संस्कारयुक्त शिक्षा, प्रेरणादायी परिवार र AI युगको नयाँ जिम्मेवारी ।

सन्दर्भः राष्ट्रिय बाल दिवस, भदौ २९
-गणेश जोशी ।

“आज बालबालिकाको आँखामा देखिएको सपना नै भोलिको समाजको चित्र हो।”

हरेक वर्ष भदौ २९ गते नेपालमा राष्ट्रिय बाल दिवस मनाइन्छ। विद्यालयमा कार्यक्रम हुन्छन्, बालबालिकाका प्रतिभा प्रस्तुत हुन्छन्, शुभकामना आदानप्रदान हुन्छ र बाल अधिकारका विषयमा चर्चा गरिन्छ। तर बाल दिवसलाई केवल एउटा वार्षिक औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा सीमित गर्नु यसको वास्तविक मर्मलाई संकुचित गर्नु हो।

बाल दिवस वास्तवमा आत्मसमीक्षाको दिन हो: हामीले आफ्ना बालबालिकालाई कस्तो परिवार र परिवेश दिइरहेका छौँ?
कस्तो शिक्षा दिइरहेका छौँ? कस्तो मनोविज्ञान निर्माण गरिरहेका छौँ? र उनीहरूलाई कस्तो भविष्यतर्फ निर्देश गर्दैछौं ?

बालबालिका केवल “भोलिका कर्णधार” होइनन्। उनीहरू आजैका सम्भावनाका केन्द्र हुन्। आज एउटा गाउँको सामान्य परिवारमा जन्मिएको बालक भोलि वैज्ञानिक, उद्यमी, चिकित्सक, शिक्षक, नीति निर्माता, कलाकार वा सामाजिक अभियन्ता बन्न सक्छ। आज विद्यालयको कक्षामा प्रश्न गरिरहेकी बालिका भोलि संसारका जटिल समस्याको समाधान खोज्ने अनुसन्धानकर्ता बन्न सक्छिन्।
तर हाम्रो चिन्ता उनीहरू के बन्छन् भन्नेमा मात्र हुनुहुँदैन। अझ ठूलो जिम्मेवारी हो: उनीहरू भविष्यमा कस्ता मानिस बन्छन्?

उनीहरू सफल हुन्छन् कि असल पनि?
उनीहरू बुद्धिमान् हुन्छन् कि विवेकी पनि?
उनीहरू प्रतिस्पर्धी हुन्छन् कि सहकार्यकारी पनि?
उनीहरू आफ्नो जीवन बनाउँछन् कि समाज र मानवताको जीवन पनि सुन्दर बनाउन योगदान गर्छन्?
आजको बाल दिवसले यही प्रश्न हाम्रो सामु राखेको छ।

बालबालिका : राष्ट्रका मात्र होइन, विश्वका भविष्य निर्माता

“बालबालिका राष्ट्रका भविष्य हुन्” भन्ने कुरा हामीले धेरैपटक सुनेका छौँ। तर २१औँ शताब्दीले संसारलाई डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल, विश्वव्यापी अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय आवागमनसँग अभूतपूर्व रूपमा जोडेको छ।

नेपालको कुनै विकट गाउमा बसेर गरिएको एउटा डिजिटल सिर्जना केही मिनेटमै विश्वका लाखौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ। कुनै ग्रामीण विद्यालयमा अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीले विश्वका प्रसिद्ध विश्वविद्यालयका खुला स्रोतबाट ज्ञान लिन सक्छन। त्यही प्रविधि गलत प्रयोग भयो भने गलत सूचना, साइबर हिंसा, गोपनीयताको उल्लङ्घन र मानसिक समस्याको कारण पनि बन्न सक्छ।

तसर्थ आजको बालबालिकालाई केवल “राम्रो नेपाली नागरिक” बनाउने लक्ष्य पर्याप्त छैन। उनीहरूलाई जिम्मेवार विश्व नागरिक बन्न प्रेरित शिक्षा आजको अनिवार्य अपरिहार्य आवश्यकता हो।

