(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:

बडीमालिकाको यात्रा सुरु गर्दा मलाई गन्तव्यभन्दा बाटो नै ठूलो कथा हो जस्तो लागेको थियो। धनगढीबाट यात्रा सुरु भयो। बिहानै गाडीमा चढ्दा मनमा उत्साह थियो। शरीरमा भने निद्रा बाँकी थियो। सडकले विस्तारै धनगढी पछाडि छोड्यो। कैलालीको समथर भूभाग पार गर्दै हामी पहाडतिर लाग्यौँ। अत्तरिया कटेपछि पहाडको स्वागत सुरु भयो। घुम्तीमाथि घुम्ती। तल गहिरो खोँच। माथि अग्ला डाँडा। गाडी मोडिँदा कहिले लाग्थ्यो, हामी देब्रेतिर जाँदैछौँ। फेरि केही क्षणपछि दाहिनेतिर। चालक भने ढुक्क। यात्रुहरू भने कहिले भगवान् सम्झने, कहिले चालकलाई सम्झाउने।

डडेल्धुरा पुग्दा मौसम नै फेरिएको थियो। धनगढीको गर्मी सम्झँदा यहाँको चिसो अचम्म लाग्यो। बाटोछेउका हरिया डाँडाहरूले थकान भुलाइदिए। चियाको गन्धले पेटलाई सम्झायो यात्रा दर्शन मात्र होइन, भोजन पनि हो। एउटा चियाको कप हातमा आयो। चियाभन्दा बढी रमाइलो त त्यहाँको दृश्य थियो। कुहिरोले डाँडालाई आधा लुकाएको थियो। हामी पनि केही बेर प्रकृतिको गोप्य सभा हेरेझैँ चुप लाग्यौँ।

डडेल्धुराबाट सिलगढीतर्फ लाग्दा सडक साँघुरो थियो। मोडहरू बाक्ला थिए। हरेक मोडमा नयाँ दृश्य। कहिले भीर। कहिले वन। कहिले टाढाको गाउँ। कहिले आकाशसँग कुरा गरिरहेका डाँडा। सिलगढी पुग्दा मनले भन्यो, अब यात्रा साँच्चिकै पहाडभित्र प्रवेश गर्‍यो।

त्यसपछि साँफेबगर। बाटोमा देखिएका बस्तीहरूले यात्रालाई जीवन्त बनाइरहेका थिए। कतै बालबालिका खेलिरहेका। कतै किसान खेतमा। कतै मानिसहरू बाटोछेउमा बसेर गाडी नियालिरहेका। हामी पनि उनीहरूलाई हेर्थ्यौँ। उनीहरू पनि हामीलाई। अपरिचित मानिसबीचको त्यो मौन अभिवादन रमाइलो थियो।

साँफेबगरबाट मार्तडीतर्फ लाग्दा बडीमालिकाको वास्तविक यात्रा सुरु भएको अनुभूति भयो। पहाडहरू अग्लिँदै गए। हावा चिसिँदै गयो। बाटो कठिन हुँदै गयो। तर मन झन् उत्साहित हुँदै गयो। मैले आफैँलाई सोधेँ “यति कठिन बाटो किन रोज्दैछु?” उत्तर कतैबाट आयो “किनकि अगाडि बडीमालिका छ।”

मार्तडी पुग्दा साँझ पर्न लागेको थियो। थकान थियो। तर आँखामा चमक थियो। धनगढीको समथर सडकबाट सुरु भएको यात्रा डडेल्धुराको हरियाली, सिलगढीको पहाडी सौन्दर्य र साँफेबगरको जीवन्तता पार गर्दै मार्तडीको काखमा आइपुगेको थियो। अब गाडीको यात्रा लगभग सकिएको थियो। तर मेरो वास्तविक यात्रा भर्खर सुरु हुँदै थियो बादलमाथिको हरियो संसार, घोडा चरिरहेका पाटन र बडीमालिका माताको दर्शनतर्फ।

मार्तडीबाट उकालो लागेपछि पहाडको चरित्र बदलिँदै गयो। बस्ती पातलिँदै गयो। रूखहरू विरल हुँदै गए। आकाश फराकिलो हुँदै गयो। तल हेर्दा संसार सानो देखिन थाल्यो। घरहरू खेलौनाजस्ता देखिन्थे। बाटाहरू धर्साजस्ता देखिन्थे। नदीहरू चाँदीका धागाजस्ता देखिन्थे। म रोकिएँ। केही क्षण केही बोलिनँ। अगाडि पहाड थियो। पछाडि पहाड थियो। बीचमा म थिएँ। अचानक बादलको एउटा ठूलो समूह आयो।

