छ। यसको मुख्य कारण चेतनाको असन्तुलन हो। जब मानव प्रकृतिलाई शोषणको वस्तु ठान्छ, तब असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ।

तर उज्यालो चेतनाले प्रकृतिलाई जीवनको अंग मान्छ। यसले संरक्षण र सहअस्तित्वलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसरी वातावरणीय सन्तुलन सम्भव हुन्छ।

मानव सम्बन्धहरूको आधार पनि चेतना नै हो। जब चेतना खुला हुन्छ, तब सम्बन्धहरू गहिरा हुन्छन्। जब चेतना संकुचित हुन्छ, तब सम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन्।उज्यालो चेतनाले क्षमाशीलता सिकाउँछ। क्षमा सम्बन्धलाई पुनः जीवन दिन्छ। यसले मनको भारी हल्का बनाउँछ।अहंकार र लोभ चेतनालाई अन्धकारमा लैजान्छ। यी दुई तत्व सभ्यताको विनाशका कारण बन्न सक्छन्। त्यसैले चेतनालाई निरन्तर शुद्ध बनाउनु आवश्यक छ।

उज्यालो चेतनाको यात्रा निरन्तर प्रक्रिया हो। यो एक दिनमा प्राप्त हुने अवस्था होइन। यो अभ्यास, आत्मनिरीक्षण र अनुभवको परिणाम हो।ध्यान, चिन्तन र आत्मविश्लेषण चेतनालाई उज्यालो बनाउने माध्यम हुन्। जब व्यक्ति मौनतामा जान्छ, तब उसले आफ्नै भित्री सत्यलाई बुझ्न थाल्छ।सभ्यता तब मात्र स्थायी हुन्छ जब चेतना उज्यालो हुन्छ। केवल भवन, प्रविधि र संरचना पर्याप्त हुँदैनन्। यदि चेतना अन्धकारमा छ भने सबै विकास अस्थायी हुन्छ।

जहाँ मन उज्यालो हुन्छ, त्यहाँ विवेक, करुणा र निःस्वार्थ प्रेम प्रकट हुन्छ। मन अन्धकारपूर्ण छ भने शक्ति, ज्ञान वा प्रतिष्ठा भए पनि व्यक्ति पतनको बाटोमा हुन्छ। यसरी, मानवत्वको विकास केवल बाह्य गुणमा होइन, मनको उज्यालोमा निर्भर हुन्छ। मन उज्यालो बनाउन आत्म-परिष्कार आवश्यक छ। आत्म-परिष्कार आत्मनिरीक्षण, मनोबल विकास, अहंकार र नकारात्मक भावना नियन्त्रण गर्नु हो। योग, ध्यान, साधना, प्रार्थना र सत्कर्मले आत्मा उज्यालो बनाउँछ र मनको प्रकाश फैलाउँछ।

समाज र राष्ट्रको निर्माण पनि व्यक्तिको चेतनाबाट नै सुरु हुन्छ। यदि व्यक्तिको चेतना उज्यालो छ भने समाज स्वतः उज्यालो हुन्छ। यदि चेतना अन्धकारमा छ भने, प्रगति बाहिरी देखावाटि मात्र रहन्छ। त्यसैले, उज्यालो चेतना केवल व्यक्तिगत आवश्यकता होइन, यो सामाजिक र राष्ट्रिय आवश्यकता पनि हो। यो नै शान्ति, सहिष्णुता र न्यायको आधार हो। उज्यालो चेतना मानव अस्तित्वको परम आधार हो। यो त्यस्तो ज्योति हो, जसले जीवनलाई दिशा दिन्छ, अर्थ दिन्छ, र मूल्य दिन्छ। बाह्य संसार परिवर्तनशील छ, तर आन्तरिक चेतना स्थायी शक्ति हो। यदि हामीले आफ्नो मनलाई उज्यालो बनाउन सकेनौँ भने, संसारको कुनै पनि उज्यालो पर्याप्त हुँदैन। तर यदि मन उज्यालो भयो भने, अन्धकारकै बीचमा पनि जीवनले आफ्नो मार्ग पाउँछ।

उज्यालो चेतना मानवताको साझा आधार हो। यसले जात, धर्म, भाषा र सीमाहरूलाई पार गर्छ। यसले सम्पूर्ण मानवतालाई एकताको सूत्रमा बाँध्छ।उज्यालो चेतनाले निर्देशित मानव सभ्यता भनेको यस्तो सभ्यता हो जहाँ विकास केवल बाहिरी होइन, भित्री पनि हुन्छ। जहाँ शक्ति संवेदनशील हुन्छ। जहाँ ज्ञान विवेकसँग जोडिन्छ। र जहाँ मानवता सर्वोच्च मूल्य हुन्छ।यही उज्यालो चेतनाको यात्रा मानव सभ्यताको वास्तविक दिशा हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)