तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव चेतनामा उत्पन्न हुने घमण्ड आज पनि समय र स्थान परिवर्तन भए पनि उही पुरानो खतरा प्रस्तुत गर्छ। यो मानसिक विकारले विवेक, सहिष्णुता, आलोचनात्मक सोच र आत्मबोधलाई क्रमशः धुमिल पार्छ। जब व्यक्ति आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्छअर्थात् ज्ञान, शक्ति, पद, धन वा सौन्दर्यमा आधारित—त्यसले समाज र विश्व स्तरमा पनि चुनौतीहरू उत्पन्न गर्छ।

आजको डिजिटल युगले मानिसको जीवनलाई अकल्पनीय रूपमा सजिलो बनाएको छ, तर यसले घमण्ड र अहंकारको प्रवृत्तिलाई पनि नयाँ रूप दिएको छ। सामाजिक सञ्जालमा लाइक, फोलोअर र कमेन्टको आधारमा मानिस आफ्नो मूल्य मापन गर्न थाल्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा ज्ञान र विवेकको स्तर होइन, बाह्य छविको चमक बन्न पुग्छ। यस्तो प्रवृत्तिले मानव चेतनामा सतहीपन र आत्मकेन्द्रित सोचको विकास गराएको छ।

घमण्ड डिजिटल पहुँच र प्रविधिको माध्यमबाट पनि फैलन्छ। महँगो उपकरण, नयाँ मोडेलको फोन वा अत्याधुनिक ग्याजेटले मानिसमा “म बढी सक्षम छु” भन्ने भ्रम पैदा गर्छ। तर यो क्षणिक तृप्ति मात्र हो। वास्तविक मूल्य भनेको आत्मशुद्धि, विवेक र सामाजिक योगदानमा निहित हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले चेतनाको मूल्यमा अहंकारको जोखिमलाई प्रस्ट रूपमा देखाउँछ। उपनिषद् भन्छन्—“अहंकार जित्नु भनेको आत्मज्ञान हराउनु हो।” डिजिटल उपलब्धि बाह्य रूपमा चम्किलो भए पनि भित्री चेतनालाई अन्धकारमा धकेल्छ भने मानिसको जीवन स्थायी अर्थबाट वञ्चित रहन्छ।

साँचो विवेक भनेको आफ्नो क्षमतामा गर्व गर्नु होइन, तर आफ्ना सीमालाई बुझ्नु र सहिष्णुता, नम्रता तथा आत्मनिरीक्षणको अभ्यास गर्नु हो। जब डिजिटल युगका मानिसहरूले प्रविधिको प्रयोग ज्ञान बाँड्ने, समाज सुधार्ने र चेतनाको उज्यालो फैलाउने माध्यमको रूपमा गर्छन्, तब मात्र घमण्डको ज्वाला विवेकको प्रकाशमा पराजित हुन्छ।

डिजिटल युगमा मानव चेतनाको चुनौती घमण्डबाट मुक्त हुनु हो। प्रविधि हाम्रो मित्र हुन सक्छ, शत्रु होइन; तर जब अहंकार र सतही मानकले जीवनलाई निर्देशित गर्छ, तब चेतनाको मार्ग अन्धकारमा हराउँछ। यसैले आज आवश्यक छ—स्व-निरीक्षण, विनम्रता र साँचो आत्मबोधको अभ्यास, जसले डिजिटल युगमा पनि मानव चेतनालाई स्थायी प्रकाश प्रदान गर्न सक्छ।

घमण्डले व्यक्तिलाई स्वार्थी, कठोर र आलोचनाप्रति असहिष्णु बनाउँछ। यसले सामाजिक सम्बन्ध, नेतृत्व क्षमता र नैतिक जिम्मेवारीलाई पनि कमजोर पार्दछ। वैश्विक राजनीति, व्यापार र प्रविधिको प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा अहंकारयुक्त निर्णयहरूले राष्ट्र र संस्थाको पतन गराउन सक्छ। बहुसांस्कृतिक समाज र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीको युगमा, अहंकारले व्यक्तिगत मात्र होइन, सामूहिक हितलाई पनि जोखिममा पार्दछ।

विवेक सधैं नम्रता, सहिष्णुता र आत्मनिरीक्षणमा आधारित हुन्छ। जहाँ अहंकार हावी हुन्छ, त्यहाँ नैतिकता, संवेदनशीलता र सहकार्य हराउँछ। डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो छवि सुधार्ने प्रयासले अहंकारलाई पोषण दिन्छ। “म सबैभन्दा योग्य छु,” “मेरो विचार मात्र सही छ”—यस्ता सोचहरूले व्यक्तिगत र सामाजिक निर्णयहरूमा अन्धकार ल्याउँछन्।

साँचो शक्ति र गौरव विनम्रता, सहिष्णुता र आत्मनिरीक्षणमा निहित हुन्छ। आधुनिक नेतृत्व र नवप्रवर्तनको युगमा पनि, जो व्यक्ति आफ्नो ज्ञान, उपलब्धि वा प्रभावलाई अहंकारको ढाँचा भित्र राख्छ, ऊ क्षणिक प्रभाव मात्रै पैदा गर्न सक्छ; स्थायी योगदान र आदर्श नेतृत्व तिनीहरूबाट मात्र सम्भव छ जसले विनम्रता र समर्पणलाई अपनाउँछन्।

