तोमनाथ उप्रेती:

 उपसचिव, नेपाल सरकार

श्रीमद्भगवद् गीता मानव जीवन र आध्यात्मिक मार्गदर्शनको अद्भुत ग्रन्थ हो जसले सोच र मानसिक अवस्थाको महत्त्वलाई विशेष जोड दिन्छ। “मनुष्य आफू जस्तो सोच्दछ, ऊ उस्तै बन्छ” भन्ने मूल भाव गीता भित्र बगिरहेको आत्म–परिवर्तन र चेतनाको प्रक्रियासँग निकट रूपमा सम्बन्धित छ। गीता अनुसार, मानिसको मन र सोचले उसको कर्म, व्यक्तित्व र अन्ततः जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। यसले हाम्रो सोचलाई नियन्त्रण गरेर जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिने प्रबल सन्देश दिन्छ।

गीताको सन्देश अनुसार, मन एक सशक्त माध्यम हो जसले मानवलाई आफ्नो नियन्ता पनि बनाउँछ र बन्धक पनि। अध्याय ६ मा, योगवासनमा, श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भनेका छन् — “मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः” अर्थात्, मन नै मानिसको बन्धन र मोक्षको कारण हो। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि सोच र मानसिक अवस्थाले मानिसलाई स्वतन्त्र वा दास बनाउने क्षमता राख्दछ। नकारात्मक र विकृत सोचले जीवनमा दुःख र अवरोध ल्याउँछ भने सकारात्मक, शान्त र विवेकी सोचले नै मुक्ति र शान्तिको मार्ग खोल्दछ।

अर्कोतर्फ, गीता कर्मयोगमार्फत कर्म गर्दा पनि सोचलाई शुद्ध र उद्देश्यपूर्ण बनाइराख्न जोड दिन्छ। केवल कर्म मात्र होइन, त्यसको मनोवृत्ति, दृष्टिकोण र भाबले पनि जीवनको परिणाम निर्धारण गर्छ। यदि व्यक्ति घृणा, द्वेष र लोभपूर्ण सोचमा हराउँछ भने कर्मले नकारात्मक परिणाम दिन्छ; तर यदि त्याग, समत्व र सेवा भावले भरिएको मनले कर्म गर्छ भने त्यहाँ सफलता र शान्ति सुनिश्चित हुन्छ। यसले सोच र कर्मबीचको गहिरो अन्तरसम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दछ।

तर गीता केवल मनलाई सकारात्मक सोचमा केन्द्रित गराउनुमा मात्र सीमित छैन। यसले मनलाई योग, ध्यान र आत्म–चिन्तनमार्फत नियन्त्रण गर्न र शुद्ध बनाउन सिकाउँछ। अध्यात्मिक अभ्यासहरूले मनलाई स्थिर, शान्त र जागरूक बनाउँछन्, जसले सोचमा स्थिरता र गहिराई ल्याउँछ। यस्तो मनबाट जन्मिएको सोच जीवनमा दिगो सफलता र सन्तुष्टिको आधार बन्नेछ।

आधुनिक मनोविज्ञान र न्यूरोसाइन्सले पनि गीताको यो शिक्षा समर्थन गर्छन् कि हाम्रो सोचले हाम्रो मस्तिष्क र व्यवहारलाई असर गर्छ। नकारात्मक सोचले तनाव, चिन्ता र मानसिक रोग निम्त्याउँछ भने सकारात्मक सोचले स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्छ। यद्यपि, गीता यसलाई केवल वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट होइन, गहिरो आध्यात्मिक सन्दर्भमा पनि व्याख्या गर्छ।

विश्लेषण गर्दा, गीता को सन्देश आजको युगका लागि अत्यन्त प्रासंगिक छ जहाँ मानिस मानसिक तनाव र जीवनशैली सम्बन्धी चुनौतीहरूमा जुझिरहेका छन्। “मनुष्य आफू जस्तो सोच्दछ, ऊ उस्तै बन्छ” भन्ने वाक्यांशले हामीलाई सोचको महत्त्वलाई बुझ्न र आफ्नो मानसिक अवस्थालाई सुधार्न प्रेरणा दिन्छ। तर यो पनि स्पष्ट छ कि केवल सकारात्मक सोच मात्र पर्याप्त छैन; नियमित अभ्यास, अनुशासन र आध्यात्मिक ज्ञान पनि आवश्यक छ ताकि मन शान्त, स्थिर र सशक्त बन्न सकोस्।

