तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव,नेपाल सरकार:

संस्कृति मानवीय जीवन पद्धति हो । संस्कृति गतिशील हुन्छ । संस्कृति लामो समयदेखि चलिआएको धारणा, व्यवहार, प्रकृति, विश्वास, मूल्यमान्यता हो । यो व्यक्ति वा समूहलाई एक अर्काबाट फरक दर्शाउने गरी विकसित भएको स्थिति हो ।संगठन बहुसंस्कृतिको असल संगम हो ।संगठनात्मक संस्कृतिमा नै संगठनको प्रभावकारिता र  सक्षमता निर्भर गर्दछ ।  व्यवस्थापनका सिद्धान्तहरुले पद्धति र प्रक्रियालाई बढि जोड दिने गरेको पाइएता पनि पछिल्लो समयमा संगठनात्मक संस्कृति र त्यसले संस्थाको कार्यसम्पादन र प्रतिष्ठामा पार्ने प्रभावलाई बढी महत्वका साथ हेर्ने गरेको पाईन्छ ।

संगठनात्मक संस्कृति एउटा अमूल्य सम्पति हो। लामो समय व्यतित गरेका सबै प्रकारका संगठनहरुमा आफ्नै पहिचान झल्कने किसिमको संगठनात्मक संस्कृति विकास हुँदै गएको हुन्छ । संगठनात्मक संस्कृति र संरचना सधै स्थिर हुँदैन । यो समय र वातावरणअनुरूप परिवर्तन हुँदै जान्छ । समाजमा राजनीतिक शासन प्रणाली, आर्थिक विकास नीति, सामाजिक रहनसहन,मुल्य मान्यता, प्रविधि विकास, नागरिकको चेतना र माग निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ । संगठनात्मक गतिशीलताले कुनै पनि संस्थाले परिवर्तनको सामना गर्दै आफ्ना उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न सक्ने क्षमता जनाउँछ। यसका लागि प्रभावकारी संगठनात्मक कार्यसंस्कृति अत्यन्तै आवश्यक हुन्छ। कार्यसंस्कृति संस्थाभित्रको मूल्य, विश्वास, आचरण र व्यवहारहरूको समुच्चय हो जसले कर्मचारीहरूको सोच, कार्यशैली र अन्तर्क्रियामा प्रभाव पार्छ। कुनै पनि संगठनको सफलता  संगठनको वास्तविक शक्ति त्यहाँ कार्यरत मानिसहरूको सोच, व्यवहार, अनुशासन, मूल्य र पारस्परिक सम्बन्धमा निहित हुन्छ । यही समष्टिगत व्यवहार र कार्यप्रतिको दृष्टिकोणलाई कार्यसंस्कृति भनिन्छ । जब संगठनभित्र सकारात्मक कार्यसंस्कृति विकास हुन्छ, तब त्यहाँ सिर्जनात्मकता, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता, सहकार्य र नवप्रवर्तनको वातावरण निर्माण हुन्छ । यही वातावरणले संगठनलाई स्थिर अवस्थाबाट गतिशील र रूपान्तरणमुखी दिशातर्फ अघि बढाउँछ ।

सकारात्मक कार्यसंस्कृति भनेको संगठनभित्र विकसित हुने साझा मूल्य, नैतिकता, व्यवहारशैली र कार्यदृष्टिको समष्टिगत रूप हो । जहाँ कर्मचारीहरूलाई सम्मान गरिन्छ, उनीहरूको विचार सुनिन्छ, योगदानको कदर गरिन्छ र समान अवसर प्रदान गरिन्छ, त्यहाँ स्वाभाविक रूपमा सकारात्मक कार्यसंस्कृति विकास हुन्छ । यस्तो संस्कृतिले कर्मचारीभित्र आत्मविश्वास, समर्पण र उत्तरदायित्वको भावना वृद्धि गर्दछ ।

