तोमनाथ उप्रेती:
युवा राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनका संवाहक हुन् ।युवालाई राष्ट्र निर्माणमा अग्रसर गराउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता रहेको छ । यसै सन्दर्भमा नेपालका हरेक राजनीतिक परिवर्तन, लोकतन्त्रको स्थापना र अन्य सामाजिक आन्दोलनहरूमा युवाको महत्वपूर्ण योगदान रहदै आएको छ । नेपालको संविधानले राष्ट्रिय विकासमा युवा सहभागिता अभिवृद्धि गर्दै राजनीतिक, आर्थिक सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकारहरुको पूर्ण उपयोगको वातावरण सिर्जना गर्ने, युवाको सशक्तीकरण र विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी लगायतका क्षेत्रमा विशेष अवसर प्रदान गर्दै व्यक्तित्व विकास गर्ने तथा राज्यको सर्वाङ्कीण विकासमा योगदानका लागि उपयुक्त अवसर प्रदान गर्ने नीति निर्देश गरेको परिप्रेक्ष्यमा युवाहरुलाई विकास प्रकृयाको प्रमुख संबाहक बनाउन आवश्यक छ । यसका लागि युवाहरुमा अध्यात्मिक चेत सहितको शिक्षा र संस्कार दिन आवश्यक छ । युवाको संवेदनशीलतालाई दृष्टिगत गरी जीवनयापनका विविध पक्षबारे मार्गदर्शन गर्नु राज्यको प्रमुख दायित्व भएकाले त्यस्ता युवालाई लक्षित गरेर युवा जागरण तथा अध्यात्मिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक भएको छ । युवा राष्ट्रको महत्वपूर्ण मानव स्रोत भएकाले राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृितक लगायत जनजीवनका हरेक क्षेत्रमा उनीहरूमा निहित क्षमताको विकास गरी राष्ट्र निर्माणमा अग्रसर गराउन युवालाई सदाचारी , नैतिक निष्ठा र आचरणयुत्त तथा अध्यात्मिक चेतनाको विजारोपण गर्न आवश्यक छ ।
विकास निर्माणको संवाहकका रुपमा रहेका युवामा सिर्जनशीलता, वैज्ञानिकता, जिम्मेवारीपूर्ण व्यवहार, उद्यमशीलता, नागरिक सोच र जवाफदेहिताको विकास गरी न्याय र नैतिकतामा आधारित स्वच्छ सामाजिक जीवनको विकास गर्न उनीहरूभित्र अन्तर्निहित क्षमताको विकास गर्नु जरूरीे छ ।यसका लागि पनि युवालाई अध्यात्मिक चेतनाको विजारोपण गर्न आवश्यक छ । अध्यात्मले युवाहरुको व्यवहार एवं आचरणलाई सुधार गर्दै गलत संस्कारहरूमा परिवर्तन ल्याइ उसलाई असल मानवीयताको बोध गराउँछ । आध्यात्मिकताकै कुरा गर्दा योग र ध्यानको प्रसंग पनि जोडिएर आउने गर्छ । योग र ध्यानले युवाको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित तुल्याउँछ साथै यसले हाम्रो मनको एकाग्र शक्ति बढाउँछ । जसले गर्दा ईष्र्या, द्वेष, घृणा, क्रोध अथवा प्रतिशोधको भावनाले युवाको मनमा जरा गाड्न पाउँदैन । वास्तवमा मनुष्य जीवनमा आइपर्ने सबै किसिमका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान मानिसको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट नै हुन सक्तछ र मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तन ल्याउनु नै आध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो । आध्यात्मिक ज्ञानमा नै युवाको विचार, भावना अनि मनोकांक्षालाई सही दिशा दिने शक्ति अथवा क्षमता अन्तरनिहीत हुन्छ ।