जलवायु परिवर्तन, वातावरण संरक्षण, विश्व शान्ति, गरिबी, असमानता, प्रविधिको नैतिक प्रयोग, मानव अधिकार र दिगो विकासजस्ता प्रश्न अब कुनै एउटा देशका मात्र प्रश्न रहेनन्।

पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि स्थापित गरेको विश्व कल्याणको दर्शनः “वसुधैव कुटुम्बकम्” सम्पूर्ण संसार एउटै परिवार हो भन्ने चेतना आज झन् सान्दर्भिक हुदै गएको छ।

त्यसैले बालबालिकालाई हामीले यस्तो प्रश्न गर्न सिकाउनुपर्छ:
“म ठूलो भएपछि के बन्छु?” मात्र होइन,
“म ठूलो भएपछि संसारका लागि के गर्छु?”

नेपालको बालबालिका : उपलब्धि र असमानताको यथार्थ

विगत वर्षहरूको तुलनामा नेपालले बाल अधिकार, शिक्षा र स्वास्थ्यका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। प्राथमिक तहको खुद भर्नादर करिब ९७ प्रतिशत पुगेको तथ्यांक छ। तर पहुँच बढ्दैमा गुणस्तरीय र समान शिक्षा सुनिश्चित भएको मान्न सकिँदैन। UNICEF का अनुसार अझै करिब ७ लाख ७० हजार ५–१२ वर्ष उमेरका बालबालिका विद्यालयबाहिर छन् र विपन्न आर्थिकस्तर भएका परिवार समूहका बालबालिकाको सिकाइ तथा विकासको अवस्था उच्च आर्थिक अवस्था भएका परिवार समूहका बालबालिकाको तुलनामा निकै कमजोर छ।

यहीँबाट नेपालको ग्रामीण- सहरी शैक्षिक असमानता बुझ्न सकिन्छ।
सहरमा एउटै बालकले स्मार्ट बोर्ड, इन्टरनेट, पुस्तकालय, प्रयोगशाला, अतिरिक्त कक्षा, करियर काउन्सेलिङ र विभिन्न डिजिटल उपकरणको सुविधा पाउन सक्छ।
तर दुर्गम पहाडी वा हिमाली गाउँमा विद्यार्थीहरूले अझै सम्वन्धित विषय विज्ञ शिक्षक, पर्याप्त पुस्तक, प्रयोगशाला, इन्टरनेट वा नियमित यातायातको अभाव सामना गरिरहेका छन।
यो केवल सुविधा र असुविधाको अन्तर होइन। यो भविष्यका अवसरबीचको अन्तर हो।

ग्रामीण नेपाल र सहरी नेपाल : एउटै देश, फरक शैक्षिक अनुभव

नेपालको भौगोलिक विविधता हाम्रो सम्पत्ति हो। तर यही भौगोलिक अवस्थाले शिक्षा पहुँचमा असमानता सिर्जना गरेको छ।
ग्रामीण बालबालिकाको समस्या केवल विद्यालय टाढा हुनु होइन। गरिबी, अभिभावकको वैदेशिक रोजगारी, बालश्रम, प्रविधिमा सीमित पहुँच, शिक्षक अभाव, भाषिक तथा सामाजिक अवरोध र प्रारम्भिक बाल विकासका अवसरको कमीले उनीहरूको शैक्षिक यात्रालाई प्रभावित गर्छ।

नेपालको २०१९ MICS तथ्यांकले घरमै इन्टरनेट पहुँचमा स्पष्ट ग्रामीण- सहरी अन्तर देखाएको थियो: सहरी घरपरिवारमध्ये करिब ५९.२ प्रतिशतमा घरमै इन्टरनेट पहुँच हुँदा ग्रामीण क्षेत्रमा यो करिब ३४ प्रतिशत थियो।

COVID-19 को समयमा यो डिजिटल असमानता अझ स्पष्ट भयो। UNICEF ले नेपालमा दुई तिहाइभन्दा बढी विद्यालय जाने बालबालिका दूरशिक्षाबाट वञ्चित भएको र सबैभन्दा गरिब परिवारका केवल करिब ५ प्रतिशत बालबालिकाले दूरशिक्षामा पहुँच तथा प्रयोग गरेको उल्लेख गरेको थियो।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न सृजना गर्दछः
यदि शिक्षा डिजिटल हुँदैछ भने डिजिटल पहुँचबाट वञ्चित बालबालिकाको भविष्य कसरी सुरक्षित गर्ने?
अब “डिजिटल शिक्षा” भन्नु मात्र पर्याप्त छैन। हामीले समान डिजिटल अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

