काठमाडौँ–  नेपाली भान्साको स्वाद र पहिचान बोकेको मस्यौराले अब नयाँ युगमा पाइला टेकेको छ । वर्षौँदेखि परम्परागत रूपमा बनिँदै आएको यो रैथाने खाद्य परिकार अब सरकारी मापदण्डको दायराभित्र समेटिँदै उपभोक्ताको स्वास्थ्य र अधिकारलाई केन्द्रमा राखेर नियमन हुने भएको छ ।

कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले पहिलोपटक मस्यौराको गुणस्तर, पोषण र शुद्धता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यसहित कानुनी मापदण्ड लागू गरेसँगै बजारमा पाइने मस्यौराको स्वरूप बदलिने अपेक्षा गरिएको छ । यसअघि ‘मस्यौरा’को नाममा जे पाइन्थ्यो, त्यो कति पोषिलो, कति शुद्ध भन्ने विषय उपभोक्ताका लागि अनुमानकै भरमा थियो । अब भने उपभोक्ताले किन्ने मस्यौरामा के छ र के छैन भन्ने कुरा स्पष्ट हुने भएको छ ।

परम्परागत स्वाद जोगाउँदै वैज्ञानिक आधार:
नयाँ मापदण्डले मस्यौरालाई केवल परम्परागत परिकारका रूपमा मात्र होइन, वैज्ञानिक रूपमा परिभाषित खाद्य पदार्थका रूपमा स्थापित गरेको छ । दलहनलाई यसको अनिवार्य आधार मानेर प्राकृतिक फर्मेन्टेसन प्रक्रियामार्फत तयार गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यसले मस्यौराको मौलिक स्वाद र परम्परागत विधिलाई संरक्षण गर्दै आधुनिक खाद्य सुरक्षाको मापदण्डसँग जोडेको छ ।

सरकारका अनुसार मस्यौरामा पिँडालु, कर्कलो, तरुल, आलु, कुभिन्डो जस्ता नेपाली भान्सामा सदियौँदेखि प्रयोग हुँदै आएका तरकारी प्रयोग हुनुपर्छ । चाहेको खण्डमा तरकारी नमिसाई पनि मस्यौरा बनाउन सकिने लचकता दिइएको छ, तर यसको मूल आत्मा अर्थात् दलहन भने अनिवार्य गरिएको छ ।

मिसावटमुक्त मस्यौरास् उपभोक्ताको जित:
बजारमा तौल बढाउन वा लागत घटाउन मस्यौरामा अन्नको धुलो वा सोयाबिन मिसाइने प्रवृत्ति उपभोक्ताका लागि सबैभन्दा ठूलो ठगी थियो । नयाँ नियमले यस्तो मिसावटलाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउँदै मस्यौरालाई शुद्ध दलहन र तरकारीको उत्पादनका रूपमा सीमित गरेको छ ।

त्यस्तै, आकर्षक देखाउन प्रयोग गरिने कृत्रिम रङहरू पनि अब मस्यौरामा प्रयोग गर्न पाइने छैनन् । यसले बाहिरी चमकभन्दा पनि वास्तविक स्वाद र पोषणलाई प्राथमिकता दिने संस्कृतिको सुरुवात गरेको छ ।

१५ प्रतिशत प्रोटिनस् पोषणको न्यूनतम ग्यारेन्टी:
मस्यौरा केवल स्वादका लागि मात्र नभई पोषणका लागि पनि खाने परिकार हो भन्ने मान्यतालाई सरकारले औपचारिक मान्यता दिएको छ । अब मस्यौरामा न्यूनतम १५ प्रतिशत प्रोटिन अनिवार्य गरिएको छ । यसले उपभोक्ताले खरिद गर्ने प्रत्येक मस्यौराको टुक्रामा निश्चित पोषण मूल्य सुनिश्चित गर्छ ।

साथै, जलांशको मात्रा ११ प्रतिशतमा सीमित गरेर ढुसी लाग्ने, बिग्रने जोखिम कम गरिनेछ । भष्म र अन्य अवाञ्छित तत्वको सीमा तोकिँदा मस्यौराको शुद्धता परीक्षण गर्न सहज हुनेछ ।

स्वच्छता र सुरक्षास् कुनै सम्झौता छैन:
नयाँ मापदण्डले स्वच्छतामा ‘शून्य सहनशीलता’को नीति अपनाएको छ । ढुङ्गा, बालुवा, प्लास्टिक, धातुका टुक्रा जस्ता अजैविक वस्तु वा कपाल, किरा, मुसाका अंश जस्ता जैविक पदार्थ भेटिएमा त्यस्तो मस्यौरा बिक्रीयोग्य मानिने छैन ।
त्यसैगरी, ढुसी लागेको, सडेको वा ओसिएको मस्यौरा सीधै बजारबाट हटाइनेछ । विषादीको अवशेष र हेभी मेटल्सको मात्रा पनि सरकारी सीमाभित्रै हुनुपर्ने प्रावधानले मस्यौरालाई सुरक्षित खाद्य पदार्थको सूचीमा राख्ने प्रयास गरिएको छ ।

प्याकेटमै जानकारी, उपभोक्ताको अधिकार:
अब मस्यौरा केवल खुला रूपमा होइन, खाद्य ग्रेडको प्याकेजिङमा सिलबन्द भएर बजारमा पुग्नुपर्नेछ । प्रत्येक प्याकेटमा प्रयोग गरिएका सबै सामग्रीको स्पष्ट विवरण उल्लेख गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । यसले उपभोक्तालाई आफूले खाने खाद्य पदार्थबारे जानकारी पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ ।

रैथाने खाद्यको व्यावसायिक भविष्य:
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका अनुसार करिब ६०० नमुनाको प्रयोगशाला परीक्षणपछि यो मापदण्ड तयार गरिएको हो । यसको दीर्घकालीन उद्देश्य मस्यौरालाई केवल घरायसी परिकारमा सीमित नराखी व्यावसायिक र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनु हो ।

मस्यौराबाट सुरु भएको यो अभियानले चिउरा, दालमोठ, गुदपाक, पुस्टकारी हुँदै अब गुन्द्रुकसम्म विस्तार पाउने क्रममा छ । यसले नेपाली रैथाने खानालाई पहिचान मात्र होइन, विश्वास र गुणस्तरसँग जोड्ने सरकारको प्रयासको संकेत गर्छ ।

अन्ततः, नयाँ मापदण्डले मस्यौरालाई केवल परिकार होइन, नेपाली पहिचान बोकेको सुरक्षित र पोषिलो खाद्य ब्रान्ड बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम चालेको देखिन्छ ।