आज विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम विकास गरी भौतिकवादी दृष्टिकोण अपनाइरहेका विकसित मुलुकहरूमा पनि जुन किसिमको हिंसा, कलह र अशान्ति मडारिंदै गइरहेको छ र यसबाट सामाजिक मूल्य मान्यताहरूमा समेत क्रमिक रूपमा ह्रास आइरहेको छ त्यो आध्यात्म ज्ञानकै कमीको कारणले गर्दा हो । यसले विज्ञान प्रविधिले गरेको विकास र उपलब्धिलाई मानव हितमा यथोचित रूपले उपयोग गर्न नसकिएको यथार्थलाई नै उजागर गर्छ ।आध्यात्मिक युवा ब्यक्तित्वहरू आफ्नो धर्म, आफ्नो समूह, आफ्नै जातपातबाट धेरै माथि उठेर सम्पुर्ण मानव तथा प्राणी जगत संपूर्णलाई प्रेम र आदरभाव प्रकट गर्दछन् । युवामा भएको आध्यात्मिक चिन्तनले संपूर्ण मानवजगतलाई जोड्ने काम गर्दछ ।
युवा वर्ग आफैँ जाग्न सक्ने र ऊर्जावान् हुन सक्ने जमात हो । युवामा हुने जोस र बुढापाकामा हुने अनुभवलाई समातेर मात्र इतिहासबाट शिक्षा लिन सकिन्छ । त्यसैले अब युवा नेतृत्वदायी भूमिकामा अगाडि बढ्नुपर्ने अपरिहार्यता छ । युवालाई अगाडि बढ्न वा बढाउन आजैदेखि स्कुल तहबाटै अध्यात्मीक, नैतिक शिक्षा र चेतनाको व्यावहारिक ज्ञान र महत्व क्रमशः सिकाउँदै जानुपर्ने हुन्छ । युवा वर्गका लागि चौतर्फी आत्मजागरणका कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ । अध्यात्मीक,नैतिक, सामाजिक, शैक्षिक, वैज्ञानिक आदि जागरणले जगतको ज्ञान दिन्छ र संसार चिनाउँछ । अब युवालाई आध्यात्मिक जागरणको खाँचो छ । आध्यात्मिक जागरणले जीवन र जगतलाई सँगसँगै लैजान्छ । जीवन जिउनुको सार बुझ्छ । युवा परिवर्तनका संवाहक हुन् । ऊ आध्यात्मिक हिसाबले पनि ऊर्जावान् हुनुपर्छ । आध्यात्मिक हिसाबले ऊर्जावान् युवामा अहिंसा, सत्यताको भाव हुन्छ । अध्ययनशील हुन्छ र उसमा अहंकार हुँदैन सेवाभाव, मधुरवाणी, लक्ष्यमा एकाकार हुनु उसका स्वभाव बन्छन् । क्षमाशीलताजस्ता गुणको विकास हुँदै जान्छ ।यसबाट युवामा सही नेतृत्वको विकास हुँदै जान्छ ।
अध्यात्म एक दर्शन हो, चिन्तन धारा हो, विद्या हो। हाम्रो सांस्कृतिक परम्परागत विरासत हो । अध्यात्म ऋषिहरू एवं मनीषिहरूको चिन्तनको निचोड हो। उपनिषद्हरूको दिव्य प्रसाद हो । आत्मा, परमात्मा, जीव, माया, जन्म–मृत्यु, पुनर्जन्म, सृजना–प्रलयको बारेमा आउने जिज्ञासालाई मेटाउने एउटा अद्भूत साधन अध्यात्म हो । अहिले युवाहरुमा जति समस्याहरु देखिएका छन् ति सबै समस्याहरु युवाहरुलाई निष्ठा, सदाचार, नैतिक र अध्यात्मवोधको ज्ञान दिन नसक्नाले नै सिर्जना भएका हुन् । अध्यात्मले युवाहरुमा बढ्दै गएको निरासा , कुन्ठाहरु घटाउदै युवा जागरणको सिञ्चन गर्दे विकास र समृद्धिमा समाहित गराउँछ ।
