(अनुभूति)

तोमनाथ उप्रेती:

बिहान म कार्यालय जाने बाटोमा निस्किएँ। आकाश धुम्म थियो। सडकमा मानिसहरूको भीड थियो। सबैलाई कतै पुग्नु थियो। कसैलाई कार्यालय, कसैलाई बजार, कसैलाई अस्पताल। प्रत्येक अनुहारमा कुनै न कुनै हतार थियो। तर मलाई लागिरहेको थियो—हामी सबै कतै पुग्न खोजिरहेका छौँ, तर के हामीलाई थाहा छ, हामी वास्तवमा कहाँ पुग्न चाहन्छौँ?

म सडकको किनारमा केही बेर रोकिएँ। एउटा वृद्ध मानिस भारी बोकेर बिस्तारै हिँडिरहेका थिए। उनको पछि एउटा महँगो गाडीको चालकले निरन्तर हर्न बजाइरहेको थियो। वृद्ध मानिस बाटो छोड्न खोजिरहेका थिए। चालकलाई छिटो पुग्नु थियो। वृद्धलाई आफ्नो बोझसहित सुरक्षित घर पुग्नु थियो। एउटै सडकमा दुई मानिस थिए। दुवैको गन्तव्य थियो। तर उनीहरूको चेतनाबीच ठूलो दूरी थियो।

मैले आफैँलाई सोधेँ—विकास भनेको गाडीको गति बढ्नु मात्र हो? समृद्धि भनेको आम्दानी बढ्नु मात्र हो? शिक्षित हुनु भनेको ज्ञानका प्रमाणपत्र थुपार्नु मात्र हो? अनि शासन गर्नु भनेको नियम बनाउनु, आदेश दिनु र फाइलमा हस्ताक्षर गर्नु मात्र हो?

मेरो मनले उत्तर खोज्न थाल्यो। त्यही खोजले मलाई बाहिरी सडकबाट भित्री यात्रातर्फ डोर्‍यायो। मैले महसुस गरेँ—मानिसको सबैभन्दा लामो यात्रा घरदेखि कार्यालयसम्मको होइन। पददेखि प्रतिष्ठासम्मको पनि होइन। सबैभन्दा कठिन यात्रा आफ्नै अहंकारदेखि आफ्नै विवेकसम्मको यात्रा हो।

म सार्वजनिक प्रशासनमा काम गर्छु। हरेक दिन नियम, प्रक्रिया, निर्णय र जिम्मेवारीसँग मेरो साक्षात्कार हुन्छ। फाइलका पानामा जनताका समस्या लेखिएका हुन्छन्। कुनै फाइलमा किसानको पीडा हुन्छ। कुनैमा कर्मचारीको निवेदन। कुनैमा विपत्तिले घर गुमाएको परिवारको व्यथा। कुनैमा न्याय खोजिरहेको नागरिकको आशा। कागजमा ती सबै विषय हुन्। तर कागजपछाडि मानिस छन्। मानिसपछाडि जीवन छ। जीवनपछाडि सपना छन्।

म आफैँलाई सोध्छु—के मैले फाइल मात्र पढेँ, कि त्यसमा लुकेको पीडा पनि पढेँ? के मैले नियम मात्र हेरेँ, कि नियमले संरक्षण गर्नुपर्ने मानिसलाई पनि सम्झिएँ? के मैले आफ्नो अधिकार प्रयोग गरेँ, कि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेँ?यहीँबाट मेरो वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ।

मलाई लाग्छ, शासनको संकट सधैँ स्रोतको अभावबाट जन्मिँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो विवेकको अभावबाट जन्मिन्छ। कानुन हुन्छ, तर न्याय हराउँछ। संस्था हुन्छ, तर उत्तरदायित्व हराउँछ। पद हुन्छ, तर सेवाभाव हराउँछ। अधिकार हुन्छ, तर आत्मसंयम हुँदैन। बाहिरबाट राज्य बलियो देखिन्छ, तर भित्रबाट त्यसको नैतिक मेरुदण्ड कमजोर हुँदै गएको हुन्छ।

त्यसैले म सोच्न बाध्य हुन्छु—शासनलाई स्थिर बनाउने वास्तविक शक्ति के हो? संविधान? कानुन? प्रशासनिक संयन्त्र? अवश्य पनि यी अनिवार्य छन्। तर यी सबैको सञ्चालन गर्ने मानिसभित्र सत्यप्रतिको निष्ठा छैन भने, सबैभन्दा सुन्दर व्यवस्था पनि स्वार्थको औजार बन्न सक्छ। नियमले बाटो देखाउन सक्छ, तर त्यो बाटोमा इमानदारीपूर्वक हिँड्ने निर्णय मानिसले नै गर्नुपर्छ।

म आफ्नो अन्तरात्मालाई सोध्छु—अनि त्यो निर्णय गर्ने शक्ति कहाँबाट आउँछ?

मेरो चेतना पूर्वीय दर्शनतर्फ फर्किन्छ। उपनिषद्को प्रार्थना मेरो मनमा गुञ्जिन्छ—असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मा अमृतं गमय। असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ, मृत्युको सीमितताबाट अमृततत्त्वको अनुभूतितर्फ। म यसको अर्थ केवल धार्मिक अनुष्ठानमा खोज्दिनँ। म यसलाई आफ्नो जीवन र सार्वजनिक जिम्मेवारीको मार्गदर्शनका रूपमा बुझ्न खोज्छु।

असत्यबाट सत्यतर्फ जानु भनेको आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्नु पनि हो। अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ जानु भनेको आफ्नो निर्णयमाथि प्रश्न उठाउनु पनि हो। अमृततत्त्वको खोजी गर्नु भनेको क्षणिक लाभभन्दा दीर्घकालीन मूल्यलाई महत्त्व दिनु पनि हो। यदि म आफ्नै गल्ती देख्न सक्दिनँ भने अरूलाई सुधार्ने मेरो अधिकार कति नैतिक हुन्छ?

म सम्झन्छु—अहंकार मानिसको मनमा चुपचाप प्रवेश गर्छ। कहिले पदका रूपमा, कहिले शक्तिका रूपमा, कहिले ज्ञानका रूपमा। मानिसलाई लाग्न थाल्छ, ऊ अरूभन्दा माथि छ। त्यसपछि उसले आलोचना सुन्न छोड्छ। प्रश्नलाई अपमान ठान्छ। असहमतिलाई शत्रुता सम्झन्छ। अन्ततः ऊ आफ्नो पदको सुरक्षा गर्न व्यस्त हुन्छ, तर आफूले धारण गरेको पदको उद्देश्य बिर्सन्छ।

सार्वजनिक पद कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति होइन। त्यो जनताले सुम्पिएको विश्वास हो। पदको उचाइले मानिसलाई महान् बनाउँदैन। उसले आफ्नो अधिकारबाट अरूको जीवन कति सहज बनायो, त्यसले उसको नैतिक उचाइ निर्धारण गर्छ।

म भगवद्गीताको कर्मयोग सम्झन्छु। कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। म यसलाई परिणामप्रतिको उदासीनताको सन्देशका रूपमा होइन, परिणामको लोभले कर्तव्यलाई भ्रष्ट हुन नदिने चेतावनीका रूपमा बुझ्छु। प्रशासकले परिणामको जिम्मेवारी लिनुपर्छ। नीति प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। सेवा समयमै दिनुपर्छ। तर आफ्नो कर्मलाई व्यक्तिगत लाभ, प्रशंसा वा राजनीतिक संरक्षणको सर्तमा बाँध्नु हुँदैन।

निःस्वार्थ कर्म भनेको परिणामप्रति गैरजिम्मेवार हुनु होइन। बरु परिणामलाई जनहितको कसौटीमा जाँच्नु हो। आफ्नो स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई माथि राख्नु हो। यहीँ आध्यात्मिकता र प्रशासनिक उत्तरदायित्व एकअर्कासँग भेट्छन्।

तर मेरो मनमा अर्को प्रश्न उठ्छ—के आध्यात्मिक मूल्यको कुरा गर्नु पर्याप्त छ? यदि भ्रष्टाचार गर्ने मानिसले पनि सत्यको प्रवचन दिन्छ भने? यदि अन्याय गर्ने शासकले पनि धर्मको नाम लिन्छ भने? यदि करुणाको भाषण गर्ने संस्थाले पीडित नागरिकलाई वर्षौँसम्म न्यायबाट वञ्चित गर्छ भने?