श्रीमद्भगवत गीतामा भनिएको छ – “मनुष्य आफू जस्तो सोच्दछ, ऊ उस्तै बन्छ।” जसरी चित्तको वृत्ति हुन्छ, त्यसै अनुसार व्यक्ति आचरण गर्दछ। सकारात्मक सोचले सदाचार, आत्मबल र ज्ञानको मार्ग खोल्छ, भने नकारात्मक सोचले मोह, भय र अधर्मतिर डोर्याउँछ। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सन्देश दिनुहुन्छ कि मन स्थिर, शुद्ध र भगवानमा एकनिष्ठ भएमा मनुष्य दिव्य गन्तव्यतर्फ अग्रसर हुन्छ। आत्मा शुद्ध र अनन्त छ, तर मनको दास बनेर भ्रममा पर्छ। त्यसैले श्रीकृष्णले मन, बुद्धि र श्रद्धालाई शुद्ध बनाएर कर्ममा समर्पित हुन प्रेरित गर्नुभएको छ। सोच नै व्यवहारको आधार भएकाले शुभ चिन्तनले मुक्ति दिन्छ।

सोच नै व्यवहारको आधार हो भन्ने कुरा श्रीमद्भगवत गीताको मूल शिक्षामध्ये एक हो। व्यक्ति जस्तो सोच्दछ, ऊ उस्तै बन्छ। शुभ विचारले मन, बुद्धि र आत्मालाई शुद्ध बनाउँछ र व्यवहारमा शान्ति, सद्भाव र सहनशीलता प्रकट हुन्छ। नकारात्मक सोचले मोह, राग, द्वेष र अहंकार जन्माउँछ, जसले व्यक्ति पथभ्रष्ट बनाउँछ। श्रीकृष्णले गीतामा भनेजस्तै, जो व्यक्ति शुद्ध चिन्तन, निष्काम कर्म र समर्पण भावले जीवन जिउँछ, उसले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छ। शुभ चिन्तन आत्मिक उन्नतिको आधार हो, जसले आत्मज्ञानको प्रकाश फैलाउँछ र जीवनलाई दिव्य र पवित्र बनाउँछ। त्यसैले शुभ सोच नै मुक्ति प्राप्तिको मार्ग हो।

श्रीमद्भगवद्गीता हिन्दू दर्शनको मेरुदण्ड मानिन्छ, जसले मानव जीवनका सबै पक्षमा प्रभाव पार्दछ। यो केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई एक जीवनशैली हो, जहाँ सदाचार, नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारीको समन्वय पाइन्छ। गीता जीवनका द्वन्द्व, दुःख–सुख, मोह–माया र कर्मका रहस्यहरू उजागर गरेर आत्मबोधको दिशामा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगका माध्यमबाट जीवनमा सन्तुलन र उत्तरदायित्वको महत्व सिकाउँछन्। उनले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो कर्तव्य निष्ठापूर्वक गर्न, फलको आशा नगरी कर्ममा अडिग रहन आग्रह गरेका छन्। यही सन्देश आजको समाजका लागि अत्यन्त सान्दर्भिक छ जहाँ नैतिक मूल्यहरू क्षीण हुँदै गइरहेका छन्।

गीता जात–पात, लोभ, घृणा र हिंसाबाट मुक्त समाजको परिकल्पना गर्छ। यसले आन्तरिक शुद्धि र सार्वभौमिक प्रेमको भावना जागृत गराउँछ। गीता अनुशासन, आत्मसंयम र आत्मविकासको शिक्षा दिन्छ, जसले व्यक्तिगत परिवर्तनमार्फत सामाजिक रूपान्तरण सम्भव बनाउँछ।

श्रीमद्भगवत्गीता महाभारतको भिष्मपर्व अन्तर्गतको पवित्र ग्रन्थ हो, जुन लगभग ५००० वर्षअघि कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई जीवन, धर्म र मोक्षको मार्गदर्शन स्वरूप दिएका थिए। यसमा १८ अध्याय र ७०० संस्कृत श्लोकहरू छन्। गीताले धर्म, कर्म, ज्ञान, भक्ति र योगको समन्वयद्वारा आत्मशुद्धि र मोक्षप्राप्तिको मार्ग देखाउँछ।