संगठनात्मक रूपान्तरणको पहिलो आधार नेतृत्व हो । नेतृत्वले संगठनको कार्यसंस्कृति निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेल्छ । यदि नेतृत्व पारदर्शी, नैतिक, सहकार्यशील र प्रेरणादायी छ भने त्यसको प्रभाव सम्पूर्ण संगठनमा फैलिन्छ । नेतृत्वको व्यवहार नै संगठनको संस्कृतिको प्रतिविम्ब बन्छ । जब नेतृत्वले अधिकारभन्दा जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब कर्मचारीहरूमा पनि कर्तव्यबोध र प्रतिबद्धता बढ्छ । तर यदि नेतृत्व पक्षपाती, असहिष्णु वा निरुत्साहजनक भयो भने संगठनभित्र अविश्वास, गुटबन्दी र निष्क्रियता फैलिन थाल्छ । त्यसैले सकारात्मक कार्यसंस्कृतिको विकास नेतृत्वको आचरणबाट आरम्भ हुन्छ ।

सकारात्मक कार्यसंस्कृतिले संगठनमा सहकार्य र सामूहिकताको भावना विकास गर्छ । कुनै पनि संस्था एकल प्रयासबाट सफल हुँदैन । विभागीय समन्वय, पारस्परिक विश्वास र साझा उद्देश्यप्रतिको प्रतिबद्धताले मात्र संगठनलाई प्रभावकारी बनाउँछ । जहाँ कर्मचारीहरू एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी नभई सहयात्री ठान्छन्, त्यहाँ कार्यसम्पादनको गुणस्तर स्वतः उकासिन्छ । सहकार्यको संस्कृतिले समस्याको समाधानलाई सरल बनाउँछ र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्छ ।

कार्यसंस्कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उत्तरदायित्व हो । सकारात्मक संगठनमा प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो जिम्मेवारीप्रति सजग हुन्छ । कामलाई बोझको रूपमा होइन, योगदानको अवसरको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकसित हुन्छ । यस्तो वातावरणमा कर्मचारीहरू आदेशको प्रतीक्षा मात्र गर्दैनन्, बरु स्वयं सक्रिय भएर समाधान खोज्ने प्रयास गर्छन् । यही सक्रियता र उत्तरदायित्वले संगठनलाई गतिशील बनाउँछ ।

सकारात्मक कार्यसंस्कृतिले कर्मचारीहरूको मनोबल र प्रेरणामा प्रभाव पार्छ । मानिस तलबका लागि मात्र काम गर्दैन, उसलाई सम्मान, सुरक्षा, पहिचान र आत्मसन्तुष्टि पनि आवश्यक हुन्छ । जब संगठनले कर्मचारीको क्षमता र योगदानको उचित मूल्यांकन गर्छ, तब उनीहरूमा आत्मीयता र समर्पणको भावना जागृत हुन्छ । प्रेरित कर्मचारीहरू नै संगठनको वास्तविक सम्पत्ति हुन् । उनीहरूको ऊर्जा, सिर्जनशीलता र समर्पणले संस्थागत रूपान्तरणलाई गति दिन्छ ।

संगठनात्मक रूपान्तरणमा सञ्चारको भूमिका पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सकारात्मक कार्यसंस्कृतिमा खुला संवादको वातावरण हुन्छ । कर्मचारीहरूले आफ्ना विचार, समस्या र सुझाव निर्भीक रूपमा राख्न सक्छन् । पारदर्शी सञ्चारले गलतफहमी घटाउँछ, विश्वास बढाउँछ र निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउँछ । जहाँ संवाद बन्द हुन्छ, त्यहाँ अविश्वास र असन्तोष बढ्न थाल्छ । त्यसैले स्वस्थ कार्यसंस्कृतिका लागि खुला र सम्मानजनक सञ्चार अपरिहार्य छ ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिमैत्री युगमा नवप्रवर्तनशीलता संगठनको अस्तित्वसँग जोडिएको विषय बनेको छ । सकारात्मक कार्यसंस्कृतिले नयाँ सोच र सिर्जनात्मकतालाई प्रोत्साहन गर्छ । गल्तीलाई दण्डको रूपमा मात्र नभई सिकाइको अवसरको रूपमा लिने संस्कृतिले कर्मचारीहरूलाई नयाँ प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ । जहाँ कर्मचारीहरू डर र असुरक्षाबाट मुक्त हुन्छन्, त्यहाँ नवप्रवर्तन सम्भव हुन्छ । यही नवप्रवर्तनले संगठनलाई समयानुकूल परिवर्तन र विकासतर्फ अघि बढाउँछ ।

