तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

हिमालय, पृथ्वीको “छत” भनेर चिनिने, प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता र मानव सभ्यताको अनमोल धरोहर हो। यो क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको प्रभावमा तीव्र संवेदनशील रहेको छ। विगत केही दशकमा हिमालयी क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिदर र वर्षा प्रणालीमा असमानताले नदी तटीय बाढी, हिउँ पग्लिनु, भूस्खलन, पहिरो र जलस्रोत संकटको रूप लिँदै आएको छ। हिमाली समुदायहरू, विशेष गरी साना गाउँहरू, यी परिवर्तित परिस्थितिहरूबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन्। उनीहरूको कृषि, जडीबुटी उत्पादन, पशुपालन र दैनिक जीवन संकटग्रस्त हुँदै गएको छ।

वर्तमान विश्व गम्भीर वातावरणीय संकट—जलवायु परिवर्तनको सामना गरिरहेको छ। विकासका नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र वन विनाशले पृथ्वीको जलवायु प्रणाली असन्तुलित बनाएको छ। यसको प्रत्यक्ष परिणाम स्वरूप तापक्रम वृद्धि, चरम मौसमी घटना, समुद्री सतहको वृद्धि, बाढी, खडेरी र वर्षाको अनियमितता जस्ता समस्या बढेका छन्।नेपालजस्ता हिमाली मुलुकमा यसको प्रभाव अझ गहिरो छ। ‘तेस्रो ध्रुव’ भनिने हिमाल तीव्र गतिमा पग्लिँदैछन्, जसले ग्लेशियर ताल फुट्ने जोखिम बढाएको छ। वर्षा प्रणालीमा आएको गडबडीले कहिले अत्यधिक वर्षा, कहिले दीर्घ खडेरी निम्त्याउँछ, जसले कृषि उत्पादन र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा अस्थिरता ल्याएको छ।हिमाली क्षेत्र विश्वका प्रमुख जलस्रोतहरूको आधार हो, जसबाट नदी, झरना र जलविद्युत प्रणाली सञ्चालन हुन्छ। तर जलवायु परिवर्तनका कारण यी जलस्रोतहरू सुक्दै जाँदा पारिस्थितिकी, सामाजिक जीवन र दीगो विकासका लक्ष्यहरू सबै जोखिममा परेका छन्।

हिमाली पारिस्थितिकीमा जलवायु परिवर्तनले तापक्रम वृद्धिको असर देखाएको छ। हिमनदीहरू र हिमपहिरो पग्लन थालेका छन्, जसले ताल र बाढीको जोखिम बढाउँछ। यसले न  नदी प्रणालीमा अस्थिरता ल्याउँछ, तर पहिरो, बाढी र भूक्षयजस्ता प्रकोपजन्य घटनाको संभावना पनि बढाउँछ। उदाहरणका लागि, नेपालको कालीगण्डकी, कर्णाली र गण्डकी नदी क्षेत्रमा बाढी र पहिरोको घटना लगातार बढेको देखिएको छ। हिमाली क्षेत्रको तापक्रम बढ्दै गएमा केही दशकभित्र उच्च हिमाली भू–भागमा मरुभूमिको स्वरूप विकसित हुने सम्भावना पनि रहेको छ।

हिमाली पारिस्थितिकीमा जैविक विविधता संकटमा परेको छ। तापक्रम वृद्धिका कारण उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा नयाँ जीवजन्तु र चराचुरुङ्कीको आवत–जावत बढेको छ। यसले मौसमी वातावरणसँग अनुकूल भएका स्थानीय प्रजातिहरूको जीवन चक्रमा बाधा पुर्याउँछ। उदाहरणका लागि, बाघ, चितुवा, सर्प, विच्छी र अन्य वन्यजन्तुहरू उच्च क्षेत्रमा बसोबास गर्न थालेका छन्। यसैगरी, कृषिजन्य क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि र वर्षा प्रणालीमा अस्थिरता आउँदा मलेरिया, डेङ्कु र जापानिज इन्सेफलाइटिस जस्ता रोग उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा फैलिन थालेका छन्।हिमाली क्षेत्र पृथ्वीको संवेदनशील पारिस्थितिकी तंत्रमा पर्छन्। यी क्षेत्र प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र विश्वव्यापी जलवायु सन्तुलनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। तर पछिल्लो समय मानव गतिविधि र विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले गर्दा हिमाली पारिस्थितिकीमा गम्भीर संकट उत्पन्न भएको छ।