केही क्षणमै सबै दृश्य सेतो भयो। म बादलभित्र थिएँ। हात अगाडि बढाउँदा बादल समात्न सकिन्छ जस्तो लाग्यो। चिसो थोपा गालामा पर्‍यो। प्रकृतिले आफ्नो पर्दा खोलेर फेरि बन्द गरेजस्तो भयो। मैले मनमनै भनेँ—यो कस्तो संसार हो? यहाँ प्रकृति सजिएकी छैन। प्रकृति आफैँमा सुन्दर छ। कुनै कृत्रिम श्रृङ्गार छैन। कुनै बनावटी चमक छैन। हरियाली आफ्नै लयमा फैलिएको छ। फूलहरू आफ्नै रङमा फुलेका छन्। घाँस आफ्नै गन्धमा बाँचेको छ। हावा आफ्नै स्वच्छतामा बगेको छ। यो प्रकृतिको मौलिक, अछुतो र निष्कलंक सौन्दर्य हो। मलाई लाग्यो, सुन्दरता भनेको यही रहेछ—जसलाई कसैले बनाउनु पर्दैन। केवल देख्नुपर्छ। केवल अनुभूति गर्नुपर्छ।

उकालो अझै बाँकी थियो। शरीर थाक्न थालेको थियो। खुट्टामा भारीपन थियो। सास केही तीव्र भएको थियो। तर त्यही बेला अगाडि एउटा विशाल हरियो पाटन देखियो। म एकाएक रोकिएँ। आँखाले देखेको दृश्यलाई मनले विश्वास गर्न सकेन। चारैतिर हरियो। जहाँसम्म आँखा पुग्थ्यो, हरियो। पहाडको काखमा फैलिएको विशाल फाँट। बीचमा घाँस। छेउमा फूल। माथि खुला आकाश। तल बादलको समुद्र।

मैले जीवनमा धेरै सुन्दर दृश्य देखेको थिएँ। तर यस्तो दृश्य कहिल्यै देखेको थिइनँ। त्यो पाटन कुनै चित्रकारले बनाएको चित्र थिएन। त्यो प्रकृतिको आफ्नै क्यानभास थियो। हावाले घाँसलाई बिस्तारै हल्लाइरहेको थियो। घाँसका पातहरू एकै दिशामा झुक्थे। फेरि उठ्थे। फेरि झुक्थे। लाग्थ्यो, सम्पूर्ण पाटनले एउटै तालमा सास फेरिरहेको छ। त्यहाँ कुनै शहरको आवाज थिएन। कुनै गाडीको हर्न थिएन। कुनै भीड थिएन। केवल हावा थियो। हरियाली थियो। आकाश थियो। र म थिएँ। मैले जुत्ता फुकालेर केही क्षण घाँसमाथि उभिन मन लाग्यो। चिसो ओसले खुट्टा छोयो। त्यो स्पर्श असाधारण थियो। मैले आँखाहरू बन्द गरेँ। त्यो क्षणमा मलाई लाग्यो प्रकृतिलाई हेर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रकृतिलाई छुनुपर्छ। सुन्नुपर्छ। सुँघ्नुपर्छ। महसुस गर्नुपर्छ।

त्यही पाटनमा मैले घोडाहरू देखेँ। केही घोडा टाढा थिए। केही नजिकै। उनीहरू स्वतन्त्र थिए। कुनै अस्तबल थिएन। कुनै लगाम थिएन। कुनै हतार थिएन। उनीहरू घाँस चरिरहेका थिए। कहिले टाउको झुकाउँथे। कहिले उठाउँथे। कहिले एकअर्कातिर हेर्थे। एउटा सेतो घोडा विशेष गरी मेरो नजरमा पर्‍यो। ऊ हरियो घाँसबीच उभिएको थियो। पछाडि नीलो आकाश थियो। वरिपरि सेता बादल थिए। त्यो दृश्य यति निर्मल थियो कि मैले क्यामेरा निकाल्न पनि बिर्सिएँ। मैले केवल हेरिरहेँ। घोडाको चालमा स्वतन्त्रता थियो। उसको आँखामा डर थिएन। उसको शरीरमा पहाडको शक्ति थियो। ऊ बिस्तारै अघि बढ्यो। केही पाइला टाढा पुग्यो। फेरि घाँस चर्‍यो। मलाई लाग्यो, मानिसले स्वतन्त्रताको अर्थ पुस्तकमा पढ्छ। यी घोडाहरूले भने स्वतन्त्रता बाँचेका छन्। उनीहरूलाई कुनै भाषण आवश्यक छैन। उनीहरूको खुला दौड नै पर्याप्त छ। अचानक एउटा घोडा दौडियो। पछाडि अरू दुई घोडा पनि दौडिए। हरियो पाटनमा खुरको आवाज गुञ्जियो। मेरो मन पनि उनीहरूसँगै दौडियो। त्यो क्षण मैले यात्राको थकान बिर्सिएँ। म मुस्कुराएँ। प्रकृति पनि मुस्कुराइरहेजस्तो लाग्यो।