नैतिकता सकारात्मक कार्यसंस्कृतिको मेरुदण्ड हो । संगठनभित्र इमानदारी, निष्पक्षता, पारदर्शिता र सेवाभावको विकास भएन भने दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुँदैन । भ्रष्टाचार, पक्षपात र अनियमितताले संगठनको विश्वसनीयता कमजोर बनाउँछ । तर नैतिक कार्यसंस्कृतिले संस्थाप्रति जनविश्वास बढाउँछ । विशेषगरी सार्वजनिक प्रशासनमा सकारात्मक कार्यसंस्कृति सुशासन र सेवा प्रवाहको आधार हो । नागरिकप्रति उत्तरदायी, पारदर्शी र सेवामुखी कार्यशैलीले राज्य र नागरिकबीच विश्वासको सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ ।

सकारात्मक कार्यसंस्कृतिको निर्माण एक दिनमा सम्भव हुँदैन । यसको लागि दीर्घकालीन प्रतिबद्धता, स्पष्ट दृष्टिकोण र निरन्तर अभ्यास आवश्यक हुन्छ । संगठनले कर्मचारीमैत्री नीति, क्षमता विकासका अवसर, निष्पक्ष मूल्यांकन प्रणाली र प्रेरणादायी नेतृत्व विकास गर्नुपर्छ । साथै, संगठनभित्र अनुशासन र मानवीय संवेदनशीलताको सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक हुन्छ । केवल नियम र नियन्त्रणले मात्र सकारात्मक संस्कृति निर्माण हुँदैन; सम्मान, विश्वास र आत्मीयताले यसको जग बलियो बनाउँछ ।

संगठनात्मक संस्कृति संगठनात्मक व्यवहारमा प्रदर्शित हुनाले यसले कर्मचारीको व्यवहारलाई मार्गनिर्देशन गर्दछ । संगठनात्मक व्यवहार कर्मचारीको मनोवैज्ञानिक बुझाइ र काम गराइ हो । संगठनात्मक संस्कृतिले नागरिक र सेवाग्राहीको समाजमा संगठनलाई चिनाउँछ । कर्मचारीलाई संगठनको हितानुकूल बोल्ने, काम गर्ने र जिम्मेवारी लिने बनाउँछ । संगठनका कर्मचारीहरूलाई ज्ञानार्जन, क्षमता विकास र सोको कार्यसम्पादनमा उपयोग गर्न सघाउँछ, उत्प्रेरण दिन्छ । परिणामतः उनीहरू संगठनमा टिकिरहन्छन् ।

संगठनका व्यक्तिहरूले साझा रूपमा अवलम्बन गरेका व्यवहार, प्रवृत्ति, मूल्यमान्यता,धारणा, आस्था विश्वासलाई संगठनको संस्कृति भनिन्छ । व्यक्तिको पहिचान उसको व्यक्तित्व हो भने संगठनको पहिचान संगठनात्मक संस्कृति हो । संगठनात्मक संस्कृति कर्मचारीले बुझेको, विश्वास गरेको र अपनाएको साझा पद्धति हो । कुनैपनि व्यक्ति, समूह तथा संगठनले कस्तो सोच लिन्छ  सोहि सोच अनुसार उसले व्यवहार देखाउँछ । त्यहि व्यवहार पटक पटक गरिरहँदा बानीमा परिणत हुन्छ । सधैं प्रयोगमा उसको त्यो बानी अन्तमा संस्कारमा रुपान्तरण बन्न पुग्दछ । त्यही संस्कार एकबाट अर्को व्यक्ति परिवार, पुस्ता, वर्ग, समुहमा सर्दै जान्छ । त्यसैले संस्कार र संस्कृति कस्तो बनाउने भन्दा पनि सोच कस्तो लिने भन्ने महत्वपूर्ण विषय हो ।

संगठनात्मक संस्कृतिले पूरा संगठनलाई लक्ष्य हासिल गर्नका लागि संगठनमा भएको सम्पूर्ण जनशक्तिलाई टिममा रूपान्तरण गर्दछ भने कर्मचारीको कार्यसम्पादन स्तर बढाइ संगठनलाई परिणाम प्राप्त गर्न क्रियाशील पनि बनाउँछ । संगठनात्मक संस्कृति एउटा यस्तो क्रियाशिल तत्व हो, जूनसुक्ष्म तवरबाट एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छ ।संगठनात्मक संस्कृतिले संगठनको मान्यता, मूल्य, प्रथा, अभ्यास, मनोवृत्ति र अनुभवहरू समावेश गर्दछ।

संगठनात्मक संस्कृतिले पूरा संगठनलाई लक्ष्य हासिल गर्नका लागि संगठनमा भएको सम्पूर्ण जनशक्तिलाई टिममा रूपान्तरण गर्दछ। यसले कर्मचारीबीच सहयोग, समन्वय र आपसी विश्वासको भावना बढाउँछ, जसले कार्यसम्पादन स्तरमा सुधार ल्याउँछ र संगठनलाई परिणाम प्राप्त गर्न क्रियाशील बनाउँछ। संगठनात्मक संस्कृति एउटा यस्तो क्रियाशील तत्व हो, जुन सूक्ष्म तरिकाले एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छ। यसले संस्थामा निरन्तरता, स्थायित्व र पहिचान दिन्छ। एक संस्थाको संस्कृति त्यस संस्थाका अनुभव, मूल्य, मान्यता, व्यवहार र परम्पराको समुच्चय हो।

सकारात्मक कार्यसंस्कृतिले नवप्रवर्तन, आत्म-प्रेरणा र पारदर्शिता बढाउँछ। यस्तो वातावरणमा कर्मचारीहरू सुरक्षित महसुस गर्छन्, आफ्ना विचारहरू खुलेर राख्न सक्छन् र नेतृत्वको दिशामा काम गर्न उत्साहित हुन्छन्। कार्यसंस्कृतिले संगठनलाई मात्र होइन, कर्मचारीहरूको व्यक्तिगत विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले, प्रभावकारी संगठनात्मक संस्कृति विकास गर्नु संगठनात्मक गतिशीलताका लागि आधारशिला सावित हुन्छ।

संगठनात्मक संस्कृति आन्तरिक र बाह्य तत्वहरुद्वारा विकास भएको हुन्छ । आन्तरिक तत्वको रुपमा सामान्यतया संगठनात्मक संस्कृति अन्तर्गत संगठनका सदस्यले बोल्ने भाषा, सोच, व्यवहार, कार्यस्थान, कर्मचारीहरुबीचको सम्बन्ध र समन्वय, विद्यमान सूचना प्रणाली र यसको उपयोग, कार्यालयलाई प्रदान गर्ने समय, सरोकारवालाहरुप्रति गरिने व्यवहार, चाप्लूसी र चाकडी, जस्ता पक्षहरु समावेश भएका हुन्छन् त्यसैगरी बाह्रय तत्वको रुपमा संगठनात्मक सँस्कृतिलाई प्रभाव पार्ने पक्षहरुमा संगठनको संरचना, नियन्त्रण प्रक्रिया, रितिरिवाज, हावापानी, संगठनको इतिहास, कानूनी हैसियत, राजनीतिक अवस्था, आर्थिक अवस्था आदि रहेका हुन्छन् ।