जलवायु परिवर्तनले हिमाली पारिस्थितिकीमा मात्र नभई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि चुनौती सिर्जना गरेको छ। हिमाल पग्लिएसँगै पानीको आपूर्ति अस्थिर हुँदै जान्छ, जसले कृषि उत्पादन, ऊर्जा सुरक्षा, र वातावरणीय सन्तुलनमा प्रभाव पार्छ। यसले नेपालको जस्तो भूपरिवेष्टित देशको विकास र खाद्य सुरक्षामा जोखिम बढाउँछ।गिट्टीको ओसार–पसार, र योजना विनाको बाटा खन्ने कार्यले माटोको उर्वरा शक्ति घटाएको छ। यसले हिमाली भू–भागमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढाउँछ। साथै, वर्षा र पानीको असमान वितरणले कृषि र पशुपालनमा असर पार्दै छ, जसले ग्रामीण जनसंख्या र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पुर्याउँछ।

जलस्रोतमा पनि संकट आएको छ। हिमाली क्षेत्रको पानीको स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्। भूमिगत जल भण्डार घट्दै गएपछि पानीको अभाव पैदा भएको छ। जलविद्युत उत्पादन क्षमता घटेको छ भने केही निर्माणाधीन केन्द्र र प्रसारण लाइनहरू बाढी तथा पहिरोले क्षतिग्रस्त भएका छन्। यसले दीगो ऊर्जा उत्पादनमा चुनौती सिर्जना गरेको छ।हिमाली पारिस्थितिकी संकटले  प्राकृतिक वातावरणमा मात्र असर गर्दैन, मानव जीवन, सामाजिक संरचना र आर्थिक विकासमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। कृषि उत्पादनमा गिरावट, पशुपालनमा कठिनाइ, खाद्यान्न अभाव, स्वास्थ्य समस्याहरू र रोजगारी संकट सिर्जना हुन्छ। यसले स्थानीय समुदायमा विस्थापन, गरिबी र असमानता बढाउँछ।

मानव जातिको भविष्य जलवायु सन्तुलनसँग  सम्बन्ध राख्छ। तापक्रम वृद्धिका कारण समुद्री सतह बढ्दै गएको छ, जुन तटीय शहरहरू डुबानको खतरा भोगिरहेका छन्। खाद्यान्न उत्पादन घट्दै गएको छ, पानीको स्रोत सुक्दै गएको छ, र प्राकृतिक विपद्हरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दो छ।अबको उपाय भनेको दिगो विकासको बाटो अपनाउनु हो — हरित ऊर्जा प्रयोग, वन संरक्षण, जलस्रोतको संरक्षण, र विश्वस्तरमै वातावरणमैत्री नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नु आवश्यक छ। यदि मानव जातिले प्रकृतिसँग मिलेर चल्न सकेन भने, न हिमाल बाँच्छ, न मानिस। त्यसैले आजको चेतना नै भविष्यको सुरक्षा हो।

विश्व आज जलवायु परिवर्तनको गम्भीर संकटको सामना गर्दैछ। वातावरणीय असन्तुलन, प्राकृतिक प्रकोपको वृद्धि, जल स्रोतको क्षरण, र पारिस्थितिकीय प्रणालीमा  असर परिरहेको छ। तापमान वृद्धिका कारण पृथ्वीको मौसम प्रणाली अस्थिर बन्दै गएको छ। नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिएको छ। हिमनदीहरू पग्लँदैछन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दैछ, र बाढी, पहिरो तथा असिनाका घटना तीव्र भएका छन्।

विकास मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष हो। तर, ऊर्जा, पूर्वाधार, उद्योग र कृषिमा हुने प्रगतिका नाममा हुने अत्यधिक खनन, वन विनाश र इन्धनको प्रयोगले वातावरण प्रदूषित भएको छ। यसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँछ, जसले जलवायु परिवर्तनलाई झन् तीव्र बनाउँछ। यिनै कारणले विकास र वातावरणबीच द्वन्द्व देखिन्छ।

