तोमनाथ उप्रेती:

 मानव जीवनको मूल शक्ति बुद्धि हो। बुद्धिले मात्र मानिसलाई संसारको विवेकपूर्ण अन्वेषणमा अगाडि बढाउँछ। तर, जब बुद्धि अभिमानमा परिणत हुन्छ, तब यो मानवता र सत्यको मार्गबाट विचलित हुन थाल्छ। प्राचीन समयदेखि नै पूर्वीय दर्शनले बुद्धि र अहंकारको द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राखेर मानिसलाई चेतावनी दिएको छ।

महाभारतमा द्रौपदीको कथा स्मरणीय छ। पाण्डवहरूको रक्षाका लागि अर्जुनले धनुष बाणको अद्भुत कला प्रदर्शन गरे। तर, यदि त्यहाँ अहंकार प्रवेश गर्थ्यो भने, धर्म र न्यायको मार्ग असफल हुने थियो। यसले देखाउँछ कि ज्ञान र शक्ति मात्र पर्याप्त छैन, त्यसमा नम्रता र आत्म–परिष्कार हुनु जरुरी छ।

बौद्ध दर्शनमा भनिन्छ:
“सर्वं दुःख, अनित्यं, अनात्मन्।”
सारा अस्तित्व दुःखमय छ। केही पनि स्थायी छैन। र आत्म कुनै निश्चित “स्वयं” होइन। यस वाक्यले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि बुद्धिको अभिमान अस्थायी ज्ञानमा अडिग रहनु हो। यदि हामी यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौं भने, हामी अनावश्यक दुःख र भ्रमको मार्गमा फस्छौं।

अहंकारले मानिसलाई आफ्नो विवेकलाई बाँध्छ। मानिसलाई लाग्छ कि उसले सबै कुरा बुझिसकेको छ। तर प्राचीन मिथकहरूले यसलाई चुनौती दिएका छन्। उदाहरणका लागि, रामायणमा रावणको कथा। रावण अत्यन्त विद्वान् र बलशाली थिए। तर आफ्नो बुद्धि र शक्ति माथि गर्वले गर्दा उनले धर्म र न्यायको सीमालाई भुले। अन्ततः, उनका सबै प्रयास विफल भए। यसले देखाउँछ कि बुद्धि बिना नम्रता, विद्या मात्र विनाशको मार्गमा लैजान्छ।

सनातन हिन्दू दर्शनमा भनिन्छ:
              “अहंकारो मोहनं विद्या लोपः।”
अहंकारले मोहित बनाउँछ र विद्या हराउँछ। यदि मानिस बुद्धि भएको हुँदाहुँदै पनि अहंकारको बन्दी हुन्छ भने, उसको ज्ञानले उसको उद्धार गर्न सक्दैन। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—अहंकारको विनाश गरेर ज्ञानको साँचो रूप पहिचान गर्नु।

आत्म–परिष्कार केवल बाह्य अभ्यासमा मात्र सीमित छैन। यो मन, वचन र कर्म तीनै स्तरमा लागू हुन्छ। तत्त्वज्ञानमा भनिन्छ: “मनश्चित्तवचनकर्मणा।”
मनले सोच्ने, वचनले बोल्ने, कर्मले गर्ने—यी तीनैको सन्तुलनमा नै परिष्कारको मार्ग हुन्छ। बुद्धिको अभिमानले यी सबैलाई विकृत पार्छ। यसैले पूर्वीय गुरुहरूले सधैं अनुशासन, ध्यान र विनम्रताको पाठ पढाएका छन्।

महाभारतमा विदुरको सन्देश स्मरणीय छ। उनले राजा धृतराष्ट्रलाई भने:
“धर्मो रक्षति रक्षितः।”
धर्मले सुरक्षित राख्छ। यदि मानिस आफ्नो बुद्धिको प्रयोग अहंकारपूर्वक गर्छ भने, उसले धर्म र नैतिकताको मार्ग खोस्छ। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—ज्ञानलाई धर्म र नीति अनुसार मार्गदर्शन गर्नु।

बौद्ध धर्मले पनि अहंकारको विनाशको उपाय सुझाएको छ। बुद्धले भनेका छन्:
“यदा अहंकारो नश्यति, तदा मोक्षः प्रकटते।”
जब अहंकार समाप्त हुन्छ, तब मुक्ति प्रकट हुन्छ। यसको अर्थ हो कि वास्तविक ज्ञान तब मात्र उजागर हुन्छ जब मानिसले आफ्नो अहंकार, इष्र्या, क्रोध र मोहलाई त्याग्छ।

पुरातन मिथकमा एउटा कथा छ। शिवले तारकासुरलाई नाश गरे। तारकासुर अत्यन्त शक्तिशाली थिए। तर उनको अहंकार र अन्यायको कारणले उनका जीवनको विनाश भयो। यसले देखाउँछ कि शक्ति र बुद्धि केवल अहंकार रहित भएमा समाज र धर्मको कल्याण गर्न सक्छ।

