About Author

लोकसेवा तयारी : सपना मात्र होइन, अनुशासन, रणनीति र धैर्यको परीक्षा

काठमाडौँ– सरकारी जागिर धेरैका लागि रोजगारीको एउटा विकल्प मात्र होइन, स्थायित्व, सामाजिक प्रतिष्ठा र भविष्यप्रतिको सुरक्षासँग जोडिएको सपना हो। यही सपनालाई पूरा गर्ने प्रमुख बाटो हो,लोकसेवा आयोगको परीक्षा। तर लोकसेवा पास गर्ने यात्रा त्यति सजिलो छैन, जति बाहिरबाट हेर्दा देखिन्छ। हजारौँ प्रतिस्पर्धी एउटै पदका लागि मैदानमा उत्रिन्छन्। कसैले वर्षौँ तयारी गरेका हुन्छन्, कसैले जागिरसँगै पढिरहेका हुन्छन्, कसैले पहिलो प्रयासमै सफलता खोजिरहेका हुन्छन्। यहाँ अवसर सबैका लागि समान भए पनि सफल हुने आधार एउटै हुन्छ,सही रणनीति, निरन्तर मेहनत, विषयगत ज्ञान र परीक्षा दिने क्षमता। लोकसेवा तयारीमा सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो भने धेरै पढेपछि मात्र पास भइन्छ। वास्तविकता भने फरक छ। लोकसेवा धेरै पढ्नेभन्दा पनि के पढ्ने, कति पढ्ने, कसरी दोहोर्‍याउने र परीक्षाको कापीमा कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने कुराको परीक्षा हो। लोकसेवा भनेको के हो ? नेपालको सार्वजनिक प्रशासनका लागि आवश्यक कर्मचारी छनोट गर्ने संवैधानिक निकाय हो,लोकसेवा आयोग। विभिन्न सेवा, समूह र तहका पदका लागि आयोगले प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा सञ्चालन गर्छ। राजपत्रांकित तथा राजपत्र अनंकित विभिन्न पददेखि प्राविधिक सेवाका पदसम्म लोकसेवाले परीक्षा सञ्चालन गर्छ। पदअनुसार पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली, प्रश्नको ढाँचा र छनोट प्रक्रिया फरक हुन सक्छ। सामान्यतया लोकसेवा प्रक्रियामा लिखित परीक्षा, प्रयोगात्मक परीक्षा आवश्यक भएमा त्यसपछि अन्तर्वार्ता तथा अन्य निर्धारित चरण हुन्छन्। त्यसैले लोकसेवा तयारी भनेको एउटा मात्रै परीक्षाको तयारी होइन। यो चरणबद्ध प्रतिस्पर्धा हो। लोकसेवा तयारी कहाँबाट सुरु गर्ने ? धेरै उम्मेदवारको पहिलो गल्ती नै तयारी सुरु गर्ने तरिका गलत हुनु हो। बजारमा उपलब्ध किताब किन्ने, नोट जम्मा गर्ने र दिनभर पढ्ने कामलाई तयारी ठानिन्छ। तर तयारीको सुरुवात किताबबाट होइन, पाठ्यक्रमबाट हुनुपर्छ। सबैभन्दा पहिले आफूले परीक्षा दिने पदको आधिकारिक पाठ्यक्रम निकाल्नुपर्छ। त्यसपछि पाठ्यक्रमलाई विषयगत रूपमा विभाजन गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि— कुन विषयबाट कति अंकको प्रश्न आउँछ ? कुन विषयमा तथ्यात्मक प्रश्न बढी छन् ? कुन विषयमा विश्लेषणात्मक उत्तर लेख्नुपर्छ ? सामान्य ज्ञान र समसामयिक विषयको भूमिका कति छ ? पुराना प्रश्नपत्रमा कुन विषय दोहोरिएका छन् ? लिखित परीक्षामा समय