गतिशील संगठनले परिवर्तनशील समय, प्रविधि र आवश्यकतासँग सँगै अघि बढ्न सक्ने क्षमतायुक्त संस्था जनाउँछ। यस्ता संस्थाको निर्माणमा कार्यसंस्कृतिको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। कार्यसंस्कृति भनेको संगठनभित्र व्याप्त साझा मान्यता, मूल्य, व्यवहार, आस्था र परम्पराहरूको समुच्चय हो, जसले संस्थाका सदस्यहरूको सोच, कार्यशैली र निर्णयप्रक्रियामा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ। सकारात्मक कार्यसंस्कृतिले कर्मचारीहरूमा प्रेरणा, जिम्मेवारीबोध,समुह भावना र नवप्रवर्तनशीलता विकास गर्छ, जसले संगठनलाई नयाँ चुनौतीहरूसँग जुध्न सक्षम बनाउँछ। कार्यस्थलमा पारदर्शिता, विश्वास, खुला संवाद र समान अवसरको वातावरणले कर्मचारीलाई आत्मीयता र जिम्मेवारीका साथ काम गर्न उत्प्रेरित गर्छ।

संगठनात्मक संस्कृति परिवर्तनका लागि कर्मचारीको सोच र व्यवहार बदल्नु आवश्यक रहेको छ ।संगठनात्मक संस्कृति परिवर्तनको लागि निजामती कर्मचारी भएकोमा आफुलाई गर्व गर्ने भावनाको सिर्जना गर्ने, निजामती सेवा अन्य सबै सार्वजनिक निजी सेवाहरूका लागि उदाहरण बन्ने मूल्य निर्धारण गर्नु उचित देखिन्छ ।समय र प्रशासकीय वातावरणले नागरिकहरू सार्वजनिक संगठनहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सेवाप्रवाह गरेको देख्न चाहेका हुन्छन् । सार्वजनिक प्रशासन सर्वप्रथम अधिकारको तथा स्रोतसाधनको प्रयोगप्रति उत्तरदायी हुनुपर्दछ । निजामती सेवाले जनताको पक्षमा उत्कृष्ट कार्य गर्न अनिवार्य संस्कृतिको विकास गर्नु पर्दछ । साथै, संगठनात्मक संस्कृतिलाई संगठनको जिम्मेवारी र उत्तरदायित्वसँग तथा नतिजा प्राप्त गर्ने ब्रान्ड मूल्यसँग लगेर आबद्ध गर्नुपर्दछ । कार्यसंस्कृति समयानुकूल परिवर्तन हुन नसकेमा त्यो संगठनको गतिशीलताका लागि बाधक बन्छ। त्यसैले नेतृत्वले खुलापन, समावेशिता र निरन्तर सुधारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक हुन्छ। एक सक्षम र दीगो संगठन निर्माण गर्न सकारात्मक, लचिलो र व्यवहारिक कार्यसंस्कृति आवश्यक हुन्छ। कार्यसंस्कृति परिवर्तनको आधार हो, जसले संस्थालाई भविष्यतर्फ अघि बढाउँछ।  सार्वजनिक संगठनका अगाडि नयाँ जिम्मेवारी नयाँ चुनौतीहरू आइरहने भएकाले संगठनात्मक संस्कृतिलाई पनि गतिशील र समय र परिस्थितअनुरूप अनुकूलन हँदै जाने बनाउनु आवश्यक छ।

सकारात्मक कार्यसंस्कृति कुनै पनि संगठनको जीवनशक्ति हो । यसले संगठनलाई केवल प्रशासनिक संरचनामा सीमित नराखी सशक्त, उत्तरदायी र नवप्रवर्तनशील संस्थाको रूपमा रूपान्तरण गर्छ । सकारात्मक सोच, नैतिक नेतृत्व, सहकार्य, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको समन्वयबाट मात्र संगठनले दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न सक्छ । संगठनको वास्तविक रूपान्तरण भवन, बजेट वा प्रविधिबाट होइन, मानिसहरूको चेतना, व्यवहार र संस्कृतिबाट सम्भव हुन्छ । त्यसैले यदि संगठनलाई गतिशील, प्रभावकारी र दिगो बनाउने हो भने सकारात्मक कार्यसंस्कृतिको निर्माणलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ ।