तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव,नेपाल सरकार:

पूर्वीय दर्शन संसारका प्राचीनतम दार्शनिक परम्पराहरू मध्ये एक हो, जसको जरा वेद, उपनिषद्, बौद्ध, जैन तथा कन्फ्युसियन दर्शनमा फैलिएको छ। यसले मानव जीवनलाई सत्य, अहिंसा, सहिष्णुता, करुणा, नैतिकता र आत्मज्ञानका मूल्यहरूद्वारा निर्देशित गर्न सिकाउँछ। यी मूल्यहरू केवल व्यक्तिगत जीवनमा मात्र नभई राष्ट्रिय एकता र विश्व शान्तिको जग बसाल्ने आधारस्तम्भका रूपमा पनि महत्वपूर्ण छन्।

पूर्वीय दर्शन संसारका प्राचीनतम र गहिरा दार्शनिक परम्पराहरू मध्ये एक हो, जसले जीवनको गहिरो अर्थ खोज्न मद्दत गर्छ। यसको मूल आधारहरूमा सत्य, कर्म, नैतिकता र आत्मज्ञान महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।सत्यलाई पूर्वीय दर्शनले सर्वोच्च मानिन्छ। सत्यको खोजी नै जीवनको मुख्य लक्ष्य हो। यसले भ्रम र अज्ञानताबाट मुक्त भएर वास्तविकता बुझ्न सहयोग गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले बताउँछ कि हरेक कार्यको परिणाम हुन्छ। राम्रो कर्मले राम्रो फल ल्याउँछ भने खराब कर्मले दुःख दिन्छ। त्यसैले कर्ममा सावधानी र जिम्मेवारी अत्यावश्यक छ।

नैतिकता जीवनको मार्गदर्शक हो जसले मानवीय सम्बन्ध, समाज र प्रकृतिसँग सही व्यवहार गर्न सिकाउँछ। पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र धर्मलाई जीवनका अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गरेको छ।अन्ततः आत्मज्ञान, अर्थात् आत्माको सच्चा पहिचान, जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो। आत्मज्ञानले मानिसलाई मोक्षको मार्ग देखाउँछ, जहाँ दुःख र भ्रमबाट मुक्त भई शान्ति र मुक्तिको अनुभूति हुन्छ।यसरी पूर्वीय दर्शनले सत्यको खोजी, कर्मको जिम्मेवारी, नैतिक आचरण र आत्मज्ञानमार्फत जीवनलाई सार्थक र पूर्ण बनाउने मार्ग निर्देश गरेको छ। यो दर्शनले आजको आधुनिक समाजमा पनि जीवनका गहिरा प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न प्रेरित गर्छ।

पूर्वीय दर्शन जीवन, जगत् र कर्मको गहिरो अध्ययन हो जसले सत्य, ज्ञान, नैतिकता र आत्माको महत्वलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस दर्शनमा कर्मलाई जीवनको आधार मानिन्छ जहाँ प्रत्येक व्यक्तिको कार्यले उसको वर्तमान र भविष्य निर्धारण गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले मानवलाई सदाचार, दायित्व र नैतिकताप्रति सचेत बनाउँछ। पूर्वीय दर्शनले धर्म, संस्कार, योग, ध्यान र आत्मज्ञानलाई जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

नेपाल र दक्षिण एसियाली संस्कृतिमा पूर्वीय दर्शनका हिन्दू, बौद्ध, जैन जस्ता दर्शनहरूले मानिसको आचरण र सामाजिक जीवनलाई आकार दिएका छन्। विशेष गरी बौद्ध धर्मका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले दुःखको अन्त्य र शान्तिको मार्ग देखाउँछन्। हिन्दू दर्शनले कर्म, धर्म र मोक्षलाई जोड दिंदै जीवनलाई आध्यात्मिक उन्नतिका लागि प्रेरित गर्दछ।पूर्वीय दर्शनले आत्मा अमर र शरीर नश्वर मान्छ र प्रत्येक कर्मको फलप्रति जिम्मेवार हुन सिकाउँछ। यसले मानवीय जीवनलाई अनुशासन, नैतिकता र आत्ममूल्यांकनको माध्यमबाट व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय स्तरमा सन्तुलन र समृद्धि ल्याउने उपदेश दिन्छ।