युवा सधैं परिवर्तन र प्रगतिको मुख्य संवाहक मानिन्छन्। उनीहरूको जोश, उत्साह र नवीनताका लागि नै राष्ट्र निर्माणका लागि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। युवाहरू राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनका आधार स्तम्भहरू हुन्। नेपालको इतिहासमा हेर्ने हो भने, हरेक महत्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक आन्दोलनमा युवाहरूको योगदान अतुलनीय रहिएकै छ। यी युवाहरूले नै नेपालको संविधानमा आफ्नो महत्वपूर्ण भूमिका निभाए र आजको संविधानमा समाविष्ट भएका हक अधिकारहरूको रक्षा र उपयोगका लागि संघर्ष गर्दै आएका छन्।
आजको युगमा युवाहरूलाई राष्ट्र निर्माणमा अग्रसर गराउनु अपरिहार्य आवश्यकता हो। नेपालको संविधानले युवाहरूको अधिकार र सहभागिता सुनिश्चित गर्दै, उनीहरूको सशक्तीकरण र विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी लगायतका क्षेत्रमा विशेष अवसर प्रदान गरेको छ। यसले युवाहरूलाई राष्ट्रिय विकासका मुख्य अंगका रूपमा राखेको छ। यसका साथै, संविधानले युवाको व्यक्तित्व विकासमा योगदान पुर्याउने विभिन्न नीतिहरू तयार गरेको छ। यी नीतिहरूले राष्ट्रका विभिन्न विकासका पक्षहरूमा युवाको सक्रिय योगदानलाई सुनिश्चित गर्न चाहन्छन्।
युवालाई शिक्षा, संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको विकासमा ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। जीवनका विभिन्न पक्षहरूको बारेमा युवाहरूलाई मार्गदर्शन गर्नु र राष्ट्रको भविष्य निर्माणका लागि उनीहरूको क्षमता प्रकट गर्न आवश्यक छ। युवालाई आध्यात्मिक ज्ञानका माध्यमबाट सही मार्गमा अग्रसर गराउनका लागि आवश्यक तत्त्वहरू बुझ्न जरुरी छ। अध्यात्मिक शिक्षाले युवामा मानसिक शान्ति र शुद्धता ल्याउँछ जसले समाजमा नैतिक मूल्य र मान्यताहरूको संरक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
अध्यात्मिक चेतना र योग अभ्यासको अभ्यासले युवामा आन्तरिक शक्ति र उर्जा बृद्धि गर्दछ। यसले उनको जीवनका लक्ष्य स्पष्ट बनाउछ र जीवनको वास्तविक अर्थ बुझ्न मद्दत गर्दछ। ध्यान र योगका माध्यमबाट मानसिक शान्ति र मानसिक विकास प्राप्त गर्न सकिन्छ। यी विधिहरूले युवामा सही आस्थाका साथै चरित्र निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछन्। ध्यानको अभ्यासले तनावलाई कम गर्दै, युवामा सहिष्णुता, क्षमा, सत्य र अहिंसा जस्ता गुणहरूको विकास गर्दछ ।अध्यात्मिक शिक्षा युवामा नैतिकता र सदाचारको चेतनालाई बल पुर्याउँछ। समाजमा फैलिएका असामाजिक व्यवहार र हिंसाको रोकथाममा पनि अध्यात्मिक शिक्षा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। युवाहरूले अध्यात्मका शिक्षाहरूलाई आत्मसात गरेपछि, उनीहरू जीवनका विभिन्न समस्याहरूलाई सकारात्मक दृष्टिकोणबाट समाधान गर्न सक्षम हुन्छन्। यसरी, आध्यात्मिक ज्ञानले युवामा जिम्मेवारी, दायित्व, र सत्यको खोजीका साथ समाजको हितमा काम गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
