तोमनाथ उप्रेती:

आजको विश्व र विशेष गरी हाम्रो समाजमा स्वार्थ, लोभ, ईर्ष्या र द्वेषका प्रवृत्तिहरू तीव्र रूपमा बढ्दै गएका छन्। मानिसहरू आफ्नो व्यक्तिगत लाभ र सुखका लागि अरूको अधिकार र भावना बिर्सिरहेका छन्। यसले मात्र व्यक्ति जीवनमा होइन, समाज र राष्ट्रमा पनि असन्तुलन र अशान्ति निम्त्याएको छ। यस्ता परिस्थितिमा शान्ति र सद्भावका लागि त्यागको आवश्यकता अनिवार्य हुन्छ। त्याग अर्थात् स्वार्थको त्याग, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरूको त्यागबाट मात्र शान्ति प्राप्त गर्न सकिन्छ।

स्वार्थले मानिसको मनमा अन्धकार छर्छ। जब मानिस स्वार्थमा अल्झिन्छ, तब उसले अरूको पीडा बुझ्न छोड्छ, करुणा कम हुन्छ र घृणा बढ्छ। स्वार्थले मानिसलाई कठोर, संवेदनहीन र विवेकहीन बनाउँछ। परिवारदेखि लिएर राष्ट्र स्तरसम्म निर्णयहरू स्वार्थबाट प्रभावित हुन्छन्। राजनीतिक भ्रष्टाचारदेखि सामाजिक कलहसम्म, सबैमा स्वार्थको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।

स्वार्थले मात्र नभई प्रतिस्पर्धा, द्वेष र असहिष्णुताले मानिसहरूलाई एकअर्काबाट टाढा पार्दै छ। जबसम्म व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थलाई पछाडि राखेर अरूको भलाइ सोच्दैन, तबसम्म स्थायी शान्ति सम्भव छैन।

साधना, त्याग र शान्ति—यी तीनै जीवनका आधारभूत स्तम्भ हुन्, जसले मानव मनलाई उच्चतर चेतनातर्फ उकास्छन्। संसारको भीरभाड, चञ्चलता, र अस्थिरताले मानिसको हृदयलाई अशान्त बनाउँछ। मानिसको मन जहिले पनि चाहना, मोह, लोभ र द्वन्द्वमा विचलित हुन्छ। यस्ता अवस्थाबाट मुक्त हुने मार्ग  बाह्य साधन वा भौतिक सुखमा होइन; यसका लागि आन्तरिक साधना, आत्मसंयम र त्याग अपरिहार्य छन्।

साधना  धार्मिक क्रियाकलाप मात्र होइन, तर आत्मा-परिशोधनको निरन्तर अभ्यास हो। साधनाको माध्यमबाट मनलाई शुद्ध, विचारलाई स्थिर र कर्मलाई निश्पक्ष बनाइन्छ। जब साधकले आफ्नो हृदयलाई वासनाबाट अलग राखेर ध्यान, ध्यानसाधना, अध्ययन वा सेवा कार्यमा लगाउँछ, तब उसले आन्तरिक शान्तिको स्वाद अनुभव गर्न थाल्छ। साधना मनको अशान्ततालाई कम गर्न मात्र होइन, जीवनको अर्थ र उद्देश्य बुझ्न पनि मार्गदर्शन गर्छ।

त्याग भनेको स्वार्थ, मोह, र अहंकारबाट मनलाई मुक्त गर्नु हो। यो  वस्तु वा सम्पत्तिबाट अलग हुनु मात्र होइन, तर मानसिक र भावनात्मक आसक्तिहरूको त्याग पनि हो। जब मानिसले आफ्नो मनलाई बाह्य वस्तु र सामाजिक मान्यतामा नअडिग बनाई स्वतन्त्र बनाउँछ, तब उसले साँच्चिकै शान्ति महसुस गर्न थाल्छ। महाभारत र भगवद्गीतामा पनि त्यागलाई उच्चतम आत्मिक गुणको रूपमा चित्रित गरिएको छ। त्याग बिना साधना अधूरी रहन्छ, र शान्ति  मिथकजस्तै रहन्छ।

साधना र त्यागको समन्वयले मात्र शान्ति जन्माउँछ। यो शान्ति  भावनात्मक शिथिलता होइन, तर जीवनको प्रत्येक क्षणमा स्थिरता, सन्तुलन र आत्मसाक्षात्कारको अनुभव हो। जब व्यक्ति आफ्नो कर्म, विचार र इच्छालाई सम्यक रूपमा नियन्त्रित गर्छ, तब उसले न  आफ्नो हृदयमा शान्ति पाउँछ, तर अरूलाई पनि शान्तिको अनुभव गराउने सामर्थ्य प्राप्त गर्छ।

साहित्यिक दृष्टिले, साधना, त्याग र शान्ति मानवीय अस्तित्वको त्रयी तत्त्व हुन्, जसको अनुपालनले मानिसलाई संसारको भ्रम, दुःख र अन्धकारबाट मुक्त गराउँछ। यो मार्ग कठिन छ, तर अत्यन्तै सुन्दर र फलदायी छ। एक साधकले आफ्ना भौतिक र मानसिक बन्धनलाई त्यागेर साधनामा लाग्दा, उसले जीवनको अन्तिम सत्य—सच्ची शान्ति—संग भेट गर्छ।

साधना र त्याग बिना शान्ति सम्भव छैन। जीवनको गहिराइ बुझ्न, आत्माको उन्नति गर्न, र संसारिक व्याकुलताबाट मुक्ति पाउनको लागि यी तीनै तत्वको समन्वय अपरिहार्य छ। जसले यस मार्गको अनुसरण गर्छ, उसले  आफ्नो हृदयमा शान्ति अनुभव गर्दैन, तर सारा संसारसँगको सम्बन्धमा पनि साम्य र संतुलन ल्याउँछ। यही जीवनको सर्वोच्च उद्देश्य हो—त्याग, साधना र शान्तिको समन्वयबाट जन्मिने दिव्य आनन्द।

त्याग भौतिक वस्तुहरू छोड्नु मात्र होइन, मनका नकारात्मक भावनाहरू जस्तै अहंकार, लोभ, द्वेष, इर्ष्या त्याग गर्नु हो। त्यागले मानिसलाई आत्मिक उन्नतिमा अग्रसर बनाउँछ। त्यागको भावना विकसित भएपछि व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामाजिक कल्याणको लागि सोच्न थाल्छ। महात्मा गान्धीको जीवन त्यागको अनुपम उदाहरण हो। उनले व्यक्तिगत सुख र विलासिता त्याग गरेर राष्ट्र र जनताको सेवा गरे। त्यागले उनलाई विश्वभर सम्मानित र शान्तिको प्रतीक बनायो।

जहाँ त्याग हुन्छ, त्यहाँ शान्ति स्थायी हुन्छ। स्वार्थ र अहंकारले भरिएको मनमा कहिल्यै शान्ति रहँदैन। त्यागले मानिसको मनलाई शुद्ध गर्छ र सहिष्णुता, प्रेम र करुणाको बीजारोपण गर्छ। परिवारमा त्यागले कलहलाई मेलमिलापमा परिणत गर्छ भने राष्ट्रमा त्यागले नेतृत्वलाई जनताको हितमा केन्द्रित बनाउँछ। त्यागले मात्र व्यक्तिमा आत्मिक सन्तोष र मनोवैज्ञानिक स्थिरता ल्याउँछ, जसले शान्तिको अनुभूति गराउँछ।

धार्मिक ग्रन्थहरूमा त्यागको ठूलो महत्व छ। श्री शंकराचार्यले ‘नित्य कर्मसु संग फल त्याग’को उपदेश दिएका छन्, जसले कर्मको फलमा आसक्ति त्याग गर्न सिकाउँछ। महाभारत, रामायण, उपनिषद्हरूमा त्यागको महत्त्व स्पष्ट छ। भगवान रामले राजपाट त्याग गरेर वनवास स्वीकार गरे, जसले उनीलाई मर्यादा पुरुषोत्तम बनायो। भगवान बुद्धले संसारिक मोह त्यागेर तपस्या गरेर मोक्ष प्राप्ति गरे।

त्यागले द्वन्द्वको अन्त्य गर्छ र सहिष्णुता, करुणा र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिहरू व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर सामाजिक हितमा क्रियाशील हुन्छन्, तब समाजमा न्याय, समानता र सद्भाव स्थायीत्व रहन्छ। जहाँ त्यागको भावना हुन्छ, त्यहाँ मनमा र समाजमा शान्ति हुन्छ। अहंकार र लोभले भरिएको संसारमा स्थायी शान्ति सम्भव छैन। शान्ति चाहन हो भने आत्मत्याग, सहिष्णुता र सेवा भाव आवश्यक हुन्छ। साँचो शान्तिको मूल आधार नै त्याग हो।

त्याग शब्दको अर्थ  कर्मको फलको त्याग होइन; आफ्नो अधिकार छोडेर वा सबै कुरा त्याग गरेर सन्यास लिनु पनि हो। श्री शंकराचार्यले भनेका छन्, “नित्य कर्मसु संग फल त्याग”—अर्थात् नित्य कर्ममा संलग्न भई त्यसको फलमा आसक्ति त्याग गर्नु। आजको संसारमा मानिसहरू धन, पद र शक्ति प्राप्तिका लागि आफन्तसँगै शत्रुता गर्न पनि पछि पर्दैनन्। भाई–भाइबीच प्रेम र एकताको सट्टा ईर्ष्या, प्रतिस्पर्धा र स्वार्थको भावना फैलिएको छ। यस्तो प्रवृत्तिले समाजमा द्वन्द्व, अशान्ति र विघटन निम्त्याएको छ।

संसारका हरेक क्षेत्रहरूमा त्याग नगर्दा अशान्ति उत्पन्न हुन्छ। उदाहरणका लागि, एक कुकुरले रोटीको टुक्रा समाएर एकान्तमा खान चाहन्छ, तर अन्य कुकुरहरूको आक्रमणले उसलाई रोटी त्याग्न बाध्य बनाउँछ। यसरी संसारमा त्यागले मात्र शान्ति सम्भव छ, अन्यथा छैन। मानव जीवनमा त्यागको महत्व अत्यधिक छ। यो  कर्म नभई भावना पनि हो, जसले हामीलाई संसारिक मोहबाट अलग गर्ने र व्यक्तित्व निर्माणमा मद्दत गर्ने शक्ति राख्छ।

महाभारत, रामायण र उपनिषद्हरूमा त्यागको महत्त्व स्पष्ट छ। भगवान रामले पिताको आज्ञा पालन गर्दै राजपाट त्यागेर वनवास स्वीकार गरे, जसले उनलाई मर्यादा पुरुषोत्तम बनायो। अर्जुनले महाभारत युद्धअघि श्रीकृष्णसँग सम्बन्धमा मोह त्यागेर धर्मको मार्ग अपनाए। राजकुमार सिद्धार्थले संसारिक मोह त्यागेर बुद्धत्व प्राप्त गरे। आधुनिक समयमा महात्मा गांधीले व्यक्तिगत सुख त्यागेर राष्ट्र र जनताको सेवा गरे।

त्याग दुई क्षेत्रका लागि गरिन्छ: लौकिक शान्ति र पारलौकिक शान्ति। यी दुवै त्याग बिना सम्भव छैन। जीवनका लक्ष्य हासिल गर्न मेहनत र त्याग आवश्यक छ। स्वास्थ्य, शिक्षा, करियर, र सम्बन्ध—सबैमा त्याग अपरिहार्य छ। विद्यार्थीहरूले अध्ययनका लागि मनोरञ्जन त्याग्छन्। करियरमा सफल बन्न इच्छुक व्यक्ति समय र विश्राम त्याग्छ। सम्बन्धहरूमा पनि समर्पण र बलिदान आवश्यक छ। जोडिले आफ्ना व्यक्तिगत चाहनाहरू पछि राखेर साझेदारी जीवन निर्माण गर्न सक्छ। यसरी त्यागले व्यक्तिगत, सामाजिक र आध्यात्मिक जीवनमा स्थायीत्व र शान्ति ल्याउँछ।

सपना र लक्ष्य प्राप्तिमा त्यागः सपना र लक्ष्यहरू प्राप्त गर्नका लागि त्याग एक अपरिहार्य कुरा हो। यदि हामीलाई कुनै ठूलो सफलता प्राप्त गर्न छ भने, हामीलाई छोटो समयमा धेरै काम गर्न र कहिलेकाहीं थोरै आराम वा मनोरञ्जन त्याग्न आवश्यक पर्छ । उदाहरणका लागि, एक व्यवसायी जो नयाँ व्यापार शुरू गर्न चाहन्छ, उसलाई प्रारम्भिक चरणमा आफ्नो आरामदायक जीवनशैलीलाई केही समयको लागि त्याग गर्नु पर्छ। यसका लागि उसले धेरै समय र श्रम लगानी गर्नु पर्छ।

सामाजिक र व्यक्तिगत जीवनमा त्यागः जब हामी सामाजिक र व्यक्तिगत जीवनमा सफलता हासिल गर्न चाहन्छौं, तब हामीले आफ्नो साना इच्छाहरू र सुखहरूको त्याग गर्नुपर्ने हुन्छ। उदाहरणका लागि, समाजमा सम्मान र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नका लागि एक व्यक्तिलाई आफ्नोे इगो र अहंकारलाई त्याग्न सक्छ। यदि हामी वास्तवमै ठूलो व्यक्ति बन्न चाहन्छौं भने, हामीले आफ्नोे नकारात्मक गुण र अरूसँगको द्वन्द्वलाई त्याग्नुपर्छ।

जीवनमा कुनै पनि ठुलो सफलता वा महत्त्वपूर्ण कुरा प्राप्त गर्नका लागि हामीले केही त्याग गर्नु पर्छ। त्याग भनेको असुविधा र पीडा हो, तर यसले अन्ततः हामीलाई हाम्रो लक्ष्य नजिक पुर्याउँछ र जीवनमा वास्तविक खुशी र सफलता ल्याउँछ । परमात्माको प्राप्ति पनि बिना त्यागको सम्भव छैन। त्यसैले धार्मिक तथा अध्यात्मिक क्षेत्रमा पनि त्यागको अत्यधिक महत्त्व छ। परमेश्वर प्राप्तिका लागि संसारका ज्ञानी मानिसहरू चार प्रकारले त्याग गर्छनः मलत्याग – संसारलाई विष्ठा जस्तो जानेर त्याग गरेर त्यसलाई पछाडि नहेर्ने।अनिष्ट त्याग – संसारिक पदार्थ, धन, सम्पत्ति, माता–पिता आदि, जसलाई मोक्ष प्राप्तिमा बाधक ठानिन्छ, त्याग गर्ने।स्वतः त्याग – सबै कुरा, जस्तै धन, सम्पत्ति, माता–पिता, पुत्र आदि, नष्ट भए पछि संसार त्याग गर्ने, अर्थात सन्यास लिने।कुष्ठी वा वासना त्याग – जब कुनै व्यक्ति विकृत रोग या भयंकर शारीरिक समस्यामा फस्छ, त्यसका सबै सम्बन्धी र परिवारजन उसलाई छोडेर घृणा गर्छन्, त्यसले मोह छोडेर एक मात्र ईश्वरको शरणमा जान्छ र शान्ति प्राप्त गर्छ। बिना त्याग संसारिक सुख शान्ति र ईश्वरको प्राप्ति सम्भव छैन। त्याग बिना केहि चिजको प्राप्ती सम्भव छैन ।

जीवनमा सफलताका लागि कुनै न कुनै प्रकारको त्याग अनिवार्य छ । हाम्रो जीवनका विभिन्न पक्षहरूमा त्यागको महत्वलाई उजागर गर्दछ  ।जुनसुकै ठुलो सफलता प्राप्त गर्नका लागि हामीले केही न केही त्याग गर्नुपर्ने हुन्छ । त्याग केबल कुनै भौतिक चिजको बलिदान मात्र होइन, यो समय, श्रम, भावना, र कहिलेकाहीं हाम्रो सुख र सुविधा पनि हुन सक्छ । जहाँ त्याग हुन्छ, त्यहाँ शान्ति स्थापित हुन्छ ।त्यागले न  व्यक्तिगत शान्ति ल्याउँछ, तर यसले समाज र विश्वमा पनि शान्ति स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउँछ। त्याग भनेको  भौतिक वस्तुहरूको छोड्न मात्र होइन, भावनात्मक, मानसिक र आत्मिक स्तरमा पनि छोड्ने प्रक्रिया हो। जब मानिस आफ्नो स्वार्थ, अहंकार, ईष्र्या, र गुस्सालाई त्याग गर्छ, तब त्यसले मनमा शान्ति ल्याउँछ।

व्यक्तिगत जीवनमा त्यागले समर्पण, प्रेम र सहानुभूतिको भावना बढाउँछ, जसले तनाव र द्वन्द्व घटाउँछ। त्यागले परिवार र समाजमा समझदारी र समन्वय बढाएर शान्तिपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिहरू स्वार्थ त्यागेर निस्वार्थ भावले व्यवहार गर्छन्, तब समाजमा अहंकार र संघर्ष कम भएर शान्ति र सहिष्णुता बढ्छ। धार्मिक ग्रन्थ, महापुरुषहरूको जीवन र इतिहासले पनि देखाउँछन् कि शान्तिको मूल आधार स्वार्थको अन्त्य अर्थात् त्याग हो। गौतम बुद्ध, महात्मा गान्धी र मदर टेरेसाजस्ता महान् व्यक्तित्वहरूले स्वार्थ त्याग गरेर समाजलाई शान्ति र मार्गदर्शन दिएका थिए। आजको विषाक्त परिवेशमा सहिष्णुता, करुणा र समानताको मार्ग अपनाएर मात्र स्थायी शान्ति र सौहार्द कायम गर्न सकिन्छ। यसैले, जहाँ स्वार्थ मर्छ, त्यहाँ शान्ति फुल्छ र त्याग नै शान्तिको स्थायी स्तम्भ हो। व्यक्तिगतदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्म त्याग अपनाउनाले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव हुन्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, त्याग  व्यक्तिगत बलिदान वा वस्तुहरूको परित्याग मात्र होइन, यो आत्मिक शुद्धि र मनको स्वतन्त्रताको मार्ग हो। स्वार्थ, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरूको त्यागले व्यक्ति आफ्नो जीवनमा स्थायीत्व, शान्ति र सन्तोष अनुभव गर्छ। त्यागले मात्र मनलाई हल्का बनाइदिन्छ र सम्बन्धहरूमा समझदारी, करुणा तथा सहिष्णुता कायम गर्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थलाई पछि राखेर समाज र परिवारको हितमा काम गर्छ, तब साँचो शान्ति र सद्भाव फैलिन्छ। त्यसैले जीवनलाई पूर्ण, सुखमय र अर्थपूर्ण बनाउनको लागि त्याग अपरिहार्य आधार हो। ( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।