काठमाडौँ– हरितालिका तीज पर्व आज भगवान् शिव र पार्वतीको पूजा–आराधना तथा व्रत बसेर मनाइँदैछ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने यो पर्वलाई धार्मिक रूपमा सुख, शान्ति, पारिवारिक कल्याण र मनोकामना पूर्तिसँग जोडिएको छ।

धर्मशास्त्रीय मान्यताअनुसार सत्ययुगमा पार्वतीले महादेवलाई पति पाउने इच्छासहित कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। पार्वतीको इच्छाविपरीत अन्यत्र विवाह गराउन खोजिएपछि उनका साथीहरूले उनलाई सुरक्षित स्थानमा लगेर लुकाएका थिए। त्यही क्रममा पार्वतीले निराहार व्रत बसेर महादेवलाई प्राप्त गरेको धार्मिक कथन छ। यही घटनासँग जोडेर हरितालिका तीजको व्रत परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

‘हरित’ अर्थात् हरण गरिएको र ‘आलिका’ अर्थात् साथी भन्ने अर्थ लाग्ने भएकाले ‘हरितालिका’ नाम रहन गएको धार्मिक व्याख्या छ।

श्रीमान्को दीर्घायुका लागि मात्रै होइन:

तीजको व्रतलाई पछिल्लो समय श्रीमान्को दीर्घायुका लागि महिलाले बस्ने व्रतका रूपमा मात्र बुझ्ने गरिएको पाइन्छ। तर धर्मशास्त्रीय मान्यताले यसको दायरा त्यतिमै सीमित नगरेको बताउँछ।

अटल सौभाग्य, सन्तान प्राप्ति, पारिवारिक सुख–शान्ति तथा अविवाहित महिला–पुरुषले असल जीवनसाथी प्राप्त गर्ने कामनासहित पनि तीजको व्रत बस्ने परम्परा रहेको धार्मिक मान्यता छ।

शास्त्रीय रूपमा पुरुषले पनि तीजको व्रत बस्न सक्ने व्यवस्था रहेको बताइन्छ। त्यसैले तीजलाई केवल महिलाले श्रीमान्को दीर्घायुका लागि बस्ने व्रतका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूर्ण हुने देखिन्छ।

समग्रमा तीजको व्रत व्यक्तिगत इच्छापूर्ति मात्र नभई परिवारको सुख, शान्ति, कल्याण र आध्यात्मिक हितसँग जोडिएको पर्वका रूपमा लिइन्छ।

स्वास्थ्यअनुसार व्रत गर्न सकिने:

तीजसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण विषय व्रतको स्वरूप हो। निराहार व्रतलाई मात्र धार्मिक रूपमा अनिवार्य मान्ने बुझाइ रहे पनि व्रतका विभिन्न प्रकार रहेको धर्मशास्त्रीय व्याख्या छ।

निराहार, जलाहार र फलाहार गरी आफ्नो शारीरिक क्षमताअनुसार व्रत गर्न सकिने मान्यता छ। स्वास्थ्य अवस्था कमजोर भएका वा निराहार बस्न नसक्नेले फलफूल तथा अन्य सात्त्विक भोजन सेवन गरेर पनि व्रत गर्न सक्ने धार्मिक मत छ।

धर्मशास्त्रीय रूपमा पनि व्रत गर्दा आफ्नै शरीर र स्वास्थ्यको रक्षा गर्नुपर्ने भाव व्यक्त गरिएको छ। त्यसैले धार्मिक आस्थाका नाममा आफ्नो स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने गरी व्रत बस्न आवश्यक नरहेको देखिन्छ।

दरबाट सुरु, ऋषि पञ्चमीसम्म पर्व:

तीजको धार्मिक प्रक्रिया भने तृतीयाको व्रतमा मात्र सीमित हुँदैन। दर खाएपछि औपचारिक रूपमा सुरु हुने तीज तृतीया, चतुर्थी हुँदै ऋषि पञ्चमीसम्म चल्ने परम्परा छ।

व्रतको अघिल्लो दिन दर खाने चलन छ। विशेषगरी माइती पक्षले छोरी, दिदीबहिनी तथा चेलीबेटीलाई बोलाएर दर खुवाउने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ।

परम्परागत रूपमा दरलाई व्रतका लागि शारीरिक तयारीका रूपमा लिइन्छ। तर पछिल्लो समय भने दर खाने चलन पर्वको निर्धारित दिनभन्दा धेरै अगाडिदेखि सुरु गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

एक महिनाअघिदेखि दर, तीजको मौलिकता कहाँ ?

तीजको मौलिक संस्कृतिमा आएको परिवर्तन अहिले सबैभन्दा बढी चर्चाको विषय बनेको छ। पहिले सीमित समय र पारिवारिक जमघटका रूपमा मनाइने दर पछिल्लो समय लामो समयसम्म चल्ने भोज र मनोरञ्जनको माध्यम बन्न थालेको छ।

एक महिनाअघिदेखि नै दर खाने कार्यक्रम आयोजना गर्ने, महँगा पोशाक तथा गरगहनाको प्रदर्शन गर्ने र खर्चिलो कार्यक्रम गर्ने प्रवृत्तिले तीजको मौलिक उद्देश्य ओझेलमा पार्दै गएको छ।

आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवार तथा महिलामाथि पनि यसले अनावश्यक सामाजिक दबाब सिर्जना गर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ। अरूको देखासिकीमा खर्च गर्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुँदा पर्व खुसीको साटो आर्थिक बोझ बन्न सक्ने संस्कृतिविद्हरूको तर्क छ।

गीतमा पीडा पोख्ने पर्वमा बढ्यो उच्छृङ्खलता:

तीज नेपाली महिलाका लागि आफ्ना दुःख, पीडा, पारिवारिक समस्या र सामाजिक अनुभव गीतमार्फत व्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम पनि रहँदै आएको छ। विगतमा महिलाले भोगेका सामाजिक तथा पारिवारिक पीडा तीजका गीतमा अभिव्यक्त हुने गर्थे।

तर पछिल्लो समय तीज गीतको स्वरूपमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ। मनोरञ्जनका नाममा अश्लील तथा उच्छृङ्खल शब्द प्रयोग गर्ने, भड्किलो दृश्य प्रस्तुत गर्ने र तीजलाई केवल नाचगान तथा प्रदर्शनको पर्वका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

यसले तीजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान कमजोर पार्ने चिन्ता बढाएको छ। तीजमा सिर्जनात्मकता र मनोरञ्जन आवश्यक भए पनि त्यसका नाममा सामाजिक मर्यादा र सांस्कृतिक मूल्य नै विस्थापित गर्न नहुने आवाज उठ्दै आएको छ।

संस्कृति जोगाउने कि प्रदर्शनको होड बढाउने ?

समयसँगै पर्व मनाउने शैली परिवर्तन हुनु स्वाभाविक भए पनि परिवर्तनका नाममा मौलिकता नै हराउँदै जानु चिन्ताको विषय हो।

तीजको मूल भावना धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, महिला अभिव्यक्ति र सामाजिक एकतासँग जोडिएको छ। तर खर्चिलो दर, गरगहना तथा पोशाकको प्रदर्शन, लामो समयसम्म चल्ने भोज र उच्छृङ्खल गीतले यसको मौलिक पक्षलाई ओझेलमा पार्दै गएको देखिन्छ।

तीजलाई प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको माध्यमभन्दा पनि आफ्नो संस्कृति, परम्परा र सम्बन्धलाई बलियो बनाउने अवसरका रूपमा मनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

हरितालिका तीजको व्रत आज मनाइए पनि यसको सांस्कृतिक यात्रा भने ऋषि पञ्चमीसम्म जारी रहनेछ। तृतीयाका दिन शिव–पार्वतीको पूजा तथा व्रत, चतुर्थीमा गणेश पूजा र पञ्चमीमा सप्तऋषिसहित अरुन्धतीको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ।

यसरी धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको तीज आधुनिकतासँगै बदलिँदै गए पनि यसको मौलिक भावना जोगाउने चुनौती भने झन् बढ्दै गएको छ।