अझ माथि पुग्दा फूलहरूको संसार सुरु भयो। रातो। नीलो। पहेँलो। सेतो। बैजनी। अनेक रङ। अनेक आकार। केही फूलहरू साना थिए। केही झुप्पामा फुलेका थिए। केही एक्लै उभिएका थिए। तर प्रत्येक फूल आफ्नै सौन्दर्यमा पूर्ण थियो। मैले एउटा फूल नजिक गएर हेरेँ। त्यसमा कुनै कृत्रिम चमक थिएन। तर त्यसको कोमलता मन छुने थियो।

हावाले फूललाई हल्लाउँदा त्यसको टाउको बिस्तारै झुक्थ्यो। फेरि उठ्थ्यो। मलाई लाग्यो, यी फूलहरू पनि यात्रु रहेछन्। उनीहरू केही महिना मात्रै यहाँ बस्छन्। अनि हराउँछन्। तर उनीहरू जाने बेलासम्म पहाडलाई रङ दिएर जान्छन्। प्रकृतिको सुन्दरता शायद यही हो। क्षणभङ्गुर भएर पनि पूर्ण हुनु। मैले फूल टिप्न चाहिनँ। केवल हेरेँ। त्यसलाई त्यहीँ छोडिदिएँ। किनकि प्रकृतिको सुन्दरता उसको स्वतन्त्रतामै हुन्छ। हामीले प्रेम गर्ने नाममा प्रकृतिलाई कब्जा गर्नु हुँदैन। उसलाई आफ्नै ठाउँमा फुल्न दिनुपर्छ। आफ्नै मौसममा बाँच्न दिनुपर्छ। बडीमालिकाको सौन्दर्य यही मौलिकतामा थियो। यो सजाइएको बगैँचा होइन। यो प्रकृतिको आफ्नै खुला संसार हो।

यात्राको अर्को मोडमा कुहिरो आयो। अचानक। केही क्षणमै अगाडिको बाटो हरायो। साथीहरू रोकिए। मैले पनि पाइला रोकें। कुहिरो बाक्लो थियो। केही मिटर अगाडिसम्म पनि देखिँदैनथ्यो। वातावरणमा रहस्य थपियो। हामी चुप भयौँ। हावाको आवाज मात्र सुनिन्थ्यो। कहिलेकाहीँ टाढाबाट घोडाको घण्टीजस्तो आवाज आउँथ्यो। अनि फेरि मौनता। त्यही मौनतामा मैले आफ्नै मुटुको धड्कन सुनेँ। यात्रा बाहिर भइरहेको थियो। तर एउटा अर्को यात्रा भित्र पनि भइरहेको थियो। हामीले आधुनिक जीवनमा धेरै कुरा पाएका छौँ। तर मौनता गुमाएका छौँ। यहाँ आएपछि मौनताले मलाई फेरि भेट्यो। कुहिरो हट्दै गयो। पहाड बिस्तारै देखिन थाल्यो। पहिले एउटा टाकुरा देखियो। त्यसपछि अर्को। अनि तल हरियो पाटन खुल्यो। यस्तो लाग्यो, प्रकृतिले पर्दा उठाएर आफ्नो अर्को दृश्य देखाइरहेकी छ। मैले क्यामेरा निकालेर फोटो खिचेँ। तर मनले भन्यो—यो फोटोमा पूरा अट्दैन। केही दृश्य क्यामेराले होइन, स्मृतिले राख्छ।

