तोमनाथ उप्रेती:

जीवन दर्शन:          

द्वन्द्व जीवनको अपरिहार्य तथ्य हो। परिवार, समाज वा राष्ट्र स्तरमा मतभेद, असहमति र द्वन्द्वले वातावरण अस्थिर बनाउँछ। तर द्वन्द्वको उद्देश्य विवाद वा पराजय होइन। यसले मानव चेतनालाई आत्म–जागरण र सुधारतर्फ डोर्याउने अवसर पनि दिन्छ। द्वन्द्व समाधानको मार्गमा प्रेम र सहिष्णुताको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

प्रेमले मानिसको दृष्टिकोणलाई विस्तृत बनाउँछ। जब हामी अन्यको दृष्टिकोण बुझ्न खोज्छौं, तब द्वन्द्व समाधानका अवसरमा रूपान्तरण हुन्छ। प्रेमले हृदयमा करुणा जन्माउँछ। करुणा भएको मनले द्वन्द्वमा प्रतिक्रिया भन्दा समझदारी र संयम देखाउँछ। यसले द्वन्द्वलाई विनाशको बाटोबाट समाधानको बाटोमा मोड्न सक्छ।

सहिष्णुता भनेको कमजोरी होइन। यो आत्म–सँयम र विवेकको अभ्यास हो। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार र स्वार्थलाई नियन्त्रण गर्छ, तब मात्र द्वन्द्वको प्रकृति परिवर्तन हुन्छ। सहिष्णुताले मतभेदलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ। यसले व्यक्ति र समूहबीच विश्वास र सामन्जस्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। द्वन्द्व स्थायी समाधान तब मात्र सम्भव हुन्छ जब दुवै पक्षमा सहिष्णुता र सम्मान हुन्छ।

प्रेम र सहिष्णुताले दीर्घकालीन शान्ति जन्माउँछ। महात्मा गान्धीले अहिंसात्मक आन्दोलनमार्फत राजनीतिक द्वन्द्वलाई समाधान गरेका थिए। उनले प्रेम र सहिष्णुताको माध्यमबाट प्रतिरोधलाई नैतिक शक्ति बनाए। यस्तै, बौद्ध दर्शनमा द्वन्द्वमा करुणा र संयमले मात्र समाधान सम्भव हुन्छ भन्ने शिक्षा पाइन्छ।

आजको बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक समाजमा द्वन्द्व अझ जटिल भएको छ। जात, भाषा, धर्म वा सामाजिक भिन्नताका कारण मतभेद उत्पन्न हुन्छ। तर प्रेम र सहिष्णुताको अभ्यासले यी भिन्नतालाई सम्मान गर्न सिकाउँछ। यसले समाजमा सामूहिक मेलमिलाप, सहअस्तित्व र स्थिरता सुनिश्चित गर्छ।

द्वन्द्व भित्री चेतनाको परीक्षा हो। प्रेमले हृदय खोल्छ, सहिष्णुताले मन स्थिर बनाउँछ। यी दुई गुणले द्वन्द्वलाई विनाशको बाटोबाट समाधानको मार्गमा रूपान्तरण गर्छ। यसरी मात्र समाजमा स्थायित्व, मेलमिलाप र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

अहंकार द्वन्द्वको मुख्य बीउ हो। जब व्यक्तिले आफ्नो महत्व, क्षमता वा विचारलाई अत्यधिक मान्छ, तब उसले अरूको दृष्टिकोण बेवास्ता गर्छ। यसले मानसिक तनाव, असन्तोष र असफलतासँग जुदाइ बढाउँछ। अहंकारी व्यक्ति सानो आलोचनासँग पनि क्रोध, दु:ख वा विरोध व्यक्त गर्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धमा दूरी र कटुता ल्याउँछ। परिवार, मित्रता, कामकाजी सम्बन्ध र समुदायमा विश्वास कमजोर हुन्छ। अहंकारले मात्र व्यक्तिगत समस्यामा सीमित नभई सामाजिक अस्थिरता र असमानताको जन्म दिन्छ।

द्वन्द्वमा प्रेमले दृष्टिकोण फराकिलो बनाउँछ। जब व्यक्ति अरूको भाव, आवश्यकता र दृष्टिकोण बुझ्छ, तब द्वन्द्व समाधानको बाटो खुल्छ। प्रेमले हृदयमा करुणा जन्माउँछ। करुणा भएको मनले द्वन्द्वमा प्रतिक्रिया मात्र होइन, समाधान खोज्ने क्षमता बढाउँछ। व्यक्तिको प्रेमले समाजमा विश्वास र सहयोगको वातावरण निर्माण गर्छ।

सहिष्णुता द्वन्द्व समाधानको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो। सहिष्णुता आलोचना सहने, विचार बुझ्ने र आत्म–संयम अभ्यास गर्ने प्रक्रिया हो। जब व्यक्तिले सहिष्णुता अभ्यास गर्छ, तब उसले आफ्ना भाव र स्वार्थलाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ। यसले द्वन्द्व कम गर्छ, सामाजिक सम्बन्ध सुधार्छ र सामूहिक हित सुनिश्चित गर्छ।

धार्मिक र दार्शनिक ग्रन्थहरूले पनि सहिष्णुताको महत्त्व स्पष्ट गरेका छन्। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई मनको स्थिरता र संयममार्फत कर्ममा सफल र धर्मपरायण बन्न सिकाउँछन्। उपनिषद् र बाइबलमा सहिष्णुता, प्रेम र क्षमाशीलता मानव जीवनका अपरिहार्य गुण मानिन्छ।

अहंकारले द्वन्द्व उत्पन्न गर्छ भने प्रेम र सहिष्णुताले समाधान जन्माउँछन्। जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थ र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्छ, तब उसले केवल आन्तरिक शान्ति मात्र प्राप्त गर्दैन, समाजमा स्थायीत्व र समरसता पनि सुनिश्चित गर्छ। आध्यात्मिक अभ्यासहरू—ध्यान, योग, आत्म–चिन्तनले मनलाई स्थिर बनाउँछन्। अहंकार, क्रोध र ईर्ष्या कम गर्छन्। ध्यानले व्यक्तिलाई भावनात्मक नियन्त्रण दिन्छ, योगले शारीरिक र मानसिक सन्तुलन कायम राख्छ, र आत्म–चिन्तनले गलत प्रवृत्तिहरू चिनाउँछ। यसरी व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक जीवन सुधार्दै द्वन्द्वलाई समाधानतर्फ मोड्छ।

व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सहिष्णुता अपनाउने व्यक्तिहरूले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछन्। यस्तो व्यक्ति समुदाय र राष्ट्रको हितमा निर्णय गर्छ। उनीहरूले विवाद र असहमति सामंजस्यपूर्ण संवाद र समझदारीमार्फत समाधान गर्छन्। यसले समाजमा स्थायीत्व, नैतिकता र न्याय सुनिश्चित गर्छ।

समाजको स्थायित्व, मेलमिलाप र सामूहिक प्रगति व्यक्तिका आन्तरिक गुणहरूसँग सम्बन्धित छन्। जब प्रत्येक नागरिकले अहंकार त्यागेर प्रेम र सहिष्णुता अपनाउँछ, तब मात्र द्वन्द्वको वातावरण कम हुन्छ। सामाजिक सहयोग, विश्वास र समझदारी प्रगाढ हुन्छ। यसले राष्ट्र, समुदाय र परिवारमा दीर्घकालीन स्थायित्व र समृद्धि ल्याउँछ।

द्वन्द्व भित्री चेतनाको परीक्षा हो। अहंकार द्वन्द्वको बीउ हो भने प्रेम र सहिष्णुता समाधानको माध्यम हुन्। व्यक्तिगत अभ्यास र आत्म–जागरणले द्वन्द्वलाई विनाशको बाटोबाट समाधानको मार्गमा रूपान्तरण गर्छ। यसरी मात्र समाजमा स्थायित्व, मेलमिलाप र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)