पोषण : शिक्षा सुरु हुनुअघि नै सुरु हुने प्रश्न

बालबालिकाको सिकाइ केवल कक्षाकोठाबाट सुरु हुँदैन। त्यसको आधार गर्भावस्था, पोषण, स्वास्थ्य, निद्रा, सुरक्षित वातावरण र भावनात्मक सम्बन्धमा तयार हुन्छ।

नेपालको २०२२ Demographic and Health Survey अनुसार पाँच वर्षमुनिका २५ प्रतिशत बालबालिका पुड्कोपनबाट प्रभावित छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा यो दर ३१ प्रतिशत थियो भने सहरी क्षेत्रमा २२ प्रतिशत थियो। त्यस्तै ८ प्रतिशत बालबालिका wasting र १९ प्रतिशत underweight बाट प्रभावित थिए। (DHS Program)

यसैले बाल विकासलाई शिक्षा मन्त्रालयको मात्र जिम्मेवारिको विषय ठान्नु गलत हुन्छ। स्वास्थ्य, पोषण, शिक्षा, महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षित भविष्य, स्थानीय सरकार र परिवार-सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
भोकाएको बालकलाई हामीले “ध्यान दिएर पढ” भन्न सक्छौँ, तर उसको ध्यानको पछाडि रहेको पोषणको प्रश्न समाधान नगरी सिकाइको गुणस्तर अपेक्षा गर्न सकिँदैन।

बालश्रम : बाल्यकालको अभिशाप

नेपालमा बालश्रम घट्दै गएको भए पनि समस्या समाप्त भएको छैन। ILO/CBS को नेपाल बालश्रमसम्बन्धी रिपोर्टअनुसार २०१७/१८ को सर्वेक्षणमा ५–१७ वर्षका करिब १.१ मिलियन बालबालिका बालश्रममा संलग्न थिए, जुन त्यस उमेर समूहका करिब १५.३ प्रतिशत बराबर थियो। (International Labour Organization) यो संख्या केवल तथ्यांक होइन।
हरेक संख्याको पछाडि एउटा बाल्यकाल छ। र समाजको भविष्य छ।
कसैको हातमा किताब हुनुपर्ने बेला औजार हुन सक्छ।
कसैले खेल्नुपर्ने बेला होटलमा काम गरिरहेको हुन सक्छ।
कसैले विद्यालय जानुपर्ने बेला खेतमा श्रम गरिरहेको हुन सक्छ।
त्यसैले बाल दिवसको सबैभन्दा ठूलो अर्थ त्यतिबेला हुनेछ, जब कुनै बालकको बाल्यकाल गरिबीका कारण श्रममा बिक्री हुनुपर्ने अवस्था रहने छैन।

पहिलो विश्वविद्यालय : परिवार

बालबालिकाको पहिलो पाठशाला घर हो। विद्यालयले गणित, विज्ञान, भाषा र सामाजिक अध्ययन सिकाउन सक्छ। तर सत्य बोल्ने, अरूको सम्मान गर्ने, दुःखमा साथ दिने, श्रमको सम्मान गर्ने, असफलतामा नढल्ने र सफलतामा अहंकार नगर्ने संस्कारको पहिलो प्रयोगशाला परिवार हो।
बालबालिका अभिभावकको उपदेशभन्दा उनीहरूको व्यवहारबाट धेरै सिक्छन्। हामी बच्चालाई मोबाइल कम चलाऊ भन्छौँ तर आफैँ दिनभर मोबाइलमा हुन्छौँ भने बालबालिकाले हाम्रो उपदेश होइन, व्यवहार अनुसरण गर्छन्।
हामी सत्य बोल्न सिकाउँछौँ तर घरमै झूट बोल्छौँ भने उनीहरूले द्वन्द्वपूर्ण सन्देश पाउँछन्।
हामी सम्मान गर्न सिकाउँछौँ तर घरमा श्रमिक वा कमजोर व्यक्तिलाई अपमान गर्छौँ भने हाम्रो संस्कारको पाठ त्यहीँ समाप्त हुन्छ।त्यसैले अभिभावकत्वको पहिलो सूत्र हो:
“बालबालिकालाई बदल्नुअघि हामी आफैँ उदाहरण बनौँ।”

अभिभावकले दिनुपर्ने पाँच अमूल्य उपहार:

बालबालिकालाई महँगो विद्यालय, मोबाइल र खेलौना दिनु राम्रो कुरा हुन सक्छ। तर उनीहरूको व्यक्तित्व निर्माणका लागि पाँच कुरा अझ महत्वपूर्ण छन्:

समय, ध्यान, संवाद, विश्वास र आदर्श।
दिनको केही समय बालबालिकासँग बसौँ।
उनीहरूलाई सोधौँ:
आज विद्यालयमा के भयो?
के कुराले खुसी बनायो?
के कुराले दुःखी बनायो?
कुन कुरा बुझ्न गाह्रो भयो?
कुन सपना देखिरहेका छौ?
यस्तो संवादले बालबालिकालाई “म महत्वपूर्ण छु” भन्ने अनुभूति दिन्छ।
तुलना होइन, प्रतिभाको खोजी
“फलानोको छोरा यति राम्रो छ, तिमी किन छैनौ?”
यस्तो वाक्यले बालबालिकालाई प्रेरित गर्छ भन्ने हाम्रो पुरानो धारणा हो। तर निरन्तर तुलना आत्मसम्मान कमजोर पार्ने कारण बन्न सक्छ।
हरेक बच्चाको प्रतिभा फरक हुन्छ।
कसैलाई गणित मन पर्छ।
कसैलाई संगीत।
कसैलाई खेल।
कसैलाई प्रकृति।
कसैलाई विज्ञान।
कसैलाई मानिससँग काम गर्न मन पर्छ।
हाम्रो चिन्तन यस्तो हुनुपर्छ:
“मेरो बच्चा अरूभन्दा कति अगाडि छ?” होइन; “मेरो बच्चा हिजोभन्दा आज कति विकसित भयो?”

विद्यालय र परिवार : दुई अलग संसार होइनन्

बालबालिकाको शिक्षा प्रभावकारी बनाउन घर र विद्यालयबीचको दूरी घटाउनुपर्छ।
फिनल्यान्डको शैक्षिक अभ्यासमा घर र विद्यालयको सहकार्यलाई विद्यार्थीको स्वस्थ विकास, सिकाइ र कल्याणको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ। अभिभावकलाई विद्यालयको जीवन र शैक्षिक विकासमा सहभागी गराउने तथा साझा मूल्यमा संवाद गर्ने अभ्यासलाई संस्थागत गरिएको छ। यसबाट नेपालले पनि सिक्न सक्छ। विद्यालयले अभिभावकलाई विद्यार्थीको लव्धांक पत्र मात्रै वुझाउने होइन, नियमित रूपमा:

* विद्यार्थीको सिकाइ,
* व्यवहार,
* भावनात्मक अवस्था,
* रुचि,
* डिजिटल बानी,
* स्वास्थ्य,
* सामाजिक सम्बन्ध,
* करियर सम्भावना
बारे संवाद गर्नुपर्छ।
त्यसैगरी अभिभावकले पनि विद्यालयलाई केवल “मेरो बच्चाले कति अंक ल्यायो?” भनेर सोध्ने होइन, बाल विकासको साझेदार का रूपमा हेर्नुपर्छ।

घर + विद्यालय + समुदाय = बाल विकासको त्रिवेणि ।

यी तीनमध्ये कुनै एउटा कमजोर भयो भने बालबालिकाको विकास अपूर्ण हुन्छ।

AI को युग : बालबालिकालाई डराउने कि तयार गर्ने?

हामी यस्तो युगमा प्रवेश गरिसकेका छौँ जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता: AI बालबालिकाको अध्ययन, सिर्जनशीलता र भविष्यको रोजगारीसँग जोडिएको छ।
AI ले प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ। लेख तयार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। भाषा अनुवाद गर्न सक्छ। चित्र बनाउन सक्छ।
व्यक्तिगत सिकाइमा सहयोग गर्न सक्छ। दृष्टि वा अन्य अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई पहुँचयोग्य सामग्री उपलब्ध गराउन पनि सहयोग गर्न सक्छ। UNICEF ले AI ले सिकाइलाई बढी व्यक्तिगत, पहुँचयोग्य र समावेशी बनाउन सक्ने सम्भावना औँल्याएको छ।
तर जोखिम पनि उत्तिकै गम्भीर छन्।
AI मा अत्यधिक निर्भर हुँदा विद्यार्थीको आफ्नै सोच्ने क्षमता कमजोर हुन सक्छ। व्यक्तिगत जानकारी अनावश्यक रूपमा साझा हुन सक्छ। गलत सूचना, deepfake, साइबर हिंसा र अनुचित सामग्रीको जोखिम बढ्न सक्छ।
UNICEF को पछिल्लो child-centred AI guidance ले बालबालिकाका लागि AI विकास गर्दा सुरक्षा, गोपनीयता, निष्पक्षता, पारदर्शिता, मानव अधिकार, समावेशिता र बालबालिकाको हितलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने १० प्रमुख आवश्यकता औँल्याएको छ।
त्यसैले AI बाट बालबालिकालाई टाढा राख्नु समाधान होइन।

AI साक्षरता + नैतिकता + मानवीय संवेदना = भविष्य उन्मुख शिक्षा
बालबालिकालाई AI प्रयोग गर्न सिकाऔँ, तर AI ले दिएको उत्तरलाई प्रश्न गर्न पनि सिकाऔँ। “AI ले भन्यो” सत्यको प्रमाण होइन। विद्यार्थीले स्रोत खोज्न, तथ्य जाँच्न, आफ्नै विचार निर्माण गर्न र AI लाई सहायकका रूपमा प्रयोग गर्न सिक्नुपर्छ।

नेपालको लागि Estonia बाट एउटा महत्वपूर्ण पाठ

Estonia ले करिब तीन दशकअघि “Tiger Leap” कार्यक्रममार्फत विद्यालयहरूलाई डिजिटल पूर्वाधारसँग जोड्ने अभियान अघि बढायो। त्यसको निरन्तरतामा AI Leap कार्यक्रममार्फत विद्यार्थी र शिक्षकलाई AI उपकरण तथा आवश्यक सीपसँग जोड्ने पहल अघि बढाइएको छ।
नेपालले Estonia को मोडेल जस्ताको तस्तै नक्कल गर्नुपर्दैन। तर एउटा प्रयोग लागु गर्न सक्छ:
प्रविधि विद्यालयमा पुगेपछि मात्र डिजिटल शिक्षा सुरु हुँदैन; शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र नीतिनिर्माताको डिजिटल क्षमता विकास भएपछि मात्र सुरु हुन्छ।
नेपालले ग्रामीण विद्यालयलाई डिजिटल पूर्वाधारमा जोड्दा केवल कम्प्युटर र स्मार्ट वोर्ड बाँडेर पुग्दैन। इन्टरनेट, विद्युत्, शिक्षक तालिम, स्थानीय भाषाका सामग्री, प्रणाली र डिजिटल सुरक्षा सबै सँगसँगै विकास गर्नु पर्छ ।

संस्कारविहीन प्रविधि खतरनाक हुन सक्छ

हामीले बालबालिकालाई AI सिकायौँ तर विवेक सिकाएनौँ भने प्रविधि उनीहरूको हातमा शक्तिशाली भए पनि दिशाहीन हुन सक्छ। त्यसैले २१औँ शताब्दीको शिक्षाको सूत्र यस्तो हुनुपर्छ:
ज्ञान + प्रविधि + सीप + संस्कार + चेतना
विज्ञान चाहिन्छ। तर विज्ञानसँग विवेक पनि चाहिन्छ।
प्रविधि चाहिन्छ। तर प्रविधिसँग नैतिकता चाहिन्छ।
प्रतिस्पर्धा चाहिन्छ। तर प्रतिस्पर्धासँग प्रेरणा र सहकार्य पनि चाहिन्छ। सफलता चाहिन्छ।तर सफलतासँग सामाजिक जिम्मेवारी र सहृदयता पनि चाहिन्छ।