पूर्वीय दर्शनले सहिष्णुता, सद्भाव, अरुप्रतिको सम्मान, भाइचारो र भेदभावको अन्त्यमा जोड दिन्छ। यसले रिस, डाह, इर्ष्या, घमण्ड जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिलाई त्यागेर दुःखमा सहयोग गर्ने, आत्मीय व्यवहार गर्ने, “मानवताको नाता सबैको एउटै” भन्ने सोच विकसित गर्छ। यस कारण मानिसको दिनचर्या, आश्रम व्यवस्था, कानुन पालन, शासन व्यवस्था, नागरिक–राज्य सम्बन्ध र दुवै पक्षका कर्तव्य–अधिकारमा समेत यसको स्पष्ट दृष्टिकोण पाइन्छ।

पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिलाई आफूभन्दा तल परेकाप्रति विनम्र हुन, सामूहिक सम्मान र भावनाको विकास गर्न, कुकर्म त्यागी सद्कर्मद्वारा ऊर्जामय जीवन बिताउन प्रेरित गर्छ। यसका लागि शास्त्रीय ज्ञानप्रतिको आकर्षण आवश्यक छ। व्यक्तिगत स्वार्थमा अड्किने, अरुलाई अपमान गर्ने वा सार्वजनिक पदको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्तिलाई यसले दीर्घकालमा विनाशकारी मान्छ।

शासनमा पनि यस दर्शनले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। वेद, गीता, बुद्धका चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले असल आचरण र चरित्रवान प्रशासक तयार पार्न मद्दत गर्छन्। यस्ता प्रशासकको सदाचारले शासन प्रणालीलाई स्वच्छ, पारदर्शी, निष्पक्ष, समावेशी, सहभागितामूलक र भ्रष्टाचारमुक्त बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

नेपालले संघीय लोकतान्त्रिक शासनमार्फत राष्ट्रहित, शान्ति र समृद्धिको आकांक्षा राखेको छ। यसका लागि सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, भ्रातृत्व, सहअस्तित्व, समावेशी सहभागिता जस्ता मूल्य अपनाउनुपर्छ। लोकतन्त्रमा राज्य र नागरिक दुवैको समान जिम्मेवारी हुन्छ—समतामूलक समाज निर्माण, सामाजिक न्याय प्रवर्द्धन, आपसी सद्भाव र एकताको विकास, संस्कृतिको सम्मान तथा सुशासन स्थापना।

गुरुकुल र परिवारले नैतिक शिक्षा, नीति कथा आदिद्वारा व्यक्तिलाई अधिकार मात्र होइन, कर्तव्यबोध पनि गराउँछन्। असल संस्कार र वातावरणमा हुर्किएको व्यक्तिमा गलत सोच कम विकसित हुन्छ। सनातन दर्शनले अधिकार, कर्तव्य, अनुशासन, असल कर्म र सम्मानलाई राज्य सञ्चालनको आधार मानेको छ। व्यक्तिको सदाचारको प्रभाव परिवार, समाज हुँदै राज्यमा पर्छ; त्यसैले असल नागरिक निर्माण नै असल राज्य निर्माणको आधार हो।

पूर्वीय दर्शनमा धैर्य, संयम, पवित्रता, विवेक र यथार्थ ज्ञानलाई अनिवार्य मानिन्छ। असत्यबाट सत्य, अन्धकारबाट प्रकाश, मृत्युबाट अमरतातर्फको यात्रा यसले जीवनको उत्तम मार्गदर्शनको रूपमा देखाउँछ। अहंकार, क्रोध, लोभ, मोह त्यागी स्वमूल्यांकन गर्ने व्यक्ति अनुशासित, सम्मानजनक र कर्तव्यनिष्ठ हुन्छ, जसले सार्वजनिक प्रशासनलाई पनि पारदर्शी र जिम्मेवार बनाउँछ।

यसको अन्तिम सार उत्कृष्ट नागरिक बन्नु र समुन्नत राज्य निर्माण गर्नु हो। प्रत्येक नागरिकले सकारात्मक सोच, सदाचार र असल कर्ममा समर्पित रहनुपर्छ। सार्वजनिक पदमा रहनेहरूले लोभ त्यागी राज्यको नीति नै आफ्नो नीति मानेर काम गरे पूर्वीय दर्शनको वास्तविक रसपान हुन्छ। यसले व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्र सबैको हितमा योगदान पुर्‍याउँछ।

पूर्वीय दर्शनको मूल आधार अहिंसा र करुणा हो। महात्मा बुद्धको “अष्टाङ्गिक मार्ग” र महात्मा गान्धीको “अहिंसात्मक संघर्ष” यसका सशक्त उदाहरण हुन्। अहिंसाले व्यक्तिगत र सामूहिक हिंसा कम गरिदिन्छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा द्वन्द्व समाधानको वैकल्पिक बाटो खोल्छ। करुणामय दृष्टिकोणले राष्ट्रहरूबीच पारस्परिक सहयोग र समझदारी बढाउँछ, जसले विश्व शान्तिको वातावरण सिर्जना गर्छ।