गीताको ज्ञान अनुसार आत्मा अविनाशी छ, त्यसैले जन्म, मरण, वृद्धावस्था आदि आत्माका लागि केवल परिवर्तनहरू मात्र हुन्। जस्तो मानिसले पुरानो लुगा त्यागेर नयाँ लुगा लगाउँछ, आत्मा पनि एक शरीर त्यागेर अर्को ग्रहण गर्छ। यसकारण मृत्युबाट डराउनु आवश्यक छैन। सत्य ज्ञान प्राप्त गर्न कर्म, भक्ति र ध्यानको समन्वय गर्नुपर्छ।

श्रीमद्भगवत गीता भन्छ– मनुष्य आफू जस्तो सोच्दछ, ऊ उस्तै बन्छ। त्यसैले राम्रो सोच, असल कर्म, सत्य बोल्ने बानी र श्रद्धापूर्वक भक्ति गर्नुपर्छ। जीवनको प्रत्येक कर्म भगवानलाई अर्पण गरेर कर्म गर्नाले मानिस मुक्तिको बाटोमा अग्रसर हुन्छ। जब मनुष्य भगवानको शरणमा जान्छ, तब उनी समस्त पापहरूबाट मुक्त हुन्छ।

गीताले बताएअनुसार: “सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज” अर्थात् सबै धर्महरू छोडेर केवल मेरो शरणमा आऊ, म तिमीलाई सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्त पार्नेछु।

श्रीमद्भगवत गीता एक धार्मिक ग्रन्थ नभई एक जीवनदर्शन हो — जसले मानिसलाई असल जीवन जिउन, सदाचार अपनाउन, कर्तव्यमा निष्ठावान रहन, र आध्यात्मिक मुक्तिको मार्ग पहिल्याउन प्रेरित गर्दछ। यो ग्रन्थले मानव आत्मालाई चेतनाको उच्चतम स्तरमा पुर्याउने सूत्र दिएको छ। यही कारणले गीता युग–युगसम्म सबैका लागि मार्गदर्शक बनिरहनेछ।

श्रीमद्भागवत गीताले मानव जातीलाई उत्कृष्ट सन्देश प्रवाह गर्दै जीवन जिउन सहज बनाएको छ । किन व्यर्थ चिन्ता गर्छौ? कोदेखि व्यर्थै डराउदछौ? तिमीलाई कसले मार्छ? आत्मा न जन्म लिन्छ न मर्छ।जे भयो, त्यो राम्रो भयो। जे हुँदैछ, त्यो राम्रै हुँदैछ । जे हुनेछ, त्यो पनि राम्रै हुनेछ। तिमी भूतकालको पश्चताप नगर, भविष्यको पनि चिन्ता नगर , वर्तमान चलिरहेको छ ,तिम्रो के गएको छ र तिमी रुन्छौ? तिमीले के लिएर आएका थियौ र तिमीले के  हरायौ? तिमीले के पैदा गरेका थियौ र नाश भयो? तिमीले केही लिएर आएका थिएनौ। जे पायौ, यहीँबाट पायौ। जति दियौ, यहीं नै दियौ। खालि हात आएका थियौ, खालि हात नै गयौ, जे आज तिम्रो छ, त्यो हिजो अरु कसैको थियो, भोलि अरु कसैको हुनेछ। तिमी यसलाई आप्नो सम्झेर मग्न भैरहेका छौ। यहीं खुसी नै तिम्रो दुःखको मूल कारण हो।परिवर्तन संसारको नियम हो। जसलाई तिमी मृत्यु सम्झन्छौ, त्यही जीवन हो। एक क्षणमै तिमी करोडपति बन्दछौ, दोश्रो क्षणमा तिमी दरिद्र बन्दछौ। मेरो, तिम्रो, सानो, ठूलो, आप्नो, अर्काको भन्ने मनबाट हटाइदेऊ, अनि सबै तिम्रो हो, तिमी सबैका हौ। तिमी आफू आफै भगवानमा अर्पित हौ। यही नै सबभन्दा ठूलो सहारा हो। जसले ईश्वरको सहारालाई जान्दछ, त्यो डर, चिन्ता, शोकबाट सधैंका लागि मुक्त हुन्छ भन्ने दिव्य सन्देशहरु गीताले सिकाएको छ ।

कर्मयोग, भक्तियोग तथा ज्ञानका विभिन्न अवस्थाहरूलाई सार्वजनिक प्रशासकहरुले आत्मिकरण गर्नु पर्दछ ।मानव जातीले भौतिक सुखको धेरै चहाना गर्दछ।  कर्म गर्ने तर फलको आशा नगर्ने सोचले हामीहरु आप्mनो कर्मभूमिमा  अगाडि बढ्नु पर्दछ।  हामीले गर्ने प्रत्येक कार्यको साक्षी दृष्टा भगवान हुनुहुन्छ । त्यसैले असल काम गर लाभको लालसा र मोहमा नलाग, अनात्मरुपी भगवान प्राप्त गर्नका लागि आत्मारुपी देह त्याग र मोक्षको प्राप्ति सम्भव छ भन्ने कुरा भागवत गीताको दिव्य सन्देशलाई हामीले हरदम आत्मसाथ गर्नु पर्दछ ।  त्यसैले हामीले कम गर्दा फलको लोभ गर्ने नभई असल कर्ममा जोड दिनुपर्ने कुरामा भागवत गीताको दिव्य सन्देशले जोड दिन्छ ।भागवत गीतामा बताइएको कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगका सारगत कुराहरूलाई जीवनको उत्कृष्ट सन्देश मानी ग्रहण गर्नु पर्दछ ।

अन्त्यमा, भागवत गीताको दिव्य ज्ञानले असल आचरणको विकास गर्ने, सदाचार पालनामा सहयोग गर्ने , आप्mनो मनलाई नियन्त्रणमा राखेर काम गर्ने, तर फलको आशा नगर्ने,मान्यजनको सेवा तथा आदर सत्कार गर्ने,जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि संयमित भई कर्म गर्ने,आप्mनो कर्ममा विश्वास गर्ने,ज्ञानयोगको माध्यमबाट समाजमा अब्बल रूपमा ज्ञानी बनेर अरुलाई बाटो देखाउने कार्यमा सक्रिय हुने,सांसारिक मोहबाट टाढा रहने र कुनै कुरा पाउन नसकेको खण्डमा पश्चाताप नगर्ने सन्देश दिदै समग्र मानव जातिको कल्याण र हितका लागि  सदाचार र नैतिक संस्कृतिको विकास सिकाउँदै जीवनको उत्कृष्ट मार्ग देखाउँछ  यसले नागरिक चेतना, समाजको लोकतन्त्रीकरण र प्रविधिको प्रभावबाट मानव जगतलाई आध्यात्मिक, नैतिक र व्यावसायिक दृष्टिकोण सुधार्न मद्दत पुर्याउँछ । गीताको ज्ञानले मानव हृदयका सद्गुण र सद्भावलाई जागृत गरी जीवनलाई सुखी, शान्त र समृद्ध बनाउन मद्दत पुर्याउँछ । देशको शासकीय संरचनामा परिवर्तन भए तापनि, संस्कार र आचरणमा सुधार नहुनाले निराशा उत्पन्न भएको छ । भागवत गीता मानव जीवनको अन्धकारमा प्रकाश दिने दिव्य ग्रन्थ हो, जसले आत्मा र समाज दुवैको उन्नतिको मार्ग देखाउँछ। यसलाई आत्मसात् गर्न सकेमा शान्त, नैतिक र समुन्नत समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।गीताको सन्देशलाई व्यवहारमा लागू गर्दै स्वच्छ, पारदर्शी, सदाचारयुक्त र भ्रष्ट्राचारमुक्त समाजको विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

समग्रमा, गीता हामीलाई सिकाउँछ कि हाम्रो सोच हाम्रो नियति निर्माण गर्ने प्रमुख साधन हो। हामीले सोचमा सुधार र शुद्धता ल्याए मात्र जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र सफलता प्राप्त गर्न सक्छौं। यो दर्शन न केवल व्यक्तिगत विकासको आधार हो, तर सामाजिक र आध्यात्मिक उन्नतिको पनि मूल आधार हो। यसैले गीता आज पनि मानव जीवनमा सोच र आचरण सुधारका लागि अमूल्य मार्गदर्शक बनेको छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् । )