आत्म–परिष्कारको अर्को आयाम आत्म–समालोचना हो। मानिसलाई आफ्नै त्रुटि, कमजोरी र सीमालाई स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ। केवल यसरी मात्र बुद्धिको साँचो परिष्कार सम्भव हुन्छ। यदि हामी हाम्रो ज्ञान र शक्तिलाई सीमितता र कमजोरिहरूको आत्म–समालोचना बिना प्रयोग गर्छौं भने, हामी अनावश्यक विनाश र दुःखको निम्ति जिम्मेवार हुन्छौं।

वेदमा भनिन्छ:
“सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।”
सत्य बोल, प्रिय बोल, तर अप्रिय सत्य नबोल। यहाँ ज्ञानको प्रयोग र अहंकारको नियन्त्रणको सन्देश छ। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—सत्यको अनुभूति, प्रेमको अभ्यास र अहंकारको त्याग।

आफ्नो विकलांगताले ह्विलचियरमा बाँधिएर जीवन बिताउनुपरे पनि ब्रह्माण्डका रहस्यहरू बुझ्न निरन्तर अनुसन्धानमा लागेका वैज्ञानिक स्टिफन विलियम हकिङले भनेका थिए, “मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुस्मन मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो।” यो भनाइ आजको नेपाली समाज र राजनीतिमा ठ्याक्कै मिल्दो देखिन्छ। आजका नेतादेखि कर्मचारी, विज्ञदेखि विश्लेषकसम्म, धेरैले आफूलाई ज्ञानी, योग्य र सही ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै कार्यले जनजीवनलाई संकटमा पारेको छ।

बौद्धिक अहंकार र राजनीतिक असफलता बीचको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। जब राजनीतिक नेताहरू आफ्नो ज्ञान र क्षमता बारेमा अत्यधिक आत्मविश्वास राख्छन् र अरूका विचारलाई स्वीकार गर्न तयार हुँदैनन्, तब तिनीहरूका निर्णय प्रक्रियामा अपारदर्शिता र एकपक्षीयता देखिन्छ। यस्तो स्थिति राजनीतिक असफलतासम्म पुग्न सक्छ, जहाँ जनहितको बजेट, नीति र योजनाहरू सत्ता र स्वार्थको घेराबन्दीमा परेका हुन्छन्।

नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, धेरै समयसम्म बौद्धिक अहंकारका कारण प्रचलित योजनाहरूमा सुधार र अनुकूलनको आवश्यकता देखिदैन। नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूको मानसिकता यति हदसम्म गलत हुन्छ कि उनीहरूले आलोचनालाई आक्रमणको रूपमा लिन थाल्छन्, जसले संवादको अवसरलाई समाप्त पार्छ। यसले समाजमा नकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ र विकासको प्रक्रियामा ठूलो बाधा पुर्याउँछ।

नेता र नीतिनिर्माताहरू आफूलाई राष्ट्रसेवक ठान्छन्, तर उनीहरूका निर्णयले जनताको हितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थको संरक्षण गरिरहेको देखिन्छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक नीति, शैक्षिक सुधार, पूर्वाधार निर्माण जस्ता क्षेत्रहरूमा असफलता मात्र देखिँदैन, यिनमा लापरवाही, अदूरदर्शिता र अज्ञानता प्रस्ट देखिन्छ। अझ गम्भीर कुरा त के भने, जब आलोचना वा सुझाव दिइन्छ, त्यही ‘ज्ञानीको भ्रम’ भएका व्यक्तिहरूले आलोचनालाई बेवास्ता गर्छन्, र आफू सधैं सही रहेको सोच राख्छन्।

जब एक व्यक्तिले आफूलाई मात्र सही ठान्छ, अरूको विचारलाई मूर्खतापूर्ण ठान्छ र आफ्ना गलत निर्णयलाई स्वीकार गर्न सक्दैन, तब त्यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र हुँदैन, सामाजिक समस्याको रूपमा परिणत हुन्छ। यस्तो सोचले समावेशी विचारको अन्त्य गर्दछ र आलोचना वा सुधारको अवसरलाई नष्ट गर्छ। व्यक्तिको यो मानसिकता संस्थागत तहमा प्रवेश गरेपछि नीति निर्माण, निर्णय प्रक्रिया र प्रशासनिक संयन्त्रहरूमा अपारदर्शिता र अराजकता फैलिन थाल्छ।

नेतृत्व तहमा बसेका व्यक्तिहरूले जब आफ्नो विचार मात्र सर्वोच्च हो भन्ने भ्रम पाल्छन्, तब सल्लाह, सुझाव र आलोचनालाई तुच्छ ठानिन्छ। यसले गर्दा लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुन्छ र दलीय अहंकारको जरा गहिरो बन्छ। यस्तो अवस्थामा न त जनताको आवाज सुन्ने वातावरण रहन्छ, न त सुधार गर्ने सम्भावना।