बडीमालिकाको नजिक पुग्दै जाँदा यात्राको धार्मिक आयाम पनि गहिरिँदै गयो। बाटोमा भेटिएका तीर्थयात्रीहरू देखिन थाले। कसैको हातमा पूजा सामग्री थियो। कसैले देवीको नाम जपिरहेको थियो। कोही थकित थिए। कोही उत्साहित। कोही पहिलोपटक आएका थिए। कोही पटकपटक आएका यात्रु थिए। एउटी वृद्ध आमालाई देखेँ। उहाँ बिस्तारै पाइला चालिरहनुभएको थियो। उमेरले शरीर कमजोर बनाएको थियो। तर आँखामा अद्भुत विश्वास थियो। मैले उहाँलाई सोधेँ “आमा, यति कठिन बाटो किन आउनुभयो?” उहाँले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो “मनले बोलायो बाबु।” त्यो एउटा वाक्यले मलाई धेरै बेर सोच्न बाध्य बनायो। हामी गन्तव्य रोज्छौँ। तीर्थयात्रीलाई कहिलेकाहीँ गन्तव्यले रोज्दोरहेछ। उहाँको पाइला कमजोर थियो। तर विश्वास बलियो थियो। मैले उहाँको पछाडि केही समय हिँडेँ। उहाँ हरेक मोडमा देवीको नाम लिनुहुन्थ्यो। मलाई लाग्यो, यो केवल पहाड चढ्ने यात्रा होइन। यो विश्वास चढ्ने यात्रा पनि हो। प्रत्येक उकालोमा शरीर थाक्छ। तर आस्थाले मानिसलाई फेरि उठाउँछ।

साँझ पर्न लाग्यो। आकाशको रङ बदलियो। नीलो आकाश सुनौलो भयो। त्यसपछि रातो। पहाडका धारहरू आगोले छोएजस्ता देखिए। टाढाका हिमशृङ्खलाहरूमा सूर्यको अन्तिम किरण पर्‍यो। हामी बास बस्ने ठाउँतिर लाग्यौँ। शरीर थाकेको थियो। तर मन असाध्यै हलुका थियो। रातमा चिसो बढ्यो। बाहिर निस्कँदा आकाश ताराले भरिएको थियो। शहरमा यति धेरै तारा देखिँदैनन्। यहाँ आकाश नै नजिक थियो। मैले लामो समय आकाश हेरिरहेँ। तल अँध्यारो पहाड थियो। माथि अनगिन्ती तारा। बीचमा हामी केही साना मानिस। त्यो क्षणले अहंकारको अर्थ बदलिदियो। मानिसले आफूलाई ठूलो ठान्छ। यहाँ आएपछि आफ्नो आकार थाहा हुन्छ। प्रकृतिको अगाडि हामी कति साना छौँ। तर त्यही सानो जीवनले यति ठूलो संसार अनुभव गर्न पाउनु पनि त सौभाग्य हो। मैले मनमनै भनेँ—जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति कहिलेकाहीँ बैंकमा हुँदैन। कुनै ठाउँको स्मृतिमा हुन्छ। कुनै यात्राको अनुभूतिमा हुन्छ। कुनै पहाडको मौनतामा हुन्छ।

भोलिपल्ट बिहान म निकै चाँडै उठेँ। बाहिर अझै अँध्यारो थियो। चिसो तीव्र थियो। तर पूर्वतिर हल्का उज्यालो देखिन थालेको थियो। म बाहिर निस्किएँ। केही समयपछि सूर्यको पहिलो किरण पहाडको टाकुरामा पर्‍यो। पहाड सुनौलो भयो। त्यसपछि उज्यालो बिस्तारै तल झर्‍यो। पाटन उज्यालो भयो। घोडाहरू फेरि घाँस चरिरहेका थिए। भेडाहरूको बथान विस्तारै अघि बढिरहेको थियो। हावामा फूलको गन्ध थियो। ओसले घाँस भिजेको थियो। त्यो बिहान बडीमालिका मलाई नयाँ जन्मेजस्तो लाग्यो। हिजो देखेको दृश्य आज फेरि नयाँ थियो। प्रकृति कहिल्यै उही हुँदैन। प्रकाश बदलिन्छ। बादल बदलिन्छ। हावा बदलिन्छ। र दृश्य पनि बदलिन्छ। मानिस पनि त्यस्तै रहेछ। हिजोको म र आजको म एउटै छैन। यात्राले मलाई केही सिकाएको थियो। प्रकृतिलाई जित्न सकिँदैन। केवल त्यससँग सहयात्रा गर्न सकिन्छ।