“परीक्षाको लागि शिक्षा” होइन, “जीवनको लागि शिक्षा ”

हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा अझै पनि परीक्षा र अंकको प्रभाव अत्यधिक छ। अंक महत्वपूर्ण छन्, तर अंक नै बालबालिकाको सम्पूर्ण क्षमता होइन।
हामीले बालबालिकामा critical thinking, creativity, communication, collaboration, cooperation, character र consciousness जस्ता गुण विकास गर्नुपर्छ।
विद्यालयले यस्तो वातावरण बनाउनुपर्छ जहाँ विद्यार्थीले प्रश्न सोध्न डराउनु नपरोस्। गल्ती गर्दा अपमानित नहोस्।
आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पाओस्। प्रकृतिसँग सिक्न पाओस्।
समुदायसँग जोडिन पाओस्। वास्तविक जीवनका समस्या स्विकार गर्दै समाधान खोज्न पाओस्।
किनकि जीवनको परीक्षा विद्यालयको परीक्षाभन्दा धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ।

संस्कारयुक्त शिक्षाको नेपाली मौलिक आधार:

नेपालले आफ्नो शैक्षिक सुधारमा विश्वबाट सिक्नुपर्छ, तर आफ्नै मौलिक ज्ञान परम्परालाई पनि बिर्सनु हुँदैन।
हाम्रो पूर्वीय दर्शनमा शिक्षा केवल सूचना प्राप्तिको प्रक्रिया थिएन। शिक्षा भनेको आत्मअनुशासन, सत्य, कर्तव्य, करुणा, आत्मबोध र लोककल्याणतर्फको यात्रा पनि थियो।
“विद्या विनयेन शोभते” भन्ने भावले ज्ञानसँग विनम्रता जोड्छ भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्तव्यप्रतिको निष्ठा सम्झाउँछ।
उपनिषद्को दृष्टिले मानव र विश्वबीचको सम्बन्धलाई व्यापक बनाउँछ। बुद्ध दर्शनले करुणा र मध्यम मार्ग सिकाउँछ।
आधुनिक विज्ञानले प्रमाण, अनुसन्धान र आलोचनात्मक सोच सिकाउँछ। यी सबैलाई परस्पर विरोधी होइन, एक-अर्काको पूरकको रूपमा हेर्नुपर्छ।
वेदको मूल्यबोध + आधुनिक विज्ञान + डिजिटल प्रविधि + मानवीय चेतना+ विश्व कल्याण
यही समन्वय नेपालको भावि शिक्षाको मार्ग दर्शन बन्न सक्छ।

वर्तमान सरकारका १० महत्वपूर्ण जिम्मेवारी

बालबालिकाको भविष्य केवल भाषण र शुभकामनाबाट सुरक्षित हुँदैन। त्यसका लागि राज्यका स्पष्ट र मापनयोग्य प्राथमिकता आवश्यक छन्।
१. प्रत्येक बालबालिकाको आधारभूत गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्ने
विद्यालय भर्ना मात्र होइन, सिकाइको वास्तविक उपलब्धि मापन गर्ने र कमजोर सिकाइ भएका बालबालिकाका लागि targeted support कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

२. शैक्षिक असमनताको खाडल घटाउने
दुर्गम विद्यालयमा शिक्षक, प्रयोगशाला, पुस्तकालय, इन्टरनेट, विज्ञान तथा प्रविधि र सुरक्षित पूर्वाधारमा विशेष लगानी गर्नुपर्छ।

३. डिजिटल तथा AI समानता कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने

हरेक विद्यालयमा इन्टरनेट, आवश्यक उपकरण र डिजिटल सामग्री पुर्‍याउने मात्र होइन, शिक्षक तथा अभिभावकलाई AI literacy र digital safety तालिम दिनुपर्छ।

४. प्रारम्भिक बाल विकास र पोषणलाई पहिलो प्राथमिकता दिने

पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको पोषण, स्वास्थ्य, ECD र parenting education लाई स्थानीय तहसम्म एकीकृत कार्यक्रमका रूपमा लैजानुपर्छ।

५. बालश्रम पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने स्पष्ट कार्ययोजना लागू गर्ने