व्यवस्थापन कसरी गर्ने ? यी प्रश्नको उत्तर खोजेपछि मात्र वास्तविक तयारी सुरु हुन्छ। पाठ्यक्रम नहेरी लोकसेवा पढ्नु भनेको नक्सा नहेरी यात्रा गर्नुजस्तै हो। तयारी गर्दा के–के कुरामा ध्यान दिने ? लोकसेवा तयारीमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा निरन्तरता हो। एक दिन १० घण्टा पढेर तीन दिन किताब नखोल्नुको कुनै अर्थ हुँदैन। दैनिक निश्चित समय पढ्ने बानी विकास गर्नुपर्छ। दोस्रो कुरा हो,सीमित स्रोत। एउटै विषयका लागि पाँचवटा किताब पढ्नु आवश्यक छैन। धेरै किताब जम्मा गरेर पढाइको बोझ बढाउनु भन्दा एउटा भरपर्दो स्रोतबाट विषय बुझ्ने, आफ्नै नोट बनाउने र पटक–पटक दोहोर्‍याउने रणनीति प्रभावकारी हुन्छ। तेस्रो कुरा हो,पुराना प्रश्नपत्र। लोकसेवाको तयारीमा पुराना प्रश्नपत्रलाई बेवास्ता गर्नु ठूलो गल्ती हो। विगतका प्रश्नले आयोगको प्रश्न सोध्ने शैली, विषयको प्राथमिकता र उत्तरको गहिराइ बुझ्न सहयोग गर्छ। चौथो कुरा हो,समसामयिक विषय। संविधान, शासन व्यवस्था, अर्थतन्त्र, प्रशासन, विकास, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, विज्ञान–प्रविधि, वातावरण, विपद्, समसामयिक राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमजस्ता विषयमा अद्यावधिक रहनुपर्छ। तर समसामयिक विषय पढ्दा समाचार मात्रै पढेर पुग्दैन। कुनै घटना किन भयो, त्यसको प्रभाव के छ, राज्यले के गर्नुपर्छ र त्यसको समाधान के हुन सक्छ भन्ने कोणबाट बुझ्नुपर्छ। लोकसेवा तयारी कक्षा : तयारीलाई सही दिशा दिने आधार: लोकसेवा तयारीमा तयारी कक्षा लिनु निकै उपयोगी र प्रभावकारी विकल्प हुन सक्छ। विशेषगरी पहिलोपटक तयारी गरिरहेका, पाठ्यक्रमको गहिराइ बुझ्न कठिनाइ भइरहेको वा अध्ययनलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन चाहने उम्मेदवारका लागि कक्षा महत्वपूर्ण हुन्छ। लोकसेवा तयारी आफैँमा लामो र प्रतिस्पर्धात्मक यात्रा हो। पाठ्यक्रम ठूलो हुन्छ, विषय धेरै हुन्छन् र कुन विषयलाई कति प्राथमिकता दिने भन्ने कुरा सुरुवाती चरणमा धेरैलाई अन्योल हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अनुभवी शिक्षक तथा तयारी कक्षाले पाठ्यक्रम बुझ्न, विषयको प्राथमिकता छुट्याउन र अध्ययनको सही दिशा तय गर्न सहयोग गर्छ। तयारी कक्षामा विषयवस्तुको आधारभूत ज्ञानसँगै आयोगको प्रश्न सोध्ने शैली, विगतका प्रश्नको विश्लेषण, सम्भावित प्रश्न, उत्तर लेख्ने तरिका र समय व्यवस्थापनबारे पनि अभ्यास गर्न सकिन्छ। यसले घरमै मात्र अध्ययन गर्दा छुट्न सक्ने कतिपय महत्वपूर्ण पक्षलाई समेट्न मद्दत गर्छ। विशेषगरी लिखित परीक्षाका लागि उत्तर लेख्ने अभ्यास अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। किताब