अहंकारले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित बनाउँछ, अरूको योगदानको कदर घटाउँछ र सहकार्यका सम्भावनाहरूलाई निरस्त पार्दछ। वैश्विक महामारी, आर्थिक असमानता, जलवायु संकट र प्रविधि विस्थापन जस्ता चुनौतीहरूले देखाएका छन् कि केवल शक्ति र प्रभावले स्थायित्व ल्याउन सक्दैन। नेतृत्व, समाज र राष्ट्रको साँचो बल विनम्रता, सहिष्णुता, करुणा र विवेकमा आधारित हुन्छ।

आधुनिक युगमा अहंकारका अनेक रूप देखिन्छन्—धन, पद, शक्ति, सोशल मिडियामा प्रतिष्ठा, प्रविधिमा प्रभुत्व। यसले मानिसलाई केवल व्यक्तिगत उन्नति र प्रदर्शनको लागि केन्द्रित बनाउँछ। आधुनिक वैश्विक परिप्रेक्ष्यमा, अहंकारले राष्ट्र र संस्थाहरूबीच असन्तुलन र द्वन्द्व सिर्जना गर्न सक्छ, जसले विश्वव्यापी शान्ति र विकासलाई चुनौती दिन्छ।

अहंकारलाई परास्त गर्ने उपाय भनेको प्रेम, सहिष्णुता, करुणा, आत्मनिरीक्षण र सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यास हो। जब मानिस आफ्नो चेतनालाई केवल शरीर, मन वा बुद्धिमत्तामा सीमित राखेर बाह्य प्रदर्शनको लागि केन्द्रित हुन्छ, तब अहंकार जन्मन्छ। तर जब व्यक्ति आफूलाई ब्रह्माण्डीय चेतनाको हिस्सा भनी बुझ्छ, तब अहंकारको तागत स्वतः क्षीण हुन्छ।

साँच्चिकै आत्मशुद्धि, विनम्रता र आत्मनिरीक्षणले मात्र अहंकारको ज्वाला निभाउँछ। डिजिटल संसारमा पनि, जहाँ मानिस आफ्ना उपलब्धि र छविलाई प्रदर्शन गर्न आतुर छन्, त्यसै समयमा साँचो विवेक भनेको आलोचना स्वीकार्ने, सहकार्य गर्ने र ज्ञान बाँड्ने क्षमता हो। विश्वव्यापी चुनौतीहरू—जलवायु संकट, महामारी, आर्थिक असमानताले देखाएका छन् कि व्यक्तिगत अहंकार मात्र होइन, सामूहिक अहंकारले पनि मानव सभ्यतालाई खतरा पुर्याउन सक्छ।अहंकार केवल अज्ञान हो—जसले “म, मेरो, मलाई” भन्ने भावलाई बढाउँछ र अरूको अस्तित्वको मूल्य घटाउँछ। क्रोध, मोह, लोभ, द्वेष, र आत्मकेन्द्रित अभिमान—यी सबै यसको सन्तान हुन्। आधुनिक वैश्विक समाजमा, अहंकारको नियन्त्रण र विनम्रताको अभ्यास मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई स्थायी शान्ति, समृद्धि र न्यायको बाटोमा लैजान सक्छ।

जसरी ओशो भन्छन्, “जहाँ अहंकार हट्छ, त्यहाँ जीवनमा फूल फूल्न थाल्छ। जहाँ झुक्ने अवसर आउँछ, त्यहाँ झुक्न सिक्ने मन भएमा अहंकार स्वचालित रूपमा कट्छ।” व्यक्ति आफैंमा झुक्न सक्दा मात्र वैश्विक जिम्मेवारी, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवताको सेवा गर्न सक्षम हुन्छ।

आजको युगमा अहंकारले मात्र होइन, डिजिटल प्रतिष्ठा र भौतिक उपलब्धिको लालचले पनि मानव चेतनालाई अन्धकारमा डुबाउन सक्छ। त्यसैले वर्तमान वैश्विक परिवेशमा, साँचो शिक्षा, आत्मनिरीक्षण, विनम्रता र सहिष्णुता—यी गुणहरू नै मानव जीवनको साँचो मार्गदर्शक हुन्। जब व्यक्ति आफ्नो घमण्ड, अहंकार र भौतिक लालचबाट मुक्त हुन्छ, तब ऊ दिगो नेतृत्व, स्थायी समृद्धि र सामाजिक सद्भावको साँचो वाहक बन्न सक्छ।घमण्डले विवेक, नैतिकता र चेतनालाई जलाउँछ; तर आत्मनिरीक्षण, विनम्रता र करुणा भनेको त्यस ज्वालाबाट बाहिर निकाल्ने प्रकाश हुन्। वर्तमान वैश्विक परिप्रेक्ष्यमा, साँचो शक्ति र गौरव बाह्य प्रदर्शन वा पद, धन र प्रतिष्ठामा मात्र होइन, आन्तरिक चेतना, विवेक र मानवता सेवा गर्ने क्षमतामा निहित छ।