यसको अर्को पक्ष भनेको युवाहरूको संवेगात्मक विकार र कुन्ठालाई परास्त गर्न आध्यात्मिक शिक्षाको अत्यन्त आवश्यकता छ। आजकलका युवाहरूमा निराशा, मानसिक तनाव र आत्महत्याका घटनाहरू बढ्दै गएका छन्। यो समाजमा आध्यात्मिक शिक्षा र नैतिक ज्ञानको कमीको कारण हो। जब युवामा यी गुणहरूको अभाव हुन्छ, तब उनीहरू समाजमा असामाजिक व्यवहारको शिकार बनिन्छन्। यसलाई रोक्नका लागि विशेष ध्यान पुर्याउनुपर्छ र युवाहरूसँग आध्यात्मिक मूल्य र नैतिक शिक्षा प्रदान गर्नु आवश्यक छ।
विकसित राष्ट्रहरूमा विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम विकास भए तापनि, त्यहाँ सामाजिक असन्तोष र अशान्ति बढ्दो छ। यसको मुख्य कारण आध्यात्मिक शिक्षाको अभाव हो। यदि यी राष्ट्रहरूमा आध्यात्मिक ज्ञानको बृद्धि भएको भए, त्यहाँ हिंसा, कलह र अशान्ति घट्न सक्छ। यसले देखाउँछ कि विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै आध्यात्मिक विकासको पनि समान महत्व छ। जब युवाहरू आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट समाजमा योगदान दिन्छन्, तब समाजलाई शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुन्छ।अध्यात्मिक शिक्षा युवालाई न केवल समाजको लाभमा समर्पित बनाउँछ, बरु उनीहरूलाई व्यक्तिगत विकास र मानसिक शान्तिमा पनि मद्दत गर्दछ। जब एक युवा आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट अघि बढ्छ, तब उसमा अहंकार, ईष्र्या र द्वेषको स्थानमा शान्ति, सहिष्णुता र प्रेमको भावना व्याप्त हुन्छ। त्यसैले, युवाहरूलाई आध्यात्मिक शिक्षा दिनु आजको समाजको आवश्यकता हो।
अध्यात्मिक शिक्षाले युवामा विनम्रता र संस्कारको विकास गर्दछ । यसले उनीहरूलाई जीवनका प्रत्येक पक्षमा कर्तव्यपालन गर्न र साँचो नेताको रूपमा अघि बढ्न प्रोत्साहित गर्दछ। जब युवामा सत्यता, ईमानदारी र सेवा भावको विकास हुन्छ, तब समाजमा नैतिकताको उन्नति हुन्छ र राष्ट्र निर्माणका लागि सबैले मिलेर काम गर्न सक्छन्। यसले युवाहरूलाई बाह्य संसारका चिजहरू भन्दा बढी आन्तरिक शान्ति र सुखको महत्त्व बुझाउँछ। हामीसँग रहेका धार्मिक ग्रन्थहरू र परम्परागत सांस्कृतिक शिक्षाहरूले युवाहरूलाई समग्र विकासको दिशा दिन्छ। आजको युगमा, जहाँ विज्ञान र प्रविधिका कारण मानिसहरू भौतिकतामा लिप्त भएका छन्, त्यहाँ आध्यात्मिक शिक्षाको आवश्यकता अझै प्रगाढ रूपमा महसुस भइरहेको छ। यसले युवाहरूसँग जीवनका सही उद्देश्यहरूको बारेमा बहस गर्न र उनीहरूलाई आफूले निर्वाह गर्ने जिम्मेवारीहरूको सम्यक् ज्ञान दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
अन्ततः, आध्यात्मिक ज्ञानले युवाहरूलाई न केवल समाजको चासो र फाइदाका लागि काम गर्न प्रेरित गर्दछ, बरु यसले उनीहरूको आत्मविकास र मानसिक शान्तिका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक छ। आजका युवाहरूलाई अधिक सचेत र जिम्मेवार नागरिक बनाउने कार्यमा आध्यात्मिक शिक्षाको प्रयोग अनिवार्य छ। यसैले, युवालाई आध्यात्मिक र नैतिक दृष्टिकोणबाट शिक्षित गर्ने काम अत्यन्त आवश्यक छ, जसले उनीहरूको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनेछ । (उप्रेती अध्यात्म, प्रशासन र व्यवस्थापनमा कला चलाउछन् )
Post Views: 354