नेपालमा जलवायु परिवर्तनको असर कृषि प्रणालीमा विशेष गरी देखिन्छ। वर्षाको अनिश्चितता, खडेरी र बाली नष्ट हुने समस्याले कृषिमा निर्भर जनताको जीवनमा संकट सिर्जना गरेको छ। हिमाल पग्लँदा ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको जोखिम बढ्छ, जुन गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ। तापक्रम वृद्धिले ध्रुवीय र उच्च पहाडी प्रजातिहरूको जीवन संकटमा पार्दैछ। तर समाधान पनि सम्भव छ—नवीकरणीय ऊर्जा, वातावरणमैत्री कृषि, हरियाली पूर्वाधार र जनचेतनाले दिगो विकास सम्भव छ।

हिमाली जलस्रोत नेपालको जीवन र विकासको महत्वपूर्ण आधार हो। तर, हालको जलवायु परिवर्तनका कारण यी स्रोतहरू अस्थिर बन्दै गएका छन्। नदी, बगर र हिमानी स्रोतहरूको असन्तुलनले कृषि, ऊर्जा, वातावरणीय र सामाजिक–आर्थिक प्रणालीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ। विशेषगरी कृषि क्षेत्र सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छ। सिँचाइमा पानीको कमी, माटोको क्षरण र असामयिक बाढीले उत्पादनमा कमी ल्याउँछ र स्थानीय किसानको जीवनयापनमा चुनौती सिर्जना गर्दछ। यसले खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न कठिनाइ बढाउँछ।ऊर्जा उत्पादन पनि अस्थिर जलस्रोतबाट प्रभावित हुन्छ। जलविद्युत आयोजना सञ्चालनको आधार नदी प्रवाह हो, र पानीको असन्तुलनले उत्पादनमा कमी आउँछ वा अत्यधिक बाढीले संरचनामा क्षति पुर्याउँछ। यसले दीगो ऊर्जा सुरक्षामा बाधा पुर्याउँछ र मुलुकको विकासमा असर पार्छ।

पर्यावरणीय दृष्टिले पनि असन्तुलन गम्भीर छ। नदी र हिमाली क्षेत्रको अस्थिरताले जैविक विविधता र पारिस्थितिक सन्तुलनमा नकारात्मक असर पार्दछ। माछा, वनस्पति र चराचर प्रजातिहरू संकटमा पर्न थाल्छन्। यसले दीर्घकालीन रुपमा स्थानीय पारिस्थितिकी प्रणाली र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा चुनौती सिर्जना गर्छ।

सामाजिक–आर्थिक क्षेत्रमा पनि यसको असर स्पष्ट देखिन्छ। बाढी र खडेरीले जीवनयापन कठिन बनाउँछ, रोजगारी र पर्यटनमा असर पुर्याउँछ, र आप्रवासन बढाउने सम्भावना रहन्छ। यसरी, जलस्रोत अस्थिरता केवल वातावरणीय समस्या मात्र नभई मानव जीवन र दीगो विकासका विभिन्न पक्षमा दीर्घकालीन चुनौती निम्त्याउँछ।

सामूहिक उपाय र दीगो रणनीति आवश्यक छ। स्मार्ट जल व्यवस्थापन, सिँचाइ प्रणाली सुधार, वर्षा–जल संकलन, ग्लेसियर निगरानी र वैज्ञानिक अनुसन्धानले असन्तुलनलाई कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ। स्थानीय समुदायको सहभागिता, नीति–कानुनको स्पष्टता र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले दीर्घकालीन समाधान सम्भव बनाउँछ।