कर्म र नैतिकताको सिद्धान्तले राष्ट्रिय एकता कायम राख्न गहिरो योगदान पुर्‍याउँछ। कर्मको सिद्धान्तअनुसार प्रत्येक कार्यको प्रतिफल हुन्छ, त्यसैले नागरिकलाई आफ्नो जिम्मेवारी र कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्न प्रेरित गरिन्छ। जब राष्ट्रका नागरिकहरू सदाचार, ईमानदारी र समानताको आधारमा आचरण गर्छन्, तब राष्ट्रिय एकता मजबुत हुन्छ।

सहिष्णुता र विविधताको सम्मान पूर्वीय दर्शनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक राष्ट्रमा सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मान नै स्थायित्वको आधार हो। हिन्दू, बौद्ध, जैन र सिक्ख दर्शन सबैले ‘सर्व धर्म समभाव’ अर्थात् सबै धर्म समान भन्ने विचारलाई बल दिन्छन्। यसले विभाजनको राजनीति र कट्टरपन्थलाई कमजोर पार्दै राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछ।

आत्मज्ञान र आत्मसंयमको अभ्यासले व्यक्ति र राष्ट्रलाई अहंकार, लोभ, क्रोध र मोहबाट टाढा राख्छ। जब नेतृत्वकर्ताले आफ्नो शक्ति र पदलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितका लागि प्रयोग गर्छन्, तब सुशासन र न्यायपूर्ण प्रशासन सम्भव हुन्छ, जसको प्रत्यक्ष प्रभाव समाजको स्थायित्व र राष्ट्रिय एकतामा देखिन्छ।

पूर्वीय दर्शनको धैर्य र सहजीवनको अवधारणाले विश्व शान्तिमा दिगो योगदान पुर्‍याउँछ। ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ अर्थात् ‘सारा संसार एउटा परिवार हो’ भन्ने विचारले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सहकार्य र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब राष्ट्रहरू एकअर्कालाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझेदारका रूपमा हेर्छन्, तब युद्धको सम्भावना घटेर शान्तिको सम्भावना बढ्छ।

अन्ततः, पूर्वीय दर्शन केवल आध्यात्मिक वा दार्शनिक अभ्यास मात्र होइन, यो व्यवहारिक जीवनमा अपनाउन सकिने मूल्यहरूको भण्डार हो। यसले व्यक्तिगत चेतनालाई परिष्कृत गर्दै, राष्ट्रिय जीवनलाई एकताबद्ध र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई शान्तिपूर्ण बनाउँछ। आजको समय जसमा द्वन्द्व, आतंक, विभाजन र घृणा बढ्दो छ, पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरू — करुणा, अहिंसा, सहिष्णुता, नैतिकता र आत्मज्ञान — विश्व शान्ति र राष्ट्रिय एकताको लागि अपरिहार्य औषधि हुन्।

यसैले, नेपालको सन्दर्भमा पूर्वीय दर्शनको आत्मसात् केवल सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउने कार्य मात्र होइन, समृद्ध, न्यायपूर्ण र शान्त समाज निर्माणतर्फको दीर्घकालीन लगानी हो। जब नागरिक र नेतृत्व दुवैले यी मूल्यहरूलाई जीवनमा उतार्छन्, तब मात्र राष्ट्रिय एकता मजबुत हुन्छ र नेपालले विश्व शान्तिमा आफ्नो विशिष्ट योगदान दिन सक्छ।

पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराका सकारात्मक पक्षहरूको समन्वयले मानव कल्याण, समाज विकास र विश्व शान्ति सम्भव छ । पूर्वीय चिन्तनले धर्म, संस्कार, संस्कृति, कला र साहित्यमा मानव चरित्र र सामूहिकतालाई महत्व दिन्छ भने पाश्चात्य चिन्तनले वैज्ञानिक खोज, आधुनिक प्रविधि र तर्कशास्त्रलाई प्राथमिकता दिन्छ । यी दुवै दृष्टिकोणको मेलले नेपालले विश्वव्यापी शासन प्रणालीबाट लाभ लिन सक्छ । वर्तमान अवस्थामा सत्य, अहिंसा, शान्ति कमजोर भई अपराध, हिंसा, भ्रष्टाचार, सामाजिक विकृति बढिरहेको छ । त्यसैले पूर्वीय दर्शनबाट नैतिकता, सदाचार, राष्ट्रिय एकता र मानव मूल्यहरू आत्मसाथ गरी समाज सुधार गर्न आवश्यक छ । (उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)