पढेर मात्र राम्रो उत्तर लेख्न सकिँदैन। कक्षामा नियमित रूपमा लेख्ने अभ्यास, शिक्षकबाट उत्तरको मूल्यांकन र कमजोरी पहिचान गर्ने अवसर पाएमा परीक्षाको वास्तविक तयारी गर्न सहज हुन्छ। तर तयारी कक्षा लिँदैमा मात्रै लोकसेवा पास हुने होइन। कक्षा दिशानिर्देशन हो, सफलता भने स्वअध्ययन र निरन्तर अभ्यासले सुनिश्चित गर्छ। शिक्षकले पढाएको विषय घरमा दोहोर्‍याउने, आफ्नै नोट बनाउने, पुराना प्रश्न हल गर्ने र नियमित रूपमा मोक टेस्ट दिने बानी आवश्यक हुन्छ। त्यसैले तयारी कक्षा छनोट गर्दा पनि हतार गर्नु हुँदैन। शिक्षकको विषयगत दक्षता, विगतको नतिजा, पढाउने शैली, नियमित अभ्यास, मोक टेस्ट, उत्तर परीक्षण तथा विद्यार्थीलाई दिने व्यक्तिगत मार्गदर्शनजस्ता पक्ष हेर्नुपर्छ। महँगो कक्षा नै राम्रो हुन्छ भन्ने छैन। कक्षा त्यतिबेला प्रभावकारी हुन्छ, जब त्यसले विद्यार्थीलाई केवल नोट होइन, पढ्ने तरिका, सोच्ने शैली र परीक्षा सामना गर्ने आत्मविश्वास दिन्छ। अन्ततः लोकसेवा तयारीमा कक्षा लिनु समय बचाउने, सही दिशा पहिल्याउने र तयारीलाई अनुशासित बनाउने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। तर कक्षाको भरमा बस्ने होइन, कक्षाबाट सिकेको कुरालाई स्वअध्ययन र अभ्यासमा रूपान्तरण गर्न सक्ने उम्मेदवार नै प्रतिस्पर्धामा अगाडि पुग्छ। लिखित परीक्षामा कसरी लेख्ने ? लोकसेवा लिखित परीक्षामा ज्ञान मात्र होइन, ज्ञान प्रस्तुत गर्ने क्षमता पनि परीक्षण हुन्छ। धेरै उम्मेदवारलाई उत्तर थाहा हुन्छ, तर कापीमा प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न नसक्दा अंक गुमाउँछन्। उत्तर लेख्दा प्रश्नलाई पहिले राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ। प्रश्नले ‘परिभाषा दिनुहोस्’, ‘व्याख्या गर्नुहोस्’, ‘विश्लेषण गर्नुहोस्’, ‘कारण उल्लेख गर्नुहोस्’, ‘समस्या र समाधान लेख्नुहोस्’ वा ‘आलोचनात्मक टिप्पणी गर्नुहोस्’ भनेको छ भने सबैको उत्तर एउटै शैलीमा लेख्नु हुँदैन। सामान्यतया उत्तरलाई परिचय, मुख्य विषयवस्तु र निष्कर्षमा विभाजन गर्न सकिन्छ। परिचय छोटो तर विषय प्रवेश गराउने खालको हुनुपर्छ। मुख्य भागमा प्रश्नले मागेको विषयलाई बुँदागत, तार्किक र क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। अन्त्यमा समाधान, निष्कर्ष वा आगामी बाटो देखाउन सकिन्छ। जहाँ आवश्यक हुन्छ, शीर्षक र उपशीर्षक प्रयोग गर्नुपर्छ। तथ्य, उदाहरण, संवैधानिक व्यवस्था, कानुनी प्रावधान वा सम्बन्धित तथ्यांक प्रयोग गर्न सके उत्तर बलियो हुन्छ। तर एउटा कुरा याद राख्नुपर्छ,कापीमा शब्दको भीड होइन, विचारको स्पष्टता चाहिन्छ। समय व्यवस्थापन : लिखित परीक्षाको निर्णायक