हिमाली जलस्रोतको संरक्षण केवल प्राकृतिक सुरक्षा मात्र होइन, मानव जीवन, कृषि, ऊर्जा र सामाजिक–आर्थिक संरचनाको दीगो विकासका लागि अनिवार्य छ। जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई न्यून गर्न समयमै सतर्क र संयुक्त प्रयास आवश्यक छ। यस समस्याको समाधानका लागि प्रभावकारी नीति, दीगो विकास, हरित ऊर्जा, वन संरक्षण, वर्षे पानी संकलन, जलस्रोतको दिगो उपयोग र स्थानीय जनचेतना आवश्यक छ। साथै, वैश्विक स्तरमा औद्योगिक र धनी राष्ट्रहरूले उत्सर्जन घटाउने पहल गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत र समुदाय स्तरमा ऊर्जा बचत, विद्युतीय साधनको प्रयोग, मासु र दुग्धजन्य उत्पादनको उपयोग घटाउने उपाय पनि योगदान दिन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनले केवल वातावरणीय समस्या मात्र सिर्जना गरेको छैन, यसले सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा पनि गहिरो प्रभाव पारेको छ। हिमालयको हिउँ र बर्फ पग्लनुले नदीनालाहरूमा पानीको प्रवाहमा अस्थिरता ल्याउँछ, जसले सिँचाइ, विद्युत उत्पादन, र जीवनयापनमा प्रतिकूल असर पार्दछ। साथै, जैविक विविधता संकटमा परेको छ; हिमाली वन, जडीबुटी, हिमाली जनावरहरू र पक्षीहरूको अस्तित्व खतरा तर्फ उन्मुख छ।

यस संकटको सामना गर्न दिगो समाधानहरूको आवश्यकता छ। जलवायु अनुकूलन र विपद् व्यवस्थापन नीतिहरू, समुदाय आधारित संरक्षण पहल, वन र जल स्रोतको संरक्षण, र वैज्ञानिक अनुसन्धानमार्फत सचेतना फैलाउने काम आवश्यक देखिन्छ। सरकार, गैरसरकारी संस्था र स्थानीय समुदायबीच सहकार्यले मात्र स्थायी परिणाम ल्याउन सक्छ। हिमालयको सुन्दरता र जैविक विविधतालाई संरक्षण गर्दै आर्थिक विकास र जीवनस्तर सुधार गर्ने उपायहरू अपनाउनु अत्यावश्यक छ।

हिमाली पारिस्थितिकी जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष शिकार बनेको छ। ग्लेसियर पग्लनु, जैविक विविधताको संकट, र स्थानीय समुदायमा जीवनशैलीको अस्थिरता यस संकटका मुख्य पक्ष हुन्। यसलाई कम गर्न संरक्षण, दिगो वन व्यवस्थापन, जलस्रोत योजना, र स्थानीय समुदायको सहभागितामा आधारित रणनीति आवश्यक छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने, हिमाली पारिस्थितिकीमा आएको यो संकट दीर्घकालीन र अकल्पनीय परिणाम ल्याउन सक्छ।यसको सामना गर्न नीति निर्माताले दीर्घकालीन योजना बनाउनु, वैज्ञानिक अध्ययन र प्रविधिको प्रयोग गर्नु, स्थानीय समुदायसँग साझेदारी गर्नु र कानुनी संरचना मजबूत गर्नु अनिवार्य छ।  यसरी नै हिमाली जलस्रोत सुरक्षित रहन्छ, दीगो विकास सम्भव हुन्छ र भविष्यका पुस्ताका लागि शान्तिपूर्ण, समृद्ध र सन्तुलित वातावरण सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

समग्रमा, हिमालय केवल भौगोलिक संरचना होइन, यो मानव चेतना, सांस्कृतिक धरोहर र जीवनशैलीको प्रतीक हो। जलवायु परिवर्तनले यस क्षेत्रलाई चुनौती दिइरहेको छ, तर उचित योजना, वैज्ञानिक अनुसन्धान र सामूहिक सहकार्यले यस संकटलाई अवसरमा परिणत गर्न सकिन्छ। हिमालयको संरक्षण र दिगो विकास हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो। भविष्यका पुस्ताका लागि हिमालयको जीवन, प्रकृति र सुन्दरता सुरक्षित राख्नु मात्र होइन, यसबाट उत्पन्न ज्ञान र अनुभवले समग्र मानव सभ्यताको हितमा योगदान पुर्‍याउने मार्ग खोल्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्ं)