गरिब परिवारलाई सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा र जीविकोपार्जनसँग जोड्दै बालश्रमको मूल कारणमा काम गर्नुपर्छ।

६. विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य र मनोसामाजिक सहयोग विस्तार गर्ने

हरेक बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बनाउँदै विद्यालयमा counselling र referral प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

७. शिक्षकको गुणस्तर र प्रतिष्ठामा लगानी गर्ने

शिक्षक तालिमलाई प्रमाणपत्रमुखी होइन, कक्षाकोठाको वास्तविक क्षमता विकासमुखी बनाउनुपर्छ। उत्कृष्ट शिक्षकलाई प्रोत्साहन र जिम्मेवारी दिनुपर्छ।

८. विद्यालय–अभिभावक साझेदारीलाई संस्थागत गर्ने

हरेक विद्यालयमा नियमित parent–teacher interaction , विद्यार्थी विकास प्रोफाइल, डिजिटल communication र परिवार–विद्यालय संयुक्त कार्ययोजना विकास गर्नुपर्छ।

९. बाल संरक्षण कानूनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने

बालविवाह, हिंसा, यौन शोषण, बेचबिखन, साइबर हिंसा र बालश्रमविरुद्ध स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी reporting, protection र न्याय प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। संविधानको धारा ३९ ले शिक्षा, स्वास्थ्य, पालनपोषण, खेलकुद तथा सर्वाङ्गीण विकासलगायत बाल अधिकारलाई मौलिक हकका रूपमा सुनिश्चित गरेको छ।

१०. स्रोत परिचालन र परिणामको सार्वजनिक मूल्यांकन गर्ने

सरकारका हरेक तहमा बालबालिकाका लागि छुट्याइएको बजेट कहाँ खर्च भयो र त्यसबाट के परिणाम आयो भन्ने सार्वजनिक रूपमा मापन गर्नुपर्छ।
बालबालिकामा लगानीलाई खर्च होइन, राष्ट्र निर्माणको दीर्घकालीन पूँजीका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।

अभिभावक, विद्यालय र सरकारभन्दा माथि समाजको भूमिका:

बालबालिकाको भविष्य सरकार वा विद्यालयले मात्र बनाउन सक्दैन। समाजले पनि उनीहरूलाई सुरक्षित वातावरण दिनुपर्छ।
छिमेकमा बालश्रम देख्दा मौन नबसौँ। बालविवाह थाहा पाएर पनि “परिवारको कुरा हो” भनेर पन्छिनु हुँदैन।
सार्वजनिक स्थानमा बालबालिकालाई अपमानित गर्नु हुँदैन।
छोरी र छोराबीच विभेद गर्नु हुँदैन। बालबालिकाको गल्तीलाई सामाजिक अपमानको विषय बनाउनु हुँदैन।
किनकि बालबालिका प्रतिको जिम्मेवारी केवल
सम्वन्धित अभिभावकको मात्रै होइन यो समाजको साझा संकल्प हुनु पर्छ ।

बाल दिवसलाई संकल्प दिवसको रूपमा मनाऔँ:

यस वर्षको राष्ट्रिय बाल दिवसमा विद्यालयमा कार्यक्रम गरौँ, तर कार्यक्रमपछि पनि मनन गरौँ: हाम्रो विद्यालय कति बालमैत्री छ?
हाम्रो घर कति संवादमुखी छ? हाम्रा बालबालिका कति सुरक्षित छन्? हामीले उनीहरूलाई कति समय दिएका छौँ?
उनीहरूलाई AI र डिजिटल संसारबारे कति सचेत बनाएका छौँ?
ग्रामीण बालबालिकाले सहरी बालबालिकाजत्तिकै अवसर पाइरहेका छन्? गरिब परिवारको बच्चाले पनि आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर पाएको छ? यदि यी प्रश्नको उत्तर सन्तोषजनक छैन भने बाल दिवसको वास्तविक उत्सव अझै बाँकी छ।