पक्ष: लोकसेवाको लिखित परीक्षामा धेरै उम्मेदवारले एउटै समस्या भोग्छन्, पहिलो प्रश्नमा धेरै समय खर्चिन्छन् र अन्तिम प्रश्नसम्म पुग्दा समय सकिन्छ। त्यसैले घरमै समय तोकेर लेख्ने अभ्यास गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, निर्धारित समयभित्र सम्पूर्ण प्रश्न हल गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ। सुरुमा उत्तर राम्रो बनाउनेभन्दा पनि समयभित्र पूरा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। त्यसपछि उत्तरको गुणस्तर सुधार्दै जानुपर्छ। लोकसेवामा नलेखिएको सही उत्तरको अंक आउँदैन। त्यसैले सबै प्रश्न प्रयास गर्ने, समय बाँडफाँट गर्ने र अन्तिम केही मिनेट उत्तर जाँचका लागि छुट्याउने अभ्यास आवश्यक हुन्छ। नोट कसरी बनाउने ? नोट भनेको किताबको नक्कल होइन। नोट भनेको परीक्षा अगाडि छिटो दोहोर्‍याउन सकिने सामग्री हो। कुनै विषय पढ्दा त्यसको परिभाषा, मुख्य बुँदा, तथ्य, कानुनी व्यवस्था, समस्या, कारण, प्रभाव, समाधान र उदाहरणलाई छोटकरीमा लेख्न सकिन्छ। समसामयिक विषयका लागि छुट्टै नोट बनाउनु उपयोगी हुन्छ। राष्ट्रिय बजेट, आर्थिक सर्वेक्षण, नयाँ नीति, ऐन–कानुन, महत्वपूर्ण नियुक्ति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, प्राकृतिक विपद्, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सूचकांकजस्ता विषयलाई व्यवस्थित रूपमा टिपोट गर्नुपर्छ। तर नोट बनाउँदैमा पढाइ सकिँदैन। नोट बनाउनुको अन्तिम उद्देश्य पुनरावृत्ति हो। मोबाइल : साधन कि तयारीको शत्रु ? लोकसेवा तयारी गर्ने विद्यार्थीको सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल पनि हो। मोबाइलबाट समाचार, समसामयिक विषय, डिजिटल नोट र अध्ययन सामग्री पाउन सकिन्छ। तर त्यही मोबाइलले घण्टौँ समय पनि खाइदिन सक्छ। त्यसैले मोबाइललाई पूर्ण रूपमा छोड्नुपर्ने होइन, प्रयोगको सीमा तोक्नुपर्ने हो। पढ्ने समयमा सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने, निश्चित समयमा मात्र समाचार हेर्ने र अनावश्यक भिडियो तथा स्क्रोलिङबाट टाढा रहने बानीले तयारीमा ठूलो फरक पार्छ। अन्तर्वार्ता : लिखित पास गरेपछि अर्को परीक्षा: लिखित परीक्षा पास गरेपछि धेरै उम्मेदवारले आफू सफल भइसकेको ठान्छन्। तर अन्तर्वार्ता पनि छनोट प्रक्रियाको महत्वपूर्ण चरण हो। अन्तर्वार्तामा केवल किताबमा पढेको विषय मात्र सोधिँदैन। उम्मेदवारको व्यक्तित्व, विषयगत ज्ञान, समसामयिक जानकारी, निर्णय क्षमता, तार्किक सोच, आत्मविश्वास, व्यवहार र आफ्नो पदप्रतिको बुझाइ पनि हेरिन्छ। अन्तर्वार्तामा आफ्नो शैक्षिक योग्यता, विषय, गृह जिल्ला, स्थानीय तह, सम्बन्धित सेवा तथा पद, नेपालको