शिक्षा, न्याय, सञ्चारजस्ता क्षेत्रहरूमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखा पर्दा समाजमा विचारको विविधता समाप्त हुन्छ र आत्मसमालोचनाको संस्कृति मर्न थाल्छ। आत्मसमालोचना एउटा समाजको बौद्धिक स्वास्थ्य हो, जसले सुधार र नवीनताको सम्भावना खोल्दछ। जब व्यक्तिहरू वा संस्थाहरू आफ्ना त्रुटिहरूलाई स्वीकार्छन् र सुधार गर्न चाहन्छन्, त्यसले उनीहरूको बौद्धिक विकासमा मद्दत पुर्याउँछ। यसले समग्र समाजको उत्तरदायित्व र पारदर्शिता बढाउँछ। आत्मसमालोचनाको संस्कारले आलोचनालाई सकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्न सघाउँछ र यसले संस्थागत सुधारको दिशा तय गर्न मद्दत पुर्याउँछ। जब समाजमा आत्मसमालोचनाको प्रोत्साहन हुन्छ, तब जनताका माग र आवश्यकताहरूलाई ध्यानमा राखी नीति बनाइन्छ, जसले दिगो विकास र सशक्त राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।त्यसैले, समृद्ध समाज निर्माणको लागि आत्ममुग्धता होइन, आत्मसमालोचना, खुला संवाद र सहिष्णुता आवश्यक छ। सहमतिपूर्ण बहस र आलोचनाको स्वागत गर्न सक्ने संस्कार नै समाजको वास्तविक प्रगति हो।

नेपाली परिवेशमा सत्ताको वरिपरि रहेका धेरै व्यक्तिहरू ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका छन्। त्यही भ्रमले न त उनीहरूलाई सुधार गर्न दिन्छ, न समाजलाई अगाडि बढ्न।त्यसैले, हकिङको भनाइ केव एक वैज्ञानिकको उद्धरण मात्रै होइन, यो चेतावनी हो—अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र ‘अज्ञानमा आत्मगौरव’ गर्ने प्रवृत्तिको विरुद्ध। यो भनाइलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र नेपाली समाजले नयाँ युगतिर पाइला चाल्न सक्नेछ।

आधुनिक जीवनमा पनि यो पाठ अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विद्या, सूचना र सूचना प्रविधिको युगमा मानिसहरु आफ्नो बुद्धिको अभिमानमा फस्दैछन्। उनले विचार गर्दैनन् कि उनका कर्मले समाज र आत्मामा के प्रभाव पार्छ। पुरातन मिथक र शास्त्रीय श्लोकहरूले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि शक्ति र ज्ञानलाई केवल अहंकारमा सीमित राख्नु विनाशको मार्ग हो।

अन्ततः, बुद्धिको अभिमान र आत्म–परिष्कारको पाठ हामीलाई यो सिकाउँछ कि:ज्ञान र बुद्धि केवल तब मूल्यवान हुन्छ जब यसले दया, प्रेम र करुणा अभिवृद्धि गर्छ।अहंकार विनाशकारी छ। यसले मानवता र धर्मलाई कमजोर बनाउँछ।आत्म–परिष्कारले हामीलाई वास्तविक ज्ञान र मोक्षको मार्गमा लैजान्छ।पुरातन मिथक र शास्त्रहरू केवल कथाहरू होइनन्; ती मानव चेतना र मूल्यहरूको दर्पण हुन्।बुद्धिको साँचो प्रयोग तब मात्र सम्भव हुन्छ जब हामी आफैंको सीमितता र त्रुटि स्वीकार्छौं।

सत्य, धर्म, करुणा र विवेकको आधारमा बुद्धिको परिष्कार गर्नु मात्र मानव जीवनको शाश्वत लक्ष्य हो। यसरी हामी केवल व्यक्तिगत विकासमा सीमित हुँदैनौं, समाज र मानवतामा योगदान पुर्याउन सक्षम हुन्छौं।

सारांशमा भन्नुपर्दा, बुद्धिको अभिमान मानव जीवनको बाधा हो। पुरातन मिथक, वेद, उपनिषद र महाभारतका सन्देशहरूले हामीलाई यही पाठ सिकाउँछन्। आत्म–समालोचना र आत्म–परिष्कारले मात्र मानव जीवनलाई साँचो अर्थमा उजागर गर्छ। यदि हामी अहंकार त्याग्न सिक्छौं भने, हाम्रो जीवन केवल हाम्रो होइन, सम्पूर्ण मानव जातिको कल्याणको मार्गमा अग्रसर हुन्छ।