निष्कर्ष : आजको बालबालिकामा भोलिको परिकल्पना

बालबालिका हाम्रा सपना हुन्। उनीहरू आशाका किरण हुन्।
उनीहरू हाम्रो भविष्य मात्र होइनन् । हाम्रो वर्तमानलाई सुधार्ने प्रेरणा पनि हुन्। हामीले उनीहरूलाई केवल अक्षर सिकाएर पुग्दैन; आचरण सिकाउनुपर्छ। केवल शिक्षा दिएर पुग्दैन; संस्कार दिनुपर्छ। केवल करियरको सपना देखाएर पुग्दैन; जीवनको उद्देश्य बुझाउनुपर्छ। केवल प्रविधि दिएर पुग्दैन; विवेक दिनुपर्छ।
केवल प्रतिस्पर्धा सिकाएर पुग्दैन; सहकार्य र करुणा सिकाउनुपर्छ।
आज AI को युग हो। भोलि अझ शक्तिशाली प्रविधि आउनेछ। तर प्रविधि जति शक्तिशाली भए पनि मानवीय चरित्र, विवेक, करुणा र जिम्मेवारीको विकल्प बन्न सक्दैन।
त्यसैले नेपालको बाल शिक्षा अब तीनवटा खम्बामा उभिनुपर्छ:
आधुनिक ज्ञान- मौलिक संस्कार -विश्व कल्याणको चेतना
नेपालको दुर्गम गाउँमा जन्मिएको बालकले पनि विश्वस्तरीय सपना देख्न पाउनुपर्छ। सहरको बालिकाले जस्तै गाउँको बालिकाले पनि प्रविधि, विज्ञान र अनुसन्धानमा अवसर पाउनुपर्छ। धनी परिवारको बच्चाले जस्तै विपन्न परिवारको बच्चाले पनि आफ्नो प्रतिभा विकास गर्ने अवसर पाउनुपर्छ।
किनकि बालबालिकाको जन्मस्थानले उनीहरूको सम्भावनाको सीमा निर्धारण गर्नु हुँदैन।
आज हामीले बालबालिकाको मनमा जे रोप्छौँ, भोलि समाजमा त्यही फल्नेछ। आज हामीले उनीहरूलाई जस्तो परिवार दिन्छौँ, त्यस्तै चरित्र निर्माण हुनेछ। आज हामीले जस्तो विद्यालय बनाउँछौँ, त्यस्तै नागरिक तयार हुनेछन्। र आज हामीले बालबालिकालाई जस्तो समाज दिन्छौँ, भोलि उनीहरूले त्यस्तै विश्व निर्माण गर्नेछन्। त्यसैले राष्ट्रिय बाल दिवसको अवसरमा एउटा सामूहिक संकल्प गरौँ:
बालबालिकालाई केवल सफल होइन, असल बनाऔँ।
केवल ज्ञानी होइन, विवेकी बनाऔँ। केवल प्रतिस्पर्धी होइन, सहृदयी बनाऔँ। केवल डिजिटल प्रयोगकर्ता होइन, डिजिटल रूपमा जिम्मेवार नागरिक बनाऔँ। केवल नेपालको नागरिक होइन, विश्व समाजको जिम्मेवार सदस्य बनाऔँ।
बालबालिका आजका सम्भावना हुन् :
उनीहरूभित्रै भोलिको सुन्दर नेपाल र समुन्नत विश्व लुकेको छ।
बालअधिकारको संरक्षण गरौँ।
संस्कारयुक्त शिक्षा दिऔँ।
घरलाई प्रेरणाको पाठशाला बनाऔँ।
विद्यालयलाई चरित्र र चेतना निर्माणको केन्द्र बनाऔँ।
र बालबालिकालाई विश्वनायक बन्ने अवसर दिऔँ।
राष्ट्रिय बाल दिवसको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!

(सन्दर्भ स्रोतः नेपालको पोषण, शिक्षा, डिजिटल पहुँच, बालश्रम र संवैधानिक अधिकारसम्बन्धी तथ्यहरू क्रमशः NDHS, UNICEF, ILO/CBS र नेपाल कानून आयोगका स्रोतमा आधारित छन्। AI सम्बन्धी खण्डमा UNICEF को 2025–26 guidance र नेपालसम्बन्धी child-online-protection अध्ययनलाई आधार बनाइएको छ। )
सर्वेभवन्तु सुखिन: