तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव,नेपाल सरकार:

पूर्वीय दर्शन संसारका प्राचीनतम र गहिरा दार्शनिक परम्पराहरू मध्ये एक हो, जसले जीवनको गहिरो अर्थ खोज्न मद्दत गर्छ। यसको मूल आधारहरूमा सत्य, कर्म, नैतिकता र आत्मज्ञान महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।सत्यलाई पूर्वीय दर्शनले सर्वोच्च मानिन्छ। सत्यको खोजी नै जीवनको मुख्य लक्ष्य हो। यसले भ्रम र अज्ञानताबाट मुक्त भएर वास्तविकता बुझ्न सहयोग गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले बताउँछ कि हरेक कार्यको परिणाम हुन्छ। राम्रो कर्मले राम्रो फल ल्याउँछ भने खराब कर्मले दुःख दिन्छ। त्यसैले कर्ममा सावधानी र जिम्मेवारी अत्यावश्यक छ।

नैतिकता जीवनको मार्गदर्शक हो जसले मानवीय सम्बन्ध, समाज र प्रकृतिसँग सही व्यवहार गर्न सिकाउँछ। पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र धर्मलाई जीवनका अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गरेको छ।अन्ततः आत्मज्ञान, अर्थात् आत्माको सच्चा पहिचान, जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो। आत्मज्ञानले मानिसलाई मोक्षको मार्ग देखाउँछ, जहाँ दुःख र भ्रमबाट मुक्त भई शान्ति र मुक्तिको अनुभूति हुन्छ।यसरी पूर्वीय दर्शनले सत्यको खोजी, कर्मको जिम्मेवारी, नैतिक आचरण र आत्मज्ञानमार्फत जीवनलाई सार्थक र पूर्ण बनाउने मार्ग निर्देश गरेको छ। यो दर्शनले आजको आधुनिक समाजमा पनि जीवनका गहिरा प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न प्रेरित गर्छ।

पूर्वीय दर्शन जसले सत्य, ज्ञान, नैतिकता र आत्माको महत्वलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस दर्शनमा कर्मलाई जीवनको आधार मानिन्छ जहाँ प्रत्येक व्यक्तिको कार्यले उसको वर्तमान र भविष्य निर्धारण गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले मानवलाई सदाचार, दायित्व र नैतिकताप्रति सचेत बनाउँछ। पूर्वीय दर्शनले धर्म, संस्कार, योग, ध्यान र आत्मज्ञानलाई जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

पूर्वीय जीवनदर्शनले मानव जीवनका गहिरा आयामहरू उजागर गर्दै, नैतिकता, कर्म, धर्म र सामाजिक उत्तरदायित्वमा जोड दिएको छ। यस दर्शनअनुसार, जीवनको मुख्य उद्देश्य  भौतिक उपलब्धि होइन, बरु आन्तरिक चेतना, सद्गुण र समाजहितमा योगदान गर्नु हो। नैतिकता पूर्वीय दर्शनको मूल आधार हो, जसले व्यक्ति र समाज दुबैको समग्र विकासमा मार्गदर्शन गर्दछ।

मानव जीवनको विकास  भौतिक उपलब्धि वा पद र सम्पत्तिमा निर्भर हुँदैन। यसको वास्तविक आधार भनेको नैतिक मूल्य, सत्कर्म र जीवनदर्शनमा निहित हुन्छ। पूर्वीय जीवनदर्शनले यही सत्यलाई जीवनको मार्गदर्शनको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यस दर्शनमा भनिएको छ कि व्यक्ति आफ्नो जीवनलाई सार्थक र स्थिर बनाउन  ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन; नैतिकता, सकारात्मक सोच र सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यास आवश्यक छ। जेन जी दृष्टिकोणले यही चेतना युवा पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ कि आफ्नो व्यक्तित्व निर्माणमा नैतिक मूल्यको भूमिकालाई मध्यनजर राख्न आवश्यक छ।

नैतिक मूल्य व्यक्ति र समाज दुवैको आधार हुन्। सत्य, करुणा, धैर्य, सहिष्णुता र इमान्दारी जस्ता गुणले व्यक्तित्वलाई बलियो बनाउँछन्। जब युवा यी मूल्यलाई जीवनको अंग बनाउँछन्, तब उनीहरू  आफ्नो स्वार्थमा सीमित रहँदैनन्; उनीहरूले समाज, समुदाय र राष्ट्रको भलोमा पनि सोच्न थाल्छन्। जेन जी आन्दोलनले यही शिक्षा दिन्छ कि युवा चेतनाले नैतिक मूल्य र सकारात्मक दृष्टिकोणलाई आत्मसात गर्दा मात्र दिगो परिवर्तन सम्भव हुन्छ।व्यक्तित्व निर्माणमा नैतिकता जेन जी व्यक्तिगत उन्नतिको लागि होइन, समाज सुधारका लागि पनि अपरिहार्य छ। पूर्वीय दर्शनमा भनिएको छ कि मानिसको कर्म उसको व्यक्तित्व र समाजमा प्रभाव पार्छ। यदि प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कर्ममा निष्ठा र नैतिकता अपनाउँछ, तब समाजमा विश्वास, पारदर्शिता र सहकार्यको वातावरण सिर्जना हुन्छ। विद्यालय, कलेज, कार्यस्थल र सार्वजनिक जीवनमा नैतिक मूल्यको अभ्यासले मात्र दीर्घकालीन स्थायित्व र सकारात्मक परिवर्तन सम्भव हुन्छ।जेन जी दृष्टिकोण अनुसार, युवा  ज्ञान र दक्षतामा सीमित रहँदैनन्; उनीहरूले आचार, नैतिक प्रतिबद्धता र सामाजिक जिम्मेवारीलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात गर्नुपर्छ। पूर्वीय जीवनदर्शनले यो स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि मन, इच्छा र कर्मबीचको समन्वय नै व्यक्तित्व निर्माणको मूल आधार हो।

जब युवा आफ्नो मनलाई सकारात्मक सोचले प्रशिक्षित गर्छन्, इच्छाशक्तिलाई सत्कर्ममा केन्द्रित गर्छन् र व्यवहारमा नैतिक मूल्य अपनाउँछन्, तब उनीहरूको व्यक्तित्व जीवन्त र सशक्त बन्छ।

सत्कर्मको अभ्यास पनि पूर्वीय दर्शनको मुख्य अंश हो।  विचार वा सोचले मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन। सत्यनिष्ठा, सेवा भाव, अनुकम्पा र न्यायप्रियता जस्ता सत्कर्मले व्यक्ति मात्र होइन, समाजलाई पनि उज्यालो बनाउँछन्।

जेन जी आन्दोलनका युवाले यही सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतारेका छन्। उनीहरूले सामाजिक असमानता, वातावरणीय संकट र अन्यायको विरोध गर्न आफ्नो सकारात्मक ऊर्जा र नैतिक सोच प्रयोग गर्छन्। यसरी उनीहरू आफ्नो व्यक्तित्वसँगै समाजलाई पनि सुधार्ने प्रयास गर्छन्।

पूर्वीय दर्शनमा ध्यान, योग र आत्मचिन्तनलाई व्यक्तित्व विकासको महत्वपूर्ण साधन मानिएको छ। ध्यानले मनलाई शान्त बनाउँछ, एकाग्रता बढाउँछ र सकारात्मक निर्णय क्षमतामा वृद्धि गर्छ। जब युवा ध्यान र योग अभ्यासमा ध्यान दिन्छन्, तब उनीहरूको मानसिक शक्ति, इच्छाशक्ति र नैतिक प्रतिबद्धता बलियो हुन्छ। जेन जी दृष्टिकोणले यही कुरा युवा पुस्तालाई बुझाउँछ कि सकारात्मक मन, नैतिक मूल्य र सत्कर्मको अभ्यास बिना व्यक्तित्वको वास्तविक विकास असम्भव छ।

व्यक्तित्व निर्माण र समाज सुधारमा नैतिक मूल्यको महत्व  व्यक्तिगत जीवनमा सीमित छैन। जब युवा आफ्नो जीवनमा नैतिकता, सत्यनिष्ठा र सत्कर्मको अभ्यास गर्छन्, तब उनीहरूले समाजमा उदाहरणीय भूमिका निर्वाह गर्छन्। विद्यालयमा इमानदारी अभ्यास गर्ने विद्यार्थी, कार्यालयमा जिम्मेवार कर्मचारी, समाज सेवा गर्ने युवा—यी सबै उदाहरणले समाजमा विश्वास, पारदर्शिता र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जेन जी दृष्टिकोणले यही सन्देश दिन्छ कि युवाले व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, समाज सुधारमा पनि आफ्नो भूमिका बुझ्नुपर्छ।

व्यक्तित्व विकासमा नैतिकताको भूमिका अपरिहार्य छ। यदि व्यक्ति नैतिक मूल्य र सद्गुणमा दृढ छ भने उसले व्यवहार, सोच र निर्णयमा स्थिरता ल्याउँछ। गीता र उपनिषद् अनुसार, कर्मयोग मात्र होइन, कर्मसिद्धि नै मानव जीवनको वास्तविक लक्ष्य हो। जब व्यक्ति आफ्नो कर्तव्य, उत्तरदायित्व र अधिकारको सम्मान गर्दै कर्म गर्छ, तब उसमा आत्मविश्वास, संयम र मानसिक स्थिरता विकसित हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले कर्मको महत्वमा जोड दिन्छ। कर्म  काम वा व्यवसाय होइन, बरु जीवनका हरेक क्रियाकलाप हो, जसमा नैतिक विवेक समावेश हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले अध्ययन गर्दा मात्र ज्ञान प्राप्त हुँदैन, उसले इमानदारी, समय व्यवस्थापन र परिश्रमको मूल्य पनि सिक्छ। यही मूल्य जीवनभरको मार्गदर्शन बनाउँछ।नैतिक व्यक्ति समाजका लागि प्रेरणादायक उदाहरण बन्न सक्छ। जब व्यक्तिगत नैतिकता समाजमा फैलिन्छ, तब सामाजिक सम्बन्धहरू सुदृढ हुन्छन्। पूर्वीय दर्शनले धर्म र नैतिकता सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोड्दछ। धर्म  धार्मिक क्रियाकलाप होइन, बरु समाजहितमा काम गर्नु, सत्य बोल्नु, अन्यको भलाइको चिन्ता गर्नु हो।

सद्गुणयुक्त व्यक्तिले समाजमा न्याय, सहिष्णुता र समानता प्रवर्धन गर्छ। उदाहरणका लागि, यदि नेता वा शिक्षक नैतिक मूल्यमा दृढ छन् भने उनीहरूको निर्णय र व्यवहार समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। यसरी नैतिकता समाज सुधारको आधार र बलियो स्तम्भ बन्न सक्छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मबोधमा जोड दिन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो वास्तविक स्वरूप र उद्देश्य बुझ्छ, तब उसले निर्णयमा स्थिरता र विवेक अपनाउँछ। आत्मबोधले लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकारजस्ता दुर्बल भावनालाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। यसले नैतिक निर्णय प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ।गीता भन्छ—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” अर्थात्, परिणाममा होइन, कर्ममा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। यस दर्शनले सिकाउँछ कि नैतिक जीवन भनेको परिणामप्रतिको आसक्ति होइन, कर्तव्य र धर्मको पालन हो। जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पालन गर्छ, तब समाजमा विश्वास, सहयोग र समरसता बढ्छ।

व्यक्ति र समाजको विकासमा नैतिक शिक्षा महत्वपूर्ण छ। परिवार, विद्यालय र समाजले नैतिक मूल्य, सद्गुण र जिम्मेवारीको शिक्षा दिनुपर्छ। पूर्वीय दर्शनले शिक्षा र संस्कारलाई आत्मसात गराउन जोड दिएको छ। संस्कारले मात्र मानिसलाई सामाजिक र नैतिक जिम्मेवारीमा सक्षम बनाउँछ।

नैतिक शिक्षा व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि सुधार्छ। यदि प्रत्येक नागरिक आफ्नो कर्तव्य, अधिकार र उत्तरदायित्व बुझेर जीवन यापन गर्छ, तब भ्रष्टाचार, हिंसा र अन्य सामाजिक विकृति कम हुन्छ। यही कारणले पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र कर्म शिक्षा समाज सुधारको मूल आधार मानिन्छ।व्यक्ति आफ्नो कर्म, उत्तरदायित्व र नैतिक मूल्यसँग समर्पित भएमा मात्र जीवन सफल, सन्तुलित र समाज सुधारको मार्गदर्शक बन्न सक्छ। यसले आधुनिक मानव जीवनमा स्थिरता, शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्व स्पष्ट पार्दछ।