संविधान, शासन प्रणाली, समसामयिक राजनीतिक तथा प्रशासनिक विषय, अर्थतन्त्र, विकास र सार्वजनिक सेवासँग सम्बन्धित प्रश्न आउन सक्छन्। त्यस्तै, ‘तपाईं सरकारी सेवामा किन आउन चाहनुहुन्छ ?’, ‘तपाईंलाई यही पदमा किन छनोट गर्ने ?’, ‘तपाईंको कमजोरी के हो ?’, ‘कार्यालयमा राजनीतिक वा बाह्य दबाब आयो भने के गर्नुहुन्छ ?’, ‘सेवा प्रवाह सुधार गर्न तपाईंले के गर्नुहुन्छ ?’ जस्ता व्यवहारिक प्रश्न पनि आउन सक्छन्। त्यसैले अन्तर्वार्ताका लागि रटेर मात्रै पुग्दैन। आफ्नो विचार स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। अन्तर्वार्तामा आत्मविश्वास कसरी देखाउने ? अन्तर्वार्तामा नजानिँदो कुरा आएमा गलत उत्तर दिनुभन्दा ‘यस विषयमा मलाई पूर्ण जानकारी छैन’ भन्नु राम्रो हुन्छ। तर थाहा भएको विषयमा पनि हिचकिचाउने, अत्यधिक बोल्ने, प्रश्न नसुनी उत्तर सुरु गर्ने, अनावश्यक बहस गर्ने वा कृत्रिम आत्मविश्वास देखाउने गल्ती गर्नु हुँदैन। पोशाक, शिष्टाचार, समयपालन, अभिवादन, बसाइ, आँखामा हेरेर कुरा गर्ने शैली र उत्तर दिने भाषा पनि व्यक्तित्वको हिस्सा हुन्। अन्तर्वार्ता अभिनय गर्ने ठाउँ होइन; आफूलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्ने ठाउँ हो। अन्तिम कुरा : लोकसेवा भाग्य होइन, तयारीको खेल हो: लोकसेवामा सफल हुने उम्मेदवारसँग एउटै पृष्ठभूमि हुँदैन। कोही गाउँबाट आउँछन्, कोही शहरबाट। कसैसँग महँगो कोचिङ हुन्छ, कसैसँग हुँदैन। कसैले पहिलो प्रयासमै सफलता पाउँछन्, कसैले धेरैपटक असफल भएपछि लक्ष्य भेट्छन्। तर एउटा कुरा समान हुन्छ—हारपछि पनि तयारी छाड्दैनन्। लोकसेवा तयारीमा असफलता आउन सक्छ। अंक कम आउन सक्छ। नाम ननिस्कन सक्छ। आफूभन्दा कमजोर ठानेको साथी सफल हुन सक्छ। त्यही क्षणमा तयारी छाड्ने कि कमजोरी पहिचान गरेर फेरि मैदानमा फर्किने भन्ने निर्णयले यात्राको दिशा तय गर्छ। लोकसेवा कुनै जादूको परीक्षा होइन। न त कुनै छोटो बाटोबाट पार गर्न सकिने दौड हो। यो लामो दूरीको दौड हो, जहाँ निरन्तरता, अनुशासन, रणनीति र धैर्य सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले लोकसेवा तयारी गर्न चाहनेले पहिलो दिनमै आफैँलाई एउटा प्रश्न गर्नुपर्छ—‘म पास हुन चाहन्छु कि पास हुने गरी तयारी गर्न तयार छु ?’ चाहना हजारौँसँग हुन्छ। तयारी गर्ने पनि धेरै हुन्छन्। तर आफ्नो कमजोरी स्वीकारेर नियमित अभ्यास गर्ने, समय व्यवस्थापन सिक्ने, पाठ्यक्रममा केन्द्रित हुने, लेख्ने अभ्यास गर्ने र असफलतापछि फेरि उठ्ने उम्मेदवार नै अन्ततः प्रतिस्पर्धाको अगाडि पुग्छ। लोकसेवा किताबको थुप्रोले होइन, सही तयारीले जितिन्छ। सपना देखेर होइन, त्यो सपनाका लागि दैनिक अनुशासनमा बसेर जितिन्छ।