मन्दिरतिर पुग्दा वातावरण अझ श्रद्धामय भयो। घण्टीको आवाज सुनियो। धूपको सुगन्ध आयो। मानिसहरू पूजा गर्न लाइनमा थिए। कसैले आँखाहरू बन्द गरेका थिए। कसैले हात जोडिरहेका थिए। कसैले आफ्ना दुःख देवीसमक्ष राखिरहेका थिए। कसैले मनोकांक्षा मागिरहेका थिए। म पनि मन्दिरअगाडि केही क्षण उभिएँ। मैले ठूलो वर मागिनँ। मैले केवल शान्ति मागेँ। आफ्नो मनलाई बुझ्ने शक्ति मागेँ। अरूको दुःख बुझ्ने संवेदना मागेँ। अनि प्रकृतिको यो सुन्दर संसारलाई नष्ट नगर्ने चेतना मागेँ। पूजा सकिएपछि बाहिर निस्किएँ। मन्दिर पछाडि खुला आकाश थियो। अगाडि हरियो पाटन थियो। मलाई लाग्यो, देवीको दर्शन केवल मन्दिरभित्र हुँदैन। बाहिरको प्रकृतिमा पनि हुन्छ। फूलमा हुन्छ। घोडाको आँखामा हुन्छ। बादलको चालमा हुन्छ। हावाको स्पर्शमा हुन्छ। पहाडको मौनतामा हुन्छ। आस्था र प्रकृति यहाँ अलग थिएनन्। दुवै एउटै अनुभूतिका दुई रूप थिए।

त्यसपछि हामी त्रिवेणी क्षेत्रतिर लाग्यौँ। बाटोमा फेरि हरिया फाँटहरू आए। ती फाँटहरू साँच्चै शहरजस्ता लाग्थे। एउटा पछि अर्को। विशाल। खुला। निष्कलंक। जहाँ मानिसको हस्तक्षेप कम थियो। मैले सोचें—यदि स्वर्गलाई कुनै दृश्यमा कल्पना गर्ने हो भने शायद यस्तै होला। हरियो मैदान। खुला आकाश। वरिपरि हिमाल। बीचमा घोडा। टाढा भेडाको बथान। कहिले बादलले ढाक्ने। कहिले घामले चम्काउने। कहिले कुहिरोले लुकाउने। प्रकृतिको सौन्दर्य यहाँ एकै क्षणमा पूरा देखिँदैन। यो क्रमशः खुल्छ। जस्तै कुनै पुरानो कविता पढ्दा अर्थ विस्तारै खुल्छ। मैले एउटा ठूलो पाटनको किनारमा बसेर लामो समय तल हेरेँ। बादलहरू तल बगिरहेका थिए। हामी बादलभन्दा माथि थियौँ। केही समयका लागि पृथ्वी तल थियो। आकाश वरिपरि थियो। मलाई लाग्यो, म संसारको छतमा बसेको छु। यस्तो अनुभव मानिसले जीवनमा कति पटक पाउँछ?

फर्कने बेला मन भारी भयो। बाटो उही थियो। तर अब प्रत्येक दृश्य परिचित भइसकेको थियो। पहिलो दिन अचम्म लागेका पहाडहरू अब साथी बनेका थिए। घोडाहरू देख्दा फेरि रोकिएँ। त्यही सेतो घोडा हो कि अर्को, छुट्याउन सकिनँ। ऊ फेरि घाँस चरिरहेको थियो। मैले केही समय उसलाई हेरेँ। उसले पनि एकपटक मतिर हेर्‍यो। अनि फेरि घाँस चर्‍यो। मलाई लाग्यो, हाम्रो भेट त्यति नै थियो। न अभिवादन। न बिदाइ। केवल एउटा दृष्टि। तर त्यो दृष्टि स्मृतिमा बस्यो। बाटो ओरालो हुँदै गयो। हरिया पाटनहरू पछाडि पर्दै गए। बादलहरू फेरि नजिक आए। पहाडहरू विस्तारै टाढा भए। तर बडीमालिका मनबाट टाढा भएन। यात्राको अन्त्य नजिकिँदै गर्दा मैले महसुस गरेँ—गन्तव्यमा पुगेर यात्रा सकिँदैन। केही यात्राहरू घर फर्किएपछि सुरु हुन्छन्। सम्झनामा। विचारमा। अनुभूतिमा।

घर फर्किएपछि पनि बडीमालिकाको हरियाली आँखामा रहिरह्यो। खुला आकाश मनमा रहिरह्यो। घोडाहरूको स्वतन्त्र चाल स्मृतिमा रहिरह्यो। कुहिरोको चिसो स्पर्श छालामा बाँकी रह्यो। मन्दिरको घण्टