तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

हिमालय पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनको एक संवेदनशील धड्कन हो । ‘तेस्रो ध्रुव’ भनेर चिनिने हिमालय–हिन्दुकुश क्षेत्रले एसियाका करिब दुई अर्ब मानिसको जीवनलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ । यही क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने नदी प्रणाली कोशी, गण्डकी, कर्णाली, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्रले कृषि, ऊर्जा, जैविक विविधता र सभ्यताको आधार निर्माण गरेका छन् । तर आज यही हिमालय गम्भीर जलवायु संकटको अग्रपंक्तिमा उभिएको छ ।

वैश्विक तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् । हिमताल विस्फोट, असामान्य वर्षा, बाढी, पहिरो र लामो खडेरीजस्ता जोखिमहरू बढ्दै गएका छन् । यो संकट पहाडी भूभागमा मात्र सीमित छैन; यसका प्रभावहरू समथर भूभाग, तटीय क्षेत्र र विश्वव्यापी जलचक्रसम्म फैलिएका छन् । हिमालयको सास गह्रौँ हुँदै जाँदा पृथ्वीको धड्कन पनि असन्तुलित बन्दै गएको छ ।

मानव सभ्यता आफैँलाई उन्नतिको शिखरतर्फ उक्लँदै गएको भान गर्छ । तर, यही उन्नतिका पाइलाहरूले पृथ्वीको छातीमा बारुद रोपिरहेका छन् भन्ने सत्य हामी स्वीकार्न चाहँदैनौँ । जलवायु परिवर्तन कुनै टाढाको वैज्ञानिक शब्द होइन यो प्रकृतिमाथि गरिएको हाम्रो निरन्तर आक्रमणको प्रतिफल हो एक प्रकारको “जलवायु बारुद”, जसको विस्फोट बिस्तारै तर निर्मम रूपमा भइरहेको छ ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, मानव र प्रकृति दुई अलग अस्तित्व होइनन् । प्राचीन पूर्वीय दर्शनले पृथ्वी माताको अवधारणा मार्फत यो एकत्वलाई सधैँ जोड दिएको छ । तर आधुनिक मानव चेतनाले आफूलाई प्रकृतिभन्दा माथि राख्ने अहंकार निर्माण गर्‍यो । यही अहंकार नै विनाशको बीउ बन्यो । हामीले नदीलाई स्रोत ठान्यौँ, वनलाई केवल काठ र आकाशलाई केवल उत्सर्जनको भाँडो । यसरी, अस्तित्वको सम्बन्ध उपयोगितामा सीमित भयो ।

यो उपयोगितावादी दृष्टिकोणले नै जलवायु संकटलाई जन्म दियो । उद्योग, विकास र प्रविधिको नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध दोहनले पृथ्वीको सन्तुलन भत्काएको छ । हिमालय, जो कहिल्यै स्थिर र शाश्वत देखिन्थ्यो, आज पग्लिँदैछ । समुद्रको सतह बढ्दैछ । मरुभूमि विस्तार हुँदैछ । यी सबै केवल प्राकृतिक घटना होइनन्; यी मानव क्रियाकलापका नैतिक परिणाम हुन् ।

जलवायु परिवर्तन एउटा मौन त्रासदी हो । यो युद्धजस्तो तातो र दृश्यात्मक छैन, तर यसको प्रभाव अझ गहिरो छ । युद्धमा बम एकपटक विस्फोट हुन्छ जलवायु बारुद भने निरन्तर विस्फोट भइरहन्छ । प्रत्येक सासमा, प्रत्येक वर्षामा, प्रत्येक मौसममा यसको असर महसुस हुन्छ । यो एक धीमा मृत्यु हो जहाँ दोषी र पीडित दुवै मानव नै छन् ।

यस संकटको मूलमा नैतिक विच्छेद छ । मानवले आफ्नो कर्म र परिणामबीचको सम्बन्ध बिर्सिएको छ। प्रत्येक कर्मको परिणाम अनिवार्य हुन्छ । आजको जलवायु संकट यही कर्मको प्रतिफल हो । हामीले प्रकृतिलाई घाइते बनायौँ र अब त्यो घाउ हाम्रो आफ्नै जीवनमा पीडाका रूपमा फर्किँदैछ ।

