About Author

सोचको यात्राः कुराकानीदेखि चेतनासम्म

(नियात्रा)  तोमनाथ उप्रेती: त्यो यात्रा कुनै सहरतर्फ थिएन। कुनै तीर्थतर्फ पनि थिएन। म बाटोमा थिएँ। तर मेरो यात्रा पैतालाले गरिरहेको थिएन। मन हिँडिरहेको थियो। बिहानको एउटा सामान्य क्षण थियो। चियाको कपबाट बाफ उठिरहेको थियो। वरिपरि मानिसहरू थिए। आवाजहरू थिए। कुराकानीहरू थिए। कोही कसैको सफलतामाथि टिप्पणी गरिरहेको थियो। कोही कसैको असफलतामा मुस्कुराइरहेको थियो। कोही राजनीतिको कुरा गरिरहेको थियो। कोही बजारको। कोही आफ्नो योजनाको। अनि म चुपचाप सुनिरहेको थिएँ। अचानक मेरो मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—मानिसको कुराकानीले उसको चेतनाको उचाइ देखाउँछ कि देखाउँदैन? मानिस कहाँसम्म पुगेको छ भन्ने कुरा उसको पद, सम्पत्ति वा परिचयले भन्दा उसले के सोच्दछ र के बोल्दछ भन्ने कुराले बढी बताउँछ कि बताउँदैन? म हिँड्दै गएँ। प्रश्न पनि सँगै हिँड्यो। बाटोमा मैले केही मानिसहरू भेटेँ, जसको संसार अरूकै वरिपरि घुमिरहेको थियो। कसले के गर्‍यो? कसले के भन्यो? कसको पद बढ्यो? कसको प्रतिष्ठा घट्यो? कसको सम्बन्ध कस्तो छ? उनीहरूका शब्दमा अरू धेरै थिए। तर उनीहरू आफैं कम थिए। उनीहरूले संसारलाई हेरेका थिए। आफूलाई भने हेरेका थिएनन्। म सोच्दै गएँ अरूको जीवनमाथि टिप्पणी गर्न सजिलो छ। आफ्नो जीवनमाथि प्रश्न गर्न कठिन छ। अरूको कमजोरी देख्न आँखा चाहिन्छ। आफ्नै कमजोरी देख्न चेतना चाहिन्छ। त्यसपछि अर्को समूह भेटियो। उनीहरू व्यक्ति होइन, विषयको कुरा गरिरहेका थिए। कामको कुरा। समस्याको कुरा। योजनाको कुरा। उपायको कुरा। कसरी राम्रो गर्ने? कहाँ सुधार गर्ने? कुन सीप आवश्यक छ? कुन योजना सफल हुन्छ? उनीहरूको कुराकानीमा गति थियो। उद्देश्य थियो। उनीहरू जमिनमा उभिएका मानिस थिए। उनीहरू कल्पनामा मात्र होइन, कार्यमा विश्वास गर्थे। संसार केवल सपना देख्ने मानिसले बन्दैन। संसारलाई काम गर्ने हात पनि चाहिन्छ। विचारलाई परिणाममा बदल्ने मानिस पनि चाहिन्छ। समस्याको पहिचान गर्नु राम्रो हो। तर समाधान खोज्नु अझ राम्रो हो। मेरो यात्रा अझै सकिएको थिएन। बाटो उकालो लाग्दै थियो। मन पनि। अचानक एउटा वृद्ध मानिससँग भेट भयो। उनको अनुहारमा अनौठो शान्ति थियो। हातमा पुस्तक थियो। आँखामा टाढाको आकाश। मैले प्रश्न सोधिनँ। तर उनी आफैं बोल्न थाले—“मानिसको जीवन उसको शरीरले भन्दा पहिले उसको सोचले यात्रा गर्छ।” म रोकिएँ। उनी मुस्कुराए। “सानो सोचले मानिसलाई सानो कोठामा थुन्छ। ठूलो सोचले झ्याल खोल्छ। महान सोचले आकाश नै बदलिदिन्छ।” उनका शब्दले मलाई मौन बनायो। त्यो कुनै उपदेश थिएन। त्यो मेरो यात्राको एउटा मोड थियो। म फेरि हिँडेँ। अब बाटो बाहिरभन्दा बढी भित्र थियो। मलाई आइन्स्टाइन सम्झना आयो। उनले संसारलाई देखिएजस्तो मात्र स्वीकार गरेनन्। उनले प्रश्न गरे। समय के हो? प्रकाश के हो? ब्रह्माण्ड कसरी चल्छ? न्यूटनले झरेको फल मात्र देखेनन्। उनले त्यसभित्र प्रकृतिको नियम खोजे। एउटै संसारमा कसैले फल देख्छ। कसैले फलभित्र ब्रह्माण्डको रहस्य खोज्छ। दृष्टि फरक हुन्छ। सोचको उचाइ फरक हुन्छ। महान सोच सायद त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ सामान्य घटनाभित्र असामान्य प्रश्न जन्मिन्छ। मलाई विश्वका महान चिन्तक र नोबेल पुरस्कार विजेताहरूको यात्रा सम्झना आयो। मारिया क्युरीले कठिनाइभित्र अनुसन्धानको उज्यालो खोजिन्। नेल्सन मन्डेलाले पीडाभित्र मानवताको भविष्य देखे। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले मानिसभित्र विश्वमानव खोजे। अमर्त्य सेनले विकासलाई  मानवीय क्षमतासँग जोडे। मलाला युसुफजईले एउटा बालिकाको शिक्षाको अधिकारलाई विश्वव्यापी चेतनाको विषय बनाइन्। उनीहरू सबैको जीवन फरक थियो। तर एउटा समानता थियो। उनीहरूको सोच आफूभन्दा ठूलो थियो। उनीहरूको प्रश्न व्यक्तिगत सीमाभन्दा बाहिर थियो। महान सोच भनेको सायद यही हो जब मानिस आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवताको भविष्यबारे सोच्न थाल्छ। म एउटा चौतारीमा बसेँ। रुखको छायाँ लामो थियो। मनको छायाँ अझ लामो। मैले आफैंलाई सोधेँ—म के कुरा गर्छु? मेरो कुराकानी कहाँ घुम्छ? मानिसहरूमा? घटनामा? कि विचारमा? प्रश्न कठोर थियो। मसँग तुरुन्तै उत्तर थिएन। अनि मैले महसुस गरेँ, महान सोचको बाटोमा हिँड्नु भनेको आफूलाई महान घोषणा गर्नु होइन। बरु आफ्नै सोचको सीमालाई स्वीकार गर्नु हो। “म अझै सिक्न बाँकी छु।” यही वाक्यबाट ज्ञानको यात्रा सुरु हुन्छ। जसले आफू सबै जान्दछु भन्छ, उसको यात्रा त्यहीँ रोकिन्छ। जसले प्रश्न गर्न जान्दछ, उसले खोज्न जान्दछ। जसले खोज्न जान्दछ, उसले नयाँ संसार निर्माण गर्न सक्छ। आध्यात्मिक दृष्टिले पनि सोचको उचाइ चेतनासँग जोडिएको छ। उपनिषद्ले बाहिरभन्दा भित्र हेर्न सिकाउँछ। गीताले कर्मभित्र चेतना खोज्न सिकाउँछ। बुद्धले दुःखलाई दोष होइन, बोधको ढोका बनाए। मानिसको सबैभन्दा ठूलो यात्रा पृथ्वीको दूरी पार गर्नु होइन। आफ्नो अहंकार पार गर्नु हो। किनकि निच सोचको एउटा जरा अहंकार हो। “म ठूलो।” “ऊ सानो।” “म सही।” “ऊ गलत।” यही विभाजनबाट ईर्ष्या जन्मन्छ। यहीबाट चुक्ली जन्मन्छ। यहीबाट मानिस अरूलाई होच्याएर आफू अग्लो देखिन खोज्छ। तर पर्वत कहिल्यै पहाडलाई होच्याएर अग्लो हुँदैन। सूर्य कहिल्यै दीपकसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। बाटोमा एउटा विद्यालय देखियो। बालबालिका खेलिरहेका थिए। म केही बेर रोकिएँ। एउटा बालकले अर्को बालकलाई भन्यो “तँ हारिस्।” अर्कोले हाँस्दै उत्तर दियो “आज हारें। भोलि सिक्छु।” म मुस्कुराएँ। महान सोच उमेरसँग मात्र सम्बन्धित हुँदैन। चेतनासँग हुन्छ। हारलाई अन्त्य देख्ने सोच र हारलाई पाठ देख्ने सोचबीच नै भविष्यको दूरी हुन्छ। संसारका महान आविष्कारहरू पहिलो प्रयासमै सफल भएका होइनन्। असफलताको अँध्यारोबाटै नयाँ विचार जन्मिएका छन्। जसले प्रश्न गर्न सिक्छ, उसले खोज्न सिक्छ। जसले खोज्न सिक्छ, उसले सिर्जना गर्न सक्छ। जसले सिर्जना गर्न सक्छ, उसले भविष्य बदल्न सक्छ। अब मेरो यात्राले एउटा स्पष्ट अर्थ लिन थालेको थियो। सोचका तहहरू सायद चेतनाका तह हुन्। पहिलो तहमा व्यक्ति छ। दोस्रो तहमा विषय छ। तेस्रो तहमा विचार छ। व्यक्तिको कुरा गर्नु गलत होइन। घटनाको कुरा गर्नु पनि गलत होइन। समस्याको समाधान खोज्नु त झन् आवश्यक छ। तर प्रश्न प्राथमिकताको हो। यदि मानिसको अधिकांश समय अरूको कमजोरी खोज्नमै बित्छ भने उसले आफ्नै सम्भावनालाई कहिले खोज्ने? यदि हाम्रो कुराकानी केवल आलोचनामा सीमित हुन्छ भने सिर्जनाको भाषा कसले बोल्ने? संसारलाई आलोचक चाहिन्छ। तर संसारलाई स्रष्टा पनि चाहिन्छ। समस्या देखाउने मानिस चाहिन्छ। तर समाधान खोज्ने मानिस अझ बढी चाहिन्छ। साँझ पर्दै थियो। आकाशको रङ बदलिँदै थियो। मलाई ब्रह्माण्डको विशालता सम्झना आयो। हामी एउटा सानो ग्रहमा छौँ। हाम्रो जीवन केही दशकको छ। तर हाम्रो अहंकार कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभन्दा ठूलो देखिन्छ। हामी माटोबाट बनेका छौँ। माटोमै फर्कन्छौँ। तर बीचको यात्रामा हामी कसैलाई तुच्छ ठान्छौँ। कसैलाई अपमान गर्छौँ। कसैको सफलताबाट जल्छौँ। सायद ज्ञानको वास्तविक सुरुवात त्यहीँ हुन्छ, जहाँ मानिसले आफ्नो सानो अस्तित्वभित्र पनि विशाल चेतनाको सम्भावना देख्न थाल्छ। विज्ञानले ब्रह्माण्ड खोज्छ। अध्यात्मले चेतना खोज्छ। दुवैको यात्रा अन्ततः प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। घर फर्कँदा बाटो उही थियो। तर म उही थिइनँ। बाहिर अँध्यारो बढेको थियो। भित्र उज्यालो। मैले आफैंलाई भनेँ “मानिसलाई सानो बनाउने संसार होइन। सानो सोच हो।” महान सोच भनेको ठूलो कुरा बोल्नु मात्र होइन। ठूलो प्रश्न सोध्नु हो। अरूलाई तल देख्नु होइन। मानवतालाई माथि उठाउने बाटो खोज्नु हो। प्रसिद्ध हुनु होइन। उपयोगी हुनु हो। ज्ञान जम्मा गर्नु मात्र होइन। ज्ञानलाई विवेकमा बदल्नु हो। र सायद सबैभन्दा महान कुरा यही हो—जब मानिस अरूको जीवनमा दोष खोज्न छोडेर आफ्नै चेतनामा उज्यालो खोज्न थाल्छ। यात्रा अझै सकिएको छैन। सोचको यात्रा कहिल्यै सकिँदैन। हरेक बिहान एउटा नयाँ प्रश्न हुन्छ। हरेक अनुभव एउटा नयाँ पाठ। र हरेक मानिसभित्र एउटा सम्भावित ब्रह्माण्ड। प्रश्न केवल यति हो,हामी के सोचिरहेका छौँ? के बोलिरहेका छौँ? र हाम्रो कुराकानीले कस्तो भविष्य निर्माण गरिरहेको छ? सायद अब हामीले व्यक्तिभन्दा विचारको, आलोचनाभन्दा सिर्जनाको, ईर्ष्याभन्दा प्रेरणाको र सीमित स्वार्थभन्दा मानवताको कुरा गर्न सिक्नुपर्छ। तपाईंको सोच कुन यात्रामा छ व्यक्तिको, विषयको कि विचारको? उत्तर तपाईंको शब्दमा होइन, तपाईंको दैनिक सोचमा लुकेको छ।