म आफैँलाई उत्तर दिन्छु—आध्यात्मिकता शब्दमा होइन, आचरणमा प्रमाणित हुनुपर्छ। धर्मको नाम लिनु र धर्मको मर्मअनुसार बाँच्नु फरक कुरा हुन्। सत्यको प्रशंसा गर्नु र सत्य बोल्दा आफ्नो स्वार्थ गुमाउन तयार हुनु फरक कुरा हुन्। न्यायको पक्षमा उभिने घोषणा गर्नु र शक्तिशाली व्यक्तिको दबाबमा पनि न्यायपूर्ण निर्णय गर्नु फरक कुरा हुन्।

मेरो विचारमा शासनको आध्यात्मिकता भनेको राज्यलाई कुनै धार्मिक पहिचानमा बाँध्नु होइन। यसको अर्थ सार्वजनिक जीवनमा सत्यनिष्ठा, करुणा, न्याय, आत्मसंयम र सेवाभावलाई व्यवहारमा उतार्नु हो। धर्मनिरपेक्ष राज्यमा पनि यी मूल्यहरू साझा नैतिक आधार बन्न सक्छन्। नागरिकको आस्था फरक हुन सक्छ, तर न्याय पाउने अधिकार फरक हुन सक्दैन। पूजा गर्ने तरिका फरक हुन सक्छ, तर सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार सबैको समान हुनुपर्छ।

नेपालको विविधता सम्झँदा मेरो मन अझ संवेदनशील हुन्छ। हिमाल, पहाड र तराई। अनेक भाषा, संस्कृति र परम्परा। अनेक आस्था र जीवनपद्धति। यही विविधता हाम्रो सभ्यताको सुन्दरता हो। तर जब पहिचानलाई घृणाको हतियार बनाइन्छ, तब यही विविधता द्वन्द्वको कारण बन्न सक्छ। शासनको नैतिक दायित्व मानिसलाई विभाजन गर्नु होइन, विभाजनका बीच न्यायपूर्ण सहअस्तित्वको पुल निर्माण गर्नु हो।

म सोच्दछु—करुणा कमजोर हुनु होइन। करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने शक्ति हो। क्षमा भनेको अन्यायलाई स्वीकार गर्नु होइन। क्षमा भनेको प्रतिशोधको अन्धकारमा आफूलाई हराउन नदिनु हो। सहिष्णुता भनेको आफ्ना मान्यता त्याग्नु होइन। सहिष्णुता भनेको फरक मान्यता राख्ने मानिसको मर्यादा स्वीकार गर्नु हो। अनि न्याय भनेको सबैलाई एउटै व्यवहार गर्नु मात्र होइन, सबैले न्याय प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था निर्माण गर्नु पनि हो।

यही चेतनाले शासनलाई मानवीय बनाउँछ।

मलाई एउटा विपत्तिको कल्पना आउँछ। बाढीले बस्ती बगाएको छ। घर भत्किएका छन्। परिवार विस्थापित भएका छन्। बालबालिकाले विद्यालय गुमाएका छन्। वृद्धहरू औषधि खोजिरहेका छन्। यस्तो बेला सरकारको वास्तविक चरित्र उद्घाटन हुन्छ। भाषणले होइन, राहतको निष्पक्ष वितरणले। आश्वासनले होइन, उद्धारको गतिले। प्रचारले होइन, पीडितको आँखामा फर्किएको आशाले।

त्यहाँ आध्यात्मिक मूल्यको परीक्षा हुन्छ। करुणाले पीडितलाई देख्न सिकाउँछ। सत्यले क्षतिको वास्तविक विवरण सार्वजनिक गर्न प्रेरित गर्छ। न्यायले राहत वितरणमा पक्षपात हुन दिँदैन। संयमले संकटको समयमा हतारमा गरिने अनुचित निर्णय रोक्छ। सेवाभावले पदाधिकारीलाई आफ्नो सुविधाभन्दा नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ।