नेपाल र दक्षिण एसियाली संस्कृतिमा पूर्वीय दर्शनका हिन्दू, बौद्ध, जैन जस्ता दर्शनहरूले मानिसको आचरण र सामाजिक जीवनलाई आकार दिएका छन्। विशेष गरी बौद्ध धर्मका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले दुःखको अन्त्य र शान्तिको मार्ग देखाउँछन्। हिन्दू दर्शनले कर्म, धर्म र मोक्षलाई जोड दिंदै जीवनलाई आध्यात्मिक उन्नतिका लागि प्रेरित गर्दछ।पूर्वीय दर्शनले आत्मा अमर र शरीर नश्वर मान्छ र प्रत्येक कर्मको फलप्रति जिम्मेवार हुन सिकाउँछ। यसले मानवीय जीवनलाई अनुशासन, नैतिकता र आत्ममूल्यांकनको माध्यमबाट व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय स्तरमा सन्तुलन र समृद्धि ल्याउने उपदेश दिन्छ।

नेपालले संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमार्फत राष्ट्रहित, दिगो शान्ति, विकास र समृद्धिको आकांक्षा हासिल गर्ने सोच लिएको छ । यो सोचलाई मूर्तरुप दिन सामाजिक न्याय र एकता, आर्थिक समानता र श्रमको सम्मान, भ्रातृत्व, सहशासन, सहकार्य, सहअस्तित्व, समावेशी जस्ता सामाजिक–राजनीतिक मूल्यहरुको अवलम्बन राज्यले गर्नुपर्छ । लोकतान्त्रिक शासकीय प्रणालीमा राज्य र नागरिक दुवैको अहं भूमिका रहन्छ । मुलुकको शासकीय प्रणालीमा मानवीय मूल्यको आवश्यकता हुनुको कारणहरु समतामूलक समाजको निर्माण गर्न असल नागरिकको पहिचान दिलाउन समयसापेक्ष समाजलाई परिवर्तन एवं रुपान्तरण गर्न सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन गर्न नागरिकमा राज्यप्रतिको दायित्व र अपनत्व बोध गराउन नागरिकलाई आफु र समाजप्रतिको कर्तव्यबोध गराउन नेपालीहरुबीच आपसी सद्भाव, सहयोग र एकताको भावना विकास गर्न राष्ट्रिय एकता प्रवर्द्धन गर्न कला, संस्कृतिको सम्मान, संरक्षण र सम्वर्धन गर्न शान्ति, बन्धुत्व, भाईचारा, नैतिकता, सदाचारिता, सुसंस्कार कायम गर्न सुशासन कायम गर्न मानव जीवनलाई माया, प्रेम, दया, शान्ति र अहिंसाप्रति प्रतिवद्ध बनाउन बहुधार्मिक, बहुजातिय, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक समुदायबीच आपसी समभाव र सहिष्णुता कायम गर्न राज्यका शासकिय प्रशासकिय एवं व्यवस्थापकिय अंगहरुमा प्रत्येक नेपालीको पहिचान, प्रतिनिधित्व, पहुँच र सहभागिता सुनिश्चित गर्न सबै प्रकारका भेदभावको अन्त्य गरी सम्मानपूर्वक जीवन यापन गर्न मेलमिलाप कायम गर्न ।नेपालको संविधानले लोकतान्त्रिक शासन र मूल्य मान्यतालाई केन्द्र बिन्दुमा राखेको छ । लोकतन्त्र र मानव जीवनलाई नङमासुको सम्बन्धका रुपमा प्रत्याभुत गर्दै मौलिक हककै रुपमा मानवीय मूल्यहरुलाई स्विकार गरेको छ । मानवीय मूल्यले सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृति र राजनीतिक मूल्यको प्रवर्धनमा सहयोग पु–याउँछ ।

