काठमाडौँ– नेपालका लागि नयाँ राजदूत चयन गर्दै भारतले कूटनीतिक अनुभवसँगै आर्थिक तथा व्यापारिक मामिलामा दखल राख्ने सुधाकर दलेलालाई अघि सारेको छ। भारत सरकारले दलेलाको नाम औपचारिक रूपमा नेपाल सरकारसमक्ष एग्रिमोका लागि पठाएसँगै अब उनको नियुक्तिको प्रक्रिया नेपाली पक्षमा प्रवेश गरेको छ।

नवीन श्रीवास्तवको कार्यकाल पूरा भएपछि भारतले नयाँ दिल्लीस्थित विदेश मन्त्रालयमा आर्थिक सम्बन्ध हेर्ने सचिव दलेलालाई नेपालका लागि राजदूतका रूपमा प्रस्ताव गरेको हो। दलेलाको पृष्ठभूमि हेर्दा भारतले नेपालसँगको सम्बन्धमा परम्परागत राजनीतिक तथा कूटनीतिक संवादसँगै व्यापार, पूर्वाधार, लगानी र आर्थिक साझेदारीलाई थप प्राथमिकता दिन खोजेको संकेत देखिन्छ।

नेपालमा भारतीय लगानी तथा सहायताका पूर्वाधार आयोजना, ऊर्जा व्यापार, सीमा पूर्वाधार, कनेक्टिभिटी, व्यापार तथा आर्थिक सहकार्यका विषय निरन्तर महत्त्वपूर्ण बन्दै गएका बेला भारतले आर्थिक मामिलामा अनुभवी व्यक्तिलाई राजदूतका रूपमा अघि सारेको हो।

दलेला हाल भारतीय विदेश मन्त्रालयमा सचिव (आर्थिक सम्बन्ध)का रूपमा कार्यरत छन्। यसअघि उनी भुटानका लागि भारतीय राजदूतसमेत भइसकेका छन्। आर्थिक कूटनीति, विकास साझेदारी, बहुपक्षीय आर्थिक सम्बन्ध तथा व्यापारका विषयमा काम गरेको उनको अनुभवले नेपालमा उनको जिम्मेवारीलाई थप अर्थपूर्ण बनाउने देखिन्छ।

नेपाल मामिला पहिल्यै बुझेका कूटनीतिज्ञ:

दलेला नेपालका लागि पूर्णतः नयाँ अनुहार भने होइनन्। भारतीय विदेश मन्त्रालयमा उत्तर मामिला हेर्ने जिम्मेवारीमा रहँदा उनले नेपाल र भुटानसम्बन्धी विषयसमेत हेरेका थिए।

सन् २०१६ देखि २०१९ सम्म विदेश मन्त्रालयमा सहसचिव (उत्तर)का रूपमा काम गर्दा उनले नेपालसँग सम्बन्धित विषयमा प्रत्यक्ष रूपमा काम गर्ने अवसर पाएका थिए। त्यसअघि पनि उनी निर्देशक (उत्तर)का रूपमा कार्यरत थिए।

यसले नेपाल आउनुअघि नै नेपाल–भारत सम्बन्धका संवेदनशील र रणनीतिक विषयसँग परिचित कूटनीतिज्ञलाई भारतले राजदूतका रूपमा रोजेको देखिन्छ।

उनले इजरायलबाट आफ्नो कूटनीतिक करिअर सुरु गरेका थिए। त्यसपछि ब्राजिलिया, सिकागो, ढाका, जेनेभा, थिम्पु र वासिङ्टन डिसीलगायतका स्थानमा भारतीय कूटनीतिक नियोगमा काम गरिसकेका छन्।

भुटानका लागि भारतीय राजदूतको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका दलेलासँग दक्षिण एसियाली छिमेकीसँग काम गरेको अनुभव पनि छ।

कूटनीतिभन्दा बाहिर अर्थ र व्यापारको अनुभव:

दलेलाको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष उनको आर्थिक तथा व्यापारिक पृष्ठभूमि हो।

उनले नयाँ दिल्लीस्थित वाणिज्य विभागमा निर्देशकका रूपमा काम गरिसकेका छन्। विश्व व्यापार संगठन (डब्ल्यूटीओ)का लागि जेनेभास्थित भारतीय स्थायी नियोगमा दुईपटक जिम्मेवारी सम्हालेका छन्।

भारतीय विदेश मन्त्रालयका अनुसार उनले भारतको आर्थिक कूटनीति, ‘ग्लोबल साउथ’सँग विकास साझेदारी, अफ्रिकासँगको साझेदारी तथा बहुपक्षीय आर्थिक सम्बन्धलगायतका विषय हेर्दै आएका छन्।

यसकारण नेपालमा उनको सम्भावित कार्यकाललाई केवल राजनीतिक भेटघाट र कूटनीतिक संवादको घेराभित्र मात्र हेर्न नमिल्ने जानकारहरूको बुझाइ छ। ऊर्जा, व्यापार, लगानी, विकास सहायता, पूर्वाधार र क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीका विषयमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन सक्ने देखिन्छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धको आर्थिक एजेन्डा अगाडि:

नेपाल र भारतबीच पछिल्ला वर्षहरूमा आर्थिक सहकार्यका विषय विस्तार भइरहेका छन्। विद्युत् व्यापारदेखि प्रसारण लाइन, सडक तथा रेल कनेक्टिभिटी, सीमा पूर्वाधार र विभिन्न विकास परियोजनासम्मका विषय दुई देशको सम्बन्धमा प्राथमिकतामा छन्।

यही पृष्ठभूमिमा आर्थिक सम्बन्ध हेर्ने सचिवलाई राजदूतका रूपमा पठाउने भारतको निर्णयलाई नेपालसँगको सम्बन्धमा आर्थिक एजेन्डालाई थप अगाडि बढाउने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।

दलेला इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरिङमा स्नातक भए पनि उनको करिअरको ठूलो हिस्सा कूटनीति, व्यापार तथा आर्थिक सम्बन्धसँग जोडिएको छ। त्यसैले प्राविधिक शिक्षा र आर्थिक कूटनीतिक अनुभवको मिश्रण उनको अर्को विशेषता हो।

अब नेपालको ‘एग्रिमो’ निर्णायक:

भारतले नाम पठाए पनि दलेलाले तत्कालै राजदूतको जिम्मेवारी सम्हाल्ने छैनन्। नेपाल सरकारले उनको नाममा एग्रिमो अर्थात् सहमति दिएपछि मात्र नियुक्तिको प्रक्रिया अघि बढ्नेछ।

भारतबाट प्राप्त पत्रबारे परराष्ट्र मन्त्रालयले प्रधानमन्त्री कार्यालय, गृह मन्त्रालय तथा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने प्रक्रिया अघि बढाएको छ। ती निकायबाट आवश्यक अनुमोदन भएपछि नेपालले भारतलाई एग्रिमो स्वीकृत भएको जानकारी पठाउनेछ।

परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार यो प्रक्रिया पूरा हुन बढीमा एक महिनासम्म लाग्न सक्छ।

त्यसपछि भारतले औपचारिक रूपमा उनलाई नेपालका लागि राजदूत नियुक्त गर्नेछ र दलेलाले नेपालमा आफ्नो जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्।

दलेलाको आगमनसँगै उठ्ने प्रश्न:

दलेलाको नियुक्ति प्रक्रिया अघि बढ्नु नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ अध्यायको सुरुवात मात्र होइन, भारतले नेपालसँगको सम्बन्धमा कुन क्षेत्रमा बढी जोड दिन खोजिरहेको छ भन्ने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ।

पूर्वाधार, ऊर्जा, व्यापार र आर्थिक साझेदारीमा भारतको चासो बढिरहेको अवस्थामा आर्थिक सम्बन्धमा लामो अनुभव भएका कूटनीतिज्ञलाई नेपाल पठाइनुलाई संयोग मात्र मान्ने अवस्था छैन।

अब दलेलाको कूटनीतिक कौशलभन्दा पनि उनले नेपालमा आर्थिक सहकार्यका एजेन्डालाई कसरी अघि बढाउँछन् भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुनेछ।

विशेषगरी ऊर्जा व्यापार, भारतीय लगानी, विकास आयोजना, व्यापार असन्तुलन, सीमा तथा कनेक्टिभिटीका विषयमा नेपालका आफ्नै प्राथमिकता छन्। त्यसैले नयाँ राजदूतका रूपमा दलेलाको मुख्य चुनौती भारतका प्राथमिकता र नेपालको राष्ट्रिय हितबीच प्रभावकारी संवाद स्थापित गर्नु हुनेछ।

नेपालमा भारतीय राजदूतका रूपमा आउन लागेका दलेला केवल कूटनीतिक प्रतिनिधि होइनन्; आर्थिक सम्बन्धको गहिरो अनुभव बोकेका ‘इकोनोमिक डिप्लोम्याट’ हुन्। उनको आगमनसँगै नेपाल–भारत सम्बन्धको केन्द्रमा राजनीतिक संवादसँगै आर्थिक एजेन्डा अझ अगाडि आउने संकेत देखिएको छ।