तर म बुझ्छु—असल मानिस मात्र भएर असल शासन निर्माण हुँदैन। असल मनसायलाई असल संस्थाले साथ दिनुपर्छ। इमानदार अधिकारीलाई पारदर्शी प्रक्रिया चाहिन्छ। न्यायप्रिय नेतृत्वलाई स्वतन्त्र अनुगमन चाहिन्छ। नागरिकको विश्वासलाई उत्तरदायित्वको संयन्त्र चाहिन्छ। त्यसैले नैतिकताको संस्थागत रूपान्तरण आवश्यक छ।

निर्णयको स्पष्ट आधार हुनुपर्छ। सार्वजनिक खर्चको लेखाजोखा हुनुपर्छ। उजुरीको निष्पक्ष सुनुवाइ हुनुपर्छ। स्वार्थको द्वन्द्व पहिचान गर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ। गल्ती गर्ने पदाधिकारीमाथि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। नागरिकले सरकारी सेवाको अवस्था थाहा पाउनुपर्छ। यी व्यवस्थाहरू आध्यात्मिक मूल्यका विकल्प होइनन्; ती मूल्यलाई व्यवहारमा सुरक्षित राख्ने संरचना हुन्।

मलाई लाग्छ, आत्मशुद्धि र संस्थागत सुधार एकअर्काका विरोधी होइनन्। आत्मशुद्धिले व्यक्तिलाई इमानदार बनाउँछ। संस्थागत सुधारले इमानदारीलाई टिक्न सक्ने वातावरण दिन्छ। पहिलोबिना दोस्रो खोक्रो हुन सक्छ। दोस्रोबिना पहिलो एक्लो पर्न सक्छ। नैतिक शासनको स्थायित्व यी दुवैको समन्वयमा निर्भर हुन्छ।

अब म आफ्नै जीवनतर्फ फर्कन्छु। अरूलाई सुधार्न खोज्दा मैले आफूलाई कति पटक जाँचेको छु? मैले आफ्नो निर्णयबाट कसैलाई अनावश्यक दुःख त दिएको छैन? मैले सुविधाका लागि सत्यलाई बेवास्ता त गरेको छैन? मैले पदको मर्यादालाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठासँग त मिसाएको छैन? मैले असहमत आवाजलाई पर्याप्त सम्मान दिएको छु?

यी प्रश्नको उत्तर सधैँ सहज हुँदैन। तर आत्ममूल्याङ्कनको उद्देश्य आफूलाई निर्दोष प्रमाणित गर्नु होइन। आफ्नो कमजोरी चिन्नु हो। आफूलाई सुधार्न सक्ने साहस प्राप्त गर्नु हो। मानिसले अरूको त्रुटि सजिलै देख्छ, आफ्ना त्रुटिका लागि भने अनेक तर्क खोज्छ। त्यसैले आत्मसंयमको पहिलो अभ्यास आफ्नै मनको पक्षपात चिन्नु हो।

क्रोधले निर्णयलाई धमिलो बनाउँछ। लोभले विवेकलाई कमजोर पार्छ। मोहले पक्षपात जन्माउँछ। अहंकारले सत्य सुन्न दिँदैन। यी केवल व्यक्तिगत मनोविकार होइनन्; सार्वजनिक निर्णयका जोखिम पनि हुन्। जब यी प्रवृत्तिहरू संस्थागत शक्तिसँग जोडिन्छन्, तब नागरिकले अन्याय भोग्नुपर्छ। त्यसैले आत्मअनुशासन व्यक्तिगत शान्तिको साधन मात्र होइन, सार्वजनिक उत्तरदायित्वको आधार पनि हो।

म फेरि सडकमा देखिएका मानिसहरू सम्झन्छु। उनीहरू सबै एउटै गतिमा हिँडिरहेका थिएनन्। कसैको जीवन सहज थियो, कसैको कठिन। कसैसँग प्रशस्त अवसर थिए, कसैसँग न्यूनतम सुविधा पनि थिएन। न्यायपूर्ण शासनको अर्थ सबैलाई एउटै स्थानमा पुर्‍याउनु मात्र होइन; पछाडि पारिएका मानिसले पनि सम्मानपूर्वक अगाडि बढ्न सक्ने बाटो खोल्नु हो।

यहीँ आध्यात्मिक चेतना सामाजिक न्यायसँग जोडिन्छ। आत्मबोधले मानिसलाई अरूबाट अलग पार्दैन; अरूको अस्तित्वसँग आफ्नो सम्बन्ध बुझाउँछ। आफ्नो दुःखलाई महत्त्व दिने मानिसले अरूको दुःखलाई पनि महत्त्व दिन सिक्नुपर्छ। आफू सम्मान चाहने मानिसले अरूको सम्मान पनि रक्षा गर्नुपर्छ। आफ्नो स्वतन्त्रता चाहने मानिसले अरूको स्वतन्त्रताको मर्यादा पनि स्वीकार गर्नुपर्छ।

मलाई लाग्छ, यही नै मानवताको साझा व्याकरण हो।

पूर्वीय दर्शनले आत्मसंयम, कर्म, करुणा र आत्मबोधको मार्ग देखाएको छ। आधुनिक वैज्ञानिक चेतनाले प्रमाण, परीक्षण, तर्क र परिणामको महत्त्व सिकाएको छ। यी दुईलाई परस्पर विरोधी बनाउनु आवश्यक छैन। अध्यात्मले निर्णयकर्तालाई किन नैतिक हुनुपर्छ भन्ने प्रश्नमा मार्गदर्शन गर्न सक्छ। विज्ञान र प्रमाणमा आधारित प्रशासनले कुन नीति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न सक्छ। विवेक र प्रमाणको मिलनबाट मात्र उत्तरदायी शासन निर्माण हुन्छ।

आज प्रविधिले प्रशासनलाई तीव्र बनाएको छ। डिजिटल सेवा, तथ्याङ्क विश्लेषण र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउन सक्छन्। तर प्रविधि आफैँमा न्यायपूर्ण हुँदैन। त्यसको प्रयोग गर्ने मानिस र संस्थाको मूल्यअनुसार त्यसले परिणाम दिन्छ। गलत तथ्याङ्क, पक्षपाती प्रणाली वा अपारदर्शी निर्णयले अन्यायलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल शासनलाई पनि मानवीय विवेक, गोपनीयताको सम्मान, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वले निर्देशित गर्नुपर्छ।

म अन्ततः एउटा निष्कर्षतर्फ पुग्छु—राष्ट्रको स्थायित्व भनेको सरकार लामो समय टिक्नु मात्र होइन। नागरिकले राज्यलाई विश्वास गर्न सक्नु हो। सत्ता परिवर्तन हुँदा पनि न्यायको निरन्तरता रहनु हो। संकट आउँदा पनि सार्वजनिक संस्थाले आफ्नो जिम्मेवारी नबिर्सनु हो। कमजोर नागरिकले शक्तिशालीका अगाडि आफ्नो अधिकार गुमाउन नपर्नु हो। शासनको नैतिक स्थायित्व त्यतिबेला स्थापित हुन्छ, जब नियम व्यक्तिभन्दा माथि हुन्छ र जनहित स्वार्थभन्दा माथि।

साँझ पर्न थालेको छ। बिहानको त्यही सडक अब केही शान्त देखिन्छ। म आफ्नो दिन सम्झन्छु। गरेका निर्णय सम्झन्छु। छुटेका अवसर सम्झन्छु। अनि भोलिका लागि एउटा सानो सङ्कल्प गर्छु—म सबै समस्या समाधान गर्न नसकूँला, तर आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्ने छैन। प्रत्येक निर्णय पूर्ण बनाउन नसकूँला, तर त्यसलाई न्यायपूर्ण बनाउने प्रयास छोड्ने छैन। सबैलाई सन्तुष्ट पार्न नसकूँला, तर कसैप्रति अनावश्यक अन्याय नगर्ने सावधानी अपनाउनेछु।

मलाई अब लाग्दैन कि परिवर्तन सधैँ ठूलो भाषणबाट सुरु हुन्छ। कहिलेकाहीँ त्यो एउटा निष्पक्ष निर्णयबाट सुरु हुन्छ। एउटा सत्य स्वीकार गर्ने साहसबाट सुरु हुन्छ। एउटा पीडितको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने धैर्यबाट सुरु हुन्छ। अनुचित लाभ अस्वीकार गर्ने मौन सङ्कल्पबाट सुरु हुन्छ।

सायद राष्ट्रको नैतिक पुनर्जागरण पनि यस्तै साना यात्राहरूको समष्टि हो।

म आफूलाई फेरि सम्झाउँछु—अँध्यारोलाई गाली गरेर उज्यालो आउँदैन। एउटा दीप बाल्नुपर्छ। समाजको अन्धकारलाई दोष दिनुअघि आफ्नै विवेकको दीप जोगाउनुपर्छ। शासनलाई नैतिक बनाउने माग गर्नुअघि सार्वजनिक जीवनमा नैतिकताको अभ्यास गर्नुपर्छ। परिवर्तन अरूबाट सुरु होस् भन्ने प्रतीक्षा गर्नुको सट्टा आफ्नो जिम्मेवारीबाट सुरु गर्नुपर्छ।

मलाई थाहा छैन, यो यात्राको अन्तिम गन्तव्य कहाँ छ। सायद नैतिक चेतनाको यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। मानिसले आफूलाई जति बुझ्छ, त्यति नै नयाँ प्रश्नहरू जन्मिन्छन्। तर अब मलाई दिशाबारे केही स्पष्टता छ। सत्यतर्फ जाने बाटो सधैँ सजिलो नहुन सक्छ, तर असत्यले दिएको सुविधाभन्दा सत्यले दिएको आत्मसम्मान गहिरो हुन्छ। सेवाको बाटोमा प्रशंसा नपाइन सक्छ, तर त्यसले जन्माएको जनविश्वास दीर्घकालीन हुन्छ। न्यायको निर्णयले तत्काल असन्तुष्टि जन्माउन सक्छ, तर त्यसले संस्थाको नैतिक आधार बलियो बनाउँछ।

अन्ततः म बुझ्छु—आध्यात्मिकता संसारबाट भाग्ने अभ्यास होइन; संसारप्रतिको आफ्नो उत्तरदायित्वलाई अझ गहिरोसँग स्वीकार गर्ने अभ्यास हो। शासनको नैतिकता प्रवचनको विषय मात्र होइन; दैनिक निर्णयमा प्रकट हुनुपर्ने जीवनपद्धति हो। र राष्ट्रको स्थायित्व केवल संरचनाको शक्ति होइन; ती संरचना सञ्चालन गर्ने मानिसको चरित्र, संस्थाको निष्पक्षता र नागरिकको विश्वासको संयुक्त परिणाम हो।

भोलि फेरि म यही बाटोमा हिँड्नेछु। सडक उही हुनेछ। मानिसहरू उही हतारमा हुनेछन्। कार्यालयमा फाइलहरू थुप्रिनेछन्। चुनौतीहरू फेरि आउनेछन्। तर म चाहन्छु, मेरो दृष्टि अलिकति बदलियोस्। म मानिसभित्रको पीडा देख्न सकूँ। नियमभित्रको न्याय बुझ्न सकूँ। अधिकारभित्रको जिम्मेवारी सम्झन सकूँ। अनि पदभित्र लुकेको सेवाको अर्थ कहिल्यै नबिर्सूँ।

किनकि मेरो विश्वासमा, शासनको वास्तविक उज्यालो सिंहदरबारका झ्यालबाट मात्र फैलिँदैन। त्यो प्रत्येक इमानदार निर्णयबाट फैलिन्छ। प्रत्येक न्यायपूर्ण व्यवहारबाट फैलिन्छ। प्रत्येक निःस्वार्थ सेवाबाट फैलिन्छ। जब व्यक्तिको अन्तरात्मा जाग्छ, संस्थाको चरित्र बदलिन थाल्छ। जब संस्थाको चरित्र बदलिन्छ, नागरिकको विश्वास फर्किन थाल्छ। र जब नागरिकको विश्वास बलियो हुन्छ, राष्ट्रको स्थायित्वले वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्छ।

मेरो यात्रा यही हो—आफूभित्रको अन्धकार चिन्दै विवेकको उज्यालोतर्फ अघि बढ्ने; व्यक्तिगत स्वार्थबाट सार्वजनिक सेवातर्फ उन्मुख हुने र आध्यात्मिक मूल्यलाई जीवन, कर्म तथा शासनको नैतिक आधार बनाउने निरन्तर यात्रा।