तर, आशा पूर्ण रूपमा हराइसकेको छैन । चेतनाको पुनर्जागरण सम्भव छ । यदि मानवले आफ्नो स्थानलाई प्रकृतिको स्वामी होइन, सहयात्रीका रूपमा बुझ्न सके, भने परिवर्तन सम्भव हुन्छ । यसको लागि चेतनाको रूपान्तरण आवश्यक छ । विकासको नयाँ परिभाषा निर्माण गर्नुपर्छ जहाँ प्रगति प्रकृतिसँगको सन्तुलनमा मापन गरिन्छ।

 हिमालयको जलवायु संकटले सामाजिक र राजनीतिक संरचनालाई पनि चुनौती दिएको छ । जलस्रोतको असमान वितरण, जल–ऊर्जा–खाद्य सुरक्षा, सीमा पार गर्ने नदीहरूको व्यवस्थापन, जलवायु आप्रवासन र भूराजनीतिक तनावहरू यसै संकटसँग गाँसिएका छन् । विशेषतः नेपालजस्ता न्यून उत्सर्जन तर उच्च जोखिममा रहेका देशहरू जलवायु अन्यायको कठोर वास्तविकता भोगिरहेका छन् ।

यस सन्दर्भमा हिमालयको संरक्षण पृथ्वीको साझा भविष्य जोगाउने अभियान हो । वैज्ञानिक ज्ञान, स्थानीय अनुभव, क्षेत्रीय सहकार्य र वैश्विक जिम्मेवारीको समन्वय बिना यो संकट समाधान सम्भव छैन । हिमालयको सास सुरक्षित भए मात्र पृथ्वीको धड्कन दीर्घकालीन रूपमा स्थिर रहन सक्छ ।

विश्वको छत भनेर चिनिने हिमालय पृथ्वीको जीवनधाराको एक महत्त्वपूर्ण स्तम्भ हो। यहाँको हिमनदी, बरफका ढिस्को र शीतल हावा सम्पूर्ण एशिया महादेशमा नदी प्रणाली, कृषि, जल स्रोत र पारिस्थितिक सन्तुलनको आधार हुन्। हिमालयको स्वास्थ्य पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनसँग सीधै जोडिएको छ र यसको मौसमी परिवर्तनले हजारौं वर्षदेखिका मानव सभ्यता र प्राकृतिक परिवेशमा गहिरो प्रभाव पार्दछ।

हालका वर्षहरूमा विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले हिमालयको ढिस्को पग्लन सुरु गरिसकेको छ। गोरखा, कंचनजंगा, सगरमाथा लगायतका हिमनदी क्षेत्रहरूमा पग्लिरहेको बरफले गंगा, ब्रह्मपुत्र, मेखना र अन्य महत्त्वपूर्ण नदीहरूमा पनि अस्थिरता ल्याइरहेको छ। यसले मात्र सिंचाइ, पिउने पानी र जैविक विविधतामा संकट ल्याउँदैन, सँगसँगै बाढी, भू–स्खलन र प्राकृतिक विपद्को सम्भावनालाई पनि बढाउँछ।हिमालयको पग्लिँदो बरफ र तापमान वृद्धिले स्थानीय जीवनशैली मात्र होइन, विश्वको जलवायु चक्रमा पनि प्रभाव पारिरहेको छ। हिमाली क्षेत्रको तापमान वृद्धिले हिमनदीको वर्षा र हिउँको मात्रा बदल्दैछ, जसले नदी प्रवाहको नियमिततालाई चुनौती दिइरहेको छ। परिणामस्वरूप, खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ अस्थिर भएको छ, माछापालन र जलविद्युत् स्रोतहरू अस्थायी संकटमा छन् र मानव बसोबास प्रभावित हुँदैछ।