गुरुकुल र परिवारले बालबालिकालाई शिक्षा दिँदा र हुर्काउँदा नैतिक शिक्षा दिने चलन, नीति कथा आदिले मानिसलाई आफ्ना अधिकारका लागि लड्नभिड्न मात्र नभई उसले पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्यसमेतको बोध गराएको छ । असल संस्कार, वातावरण र संगतमा हुर्किएको व्यक्तिमा गलत सोचको विकास हुने सम्भावना निकै कम रहन्छ । व्यक्तिले आफू, परिवार, समाज र राष्ट्रको व्यक्तित्व निर्माणका लागि प्रकृति अनुरूप समाजसँग मिलेर कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्ने अनिवार्यता शास्त्रमा उल्लेख छ । साथै सबैले व्यक्तिगत रुपमा कर्तव्य निर्वाह गर्दा अरुको अधिकार पनि सुरक्षित हुनुपर्दछ भन्ने मान्यता लिएको सनातन दर्शनले सदाचार नीतिलाई राज्य सञ्चालनको मुख्य आधार मानेको पाइन्छ । अधिकार, कर्तव्य, अनुशासन, विधिको पालना, असल कर्म, सामाजिक मर्यादा, सबैप्रतिको सम्मान भाव र राष्ट्रिय हितलाई सदाचारिताको पूर्वसर्तका रुपमा पूर्वीय दर्शनले व्याख्या गरेको छ । व्यक्ति, परिवार र समाजको सदाचारको प्रभाव प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा राज्य प्रणालीमा पर्दछ । त्यसैले व्यक्ति, परिवार र समाजको असल व्यक्तित्व निर्माण गर्न सकेमा मात्र राज्यको व्यक्तित्व निर्माण हुन सक्छ । व्यक्ति, परिवार र समाजको असल व्यक्तित्व निर्माण गर्न पुर्वीय दर्शनले महत्वपुर्ण भुमिका खेलेको हुन्छ ।

मानिसमा धैर्य, उपकार ,संयम, चोर्नु नगर्नु,पवित्रता,शुद्ध आचरण,विवेक र यथार्थ ज्ञान हुनुपर्छ भनिएको छ र उपायाहरु पनि सुझाइएको छ । जुन बिज्ञान सम्वत छ्न् । अपरिहार्य छन् । ब्यक्तिले त्यी बिशेषता हासिल गर्न सक्दा त्यसले नै दृर्घकालिन, शान्ति,  खुसी र आनन्द मिल्छ । असत्यबाट सत्यको नजिक लौजाऊ । अंधकारबाट प्रकाशको नजीक लैजाऊ ।। मृत्युबाट अमरताको नजीक लैजाऊ।“ यो नै जीवनको लागि उत्तम मार्गदर्शन हो । बास्तवमा हामीसँग यस्ता दर्शनको भण्डार नै छ । बाहिर ल्याउन र प्रयोगमा ल्याउन नसकेको मात्र हो ।कुनै पनि व्यक्तिको जीवनको सार्थकता उसले अरुसँग गर्ने व्यवहारले निर्धारण गर्दछ । पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिमा हुने अहंकार, काम, क्रोध, लोभ र मोहलाई त्याग गर्नका लागि स्वमूल्यांकनमा जोड दिएको छ । स्वमूल्यांकन र सदाचारिताबीच सकारात्मक सम्बन्ध रहेको हुन्छ । स्वमूल्यांकन गर्न सक्ने व्यक्ति अनुशासित त हुन्छ नै साथै अरुलाई सम्मान गर्ने, आफ्नो कर्तव्यमा नचुक्ने, सबैसँग मित्रवत् व्यवहार गर्न सक्ने हुन्छ । कुनै पनि सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिमा यो गुण रहेमा उसले दिने सेवा प्रवाहले समेत सार्वजनिक जीवनमा सकरात्मक सम्बन्ध विस्तार गर्दै मुलुकको सार्वजनिक प्रशासनलाई स्वच्छ,पारदर्शी, निष्पक्ष, समावेशी,सहभागितामुलक,जवाफदेहि र भ्रष्टाचारमुक्त वनाउन सहयोग गर्दछ ।