मानव इतिहासमा विकासको नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध औद्योगिकीकरण, पेट्रोलियम र कोइलाको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश र वातावरणविरोधी गतिविधिहरूको प्रतिफलस्वरूप पृथ्वीको जलवायु प्रणाली असन्तुलित बन्दै गएको छ। यसले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिको रूप लिएको छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले “वैश्विक उष्णता” भनेर व्याख्या गरेका छन्। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप चरम मौसमी घटना, समुद्री सतहको वृद्धि, बाढी, खडेरी, हिमताल फूट, वर्षाको अनियमितता र रोगव्यापकता बढ्दै गएका छन्।

नेपालको हिमालहरू, जसलाई पृथ्वीका ‘तेस्रो ध्रुव‘ पनि भनिन्छ, तीव्र गतिमा पग्लँदै गइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम वृद्धिले हिमनदीहरू सुक्दै गएका छन्, जसले गर्दा ग्लोबल वार्मिङले हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर असर पारेको छ।हिमाल पग्लिँदा बन्ने ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको सम्भावना बढ्दो छ, जसले तल्लो भेगमा रहेका गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ। जलवायु परिवर्तनले वर्षा प्रणालीमा पनि गडबडी ल्याएको छ — कतै अत्यधिक वर्षा, कतै अत्यधिक खडेरी। यसले कृषिमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ, जुन नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशको आर्थिक स्थायित्वका लागि खतरनाक संकेत हो।

२१औँ शताब्दीमा जलवायु परिवर्तन मानवता र पृथ्वीको भविष्यका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। तापक्रम वृद्धिले समुद्री सतह बढाइरहेको छ, जसले तटीय शहरहरूलाई डुबानको जोखिममा राखेको छ। नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ—हिमनदीहरू पग्लँदै छन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दैछ, बाढी, पहिरो र असिनाका घटनाहरू तीव्र भएका छन्। कृषि प्रणाली अस्थिर बन्दै गएकाले किसान र खाद्यान्न उत्पादनमा संकट उत्पन्न भएको छ।

विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले सानो मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गरे तापनि उनीहरूले सबभन्दा बढी असर भोग्नुपरेको छ। नेपालजस्ता मुलुकले जलवायु संकट सिर्जना नगरे पनि हिमाल पग्लनु, बाढी पहिरो बढ्नु, कृषि उत्पादन घट्नु, र वासस्थान गुमाउनुका साक्षी बनिरहेका छन्। कार्बन उत्सर्जनमा मुख्य जिम्मेवार धनी र औद्योगिक राष्ट्रहरू हुन्, जसले वातावरण संरक्षणमा खासै उत्तरदायित्व निभाएका छैनन्।

विकास र वातावरणबीच द्वन्द्व पनि देखिन्छ। अत्यधिक खनन, वन विनाश र जीवाश्म इन्धनको प्रयोगले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाइरहेको छ, जसले तापमान वृद्धिलाई तीव्र बनाउँछ। यसले मानव स्वास्थ्यमा पनि असर पारेको छ—मलेरिया, डेंगु, कुपोषण र अन्य रोगहरू फैलिरहेका छन्।

हिमालयको संरक्षण सम्पूर्ण मानव सभ्यताको अस्तित्वसँग गाँसिएको प्रश्न हो। जलवायु परिवर्तनले दिएको चेतावनी स्पष्ट छ अब ढिलाइको ठाउँ छैन। यदि मानव चेतना, विज्ञान र नीतिलाई एउटै दिशामा समन्वय गर्न सकिएन भने भविष्य असुरक्षित हुनेछ। तर, समयमै सचेत निर्णय, दिगो अभ्यास र सामूहिक प्रयासमार्फत हामी सन्तुलन पुनःस्थापित गर्न सक्छौं। प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको मार्ग रोज्नु नै दीर्घकालीन समाधान हो। आजको जिम्मेवार कदमले मात्र भोलिको हरियाली, सुरक्षित र समृद्ध पृथ्वी सुनिश्चित गर्न सक्छ।