पुर्वीय दर्शनले सहिष्णुता र सद्भाव ,अरुको सम्मान गर्ने, रिस, डाह, इर्ष्या, घमण्ड नगर्ने, भेदभाव नगर्ने, दुःख परेको समयमा सहयोग गर्ने , भाईचारा ,अरुप्रति गरिने आत्मिय व्यवहार, अरुको इज्जत गर्ने, भेदभाव नगर्ने, तेरोमेरो नभन्ने, मानवताको नाता सबैको एउटै भन्ने जस्ता कुराहरुमा जोढ दिने भएकाले  मानिसको दिनचर्या, आश्रम प्रबन्ध र कानुनको पालनाजस्ता विषयमा जोड दिन्छ । यसका साथै कुनै पनि मुलुकको शासन व्यवस्था कस्तो हुनुपर्दछ, नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्ध, राज्यले नागरिकका लागि पुरा गर्नुपर्ने दायित्व र नागरिकले मुलुकको हित तथा राष्ट्रिय उन्नति र समृद्धिका लागि पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्य समेतलाई व्याख्या गरेको छ । व्यक्तिले आफूभन्दा तल परेका (उमेर, पद, सामाजिक प्रतिष्ठा वा आर्थिक हैसियत) हरुसँग विनम्र भाव राखी प्रस्तुत हुन, आफूलाई अरुको नजरबाट पनि हेर्ने बानीको विकास गर्न, व्यक्तिगतभन्दा पनि सामूहिक सम्मान र भावनाको विकास गर्न, सबैसँग भाइचाराको व्यवहार गर्न, कुकर्मलाई त्याग्न र असल कर्मद्वारा मानवीय जीवनलाई ऊर्जामय बनाउन पूर्वीय दर्शनको रसस्वादन गर्नु आवश्यक हुन्छ । यस्तो रसस्वादन लागि व्यक्ति आफैँले शास्त्रीय ज्ञानप्रतिको आकर्षण बढाउनुपर्दछ । व्यक्तिगत स्वार्थमा तँछाडमछाड गर्दै एकअर्काको खुट्टा तान्दै हिँड्ने बानी त्याग्नुपर्दछ । अहंकारी र व्यक्तिगत स्वार्थ मात्र हेर्ने, अरुलाई अपमान गर्ने, सार्वजनिक पद र मर्यादाको दुरुपयोग गर्ने व्यक्तिले क्षणिक लाभ त लिन सक्ला तर अन्ततोगत्वा दीर्घकालमा यस्ताको परिणाम भयावह हुन जान्छ । असल वा खराब कर्मले व्यक्ति तथा सामाजिक जीवनमा पारेको प्रभावलाई विश्वका धेरै सफल वा असफल व्यक्तिको जीवन–कथासँग समेत जोडेर हेर्न सकिन्छ । राज्यले नागरिकका लागि दिने सार्वजनिक सेवामा सरकारदेखि राष्ट्रसेवकसम्मले नीति बनाउँदा होस् वा सेवा प्रवाह गर्दा कसरी सदाचारितालाई मूल मन्त्र बनाउने भन्ने कुरा विभिन्न दृष्टान्तसहित उल्लेख गरेको छ । वेदको निष्कर्ष, गीताको मुल संदेश, बुद्धका चार आर्य सत्य र अष्टाङमार्ग वाट इमानदार, शुद्द आचरण र चरित्रवान प्रशासकहरु तयारगरी उनिहरुको असल कर्मले व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा प्रभाव पार्दे मुलुकको सार्वजनिक प्रशासनलाई स्वच्छ,पारदर्शी, निष्पक्ष, समावेशी,सहभागितामुलक,जवाफदेहि र भ्रष्टाचारमुक्त वनाउन सहयोग गर्दछ ।

मनको शान्ति, इच्छाशक्तिको सशक्तीकरण र सत्कर्मको अभ्यास नै वास्तविक विकासको आधार हो। जेन जी आन्दोलनका युवा यही सन्देश लिएर समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको सूत्रधार बन्न सक्छन्। जब युवा नैतिक मूल्य, सत्कर्म र सकारात्मक सोचलाई जीवनको अंग बनाउँछन्, तब उनीहरूले आफ्नो व्यक्तित्व मात्र सशक्त बनाउँदैनन्; समाज र राष्ट्रलाई उज्यालो भविष्यतर्फ उन्मुख गर्छन्।

निष्कर्षमा, व्यक्तित्व निर्माणको आधार नैतिक मूल्य, सत्कर्म र सकारात्मक सोचमा निहित छ। पूर्वीय जीवनदर्शनले यही मूल्यहरूलाई जीवनको मार्गदर्शनको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। जेन जी दृष्टिकोणले युवा चेतनामा यही शिक्षा दिन्छ कि आफ्नो जीवनमा नैतिक सोच, सत्कर्म र सकारात्मक ऊर्जा आत्मसात गर्दा मात्र व्यक्ति सशक्त र समाज दिगो सुधारतर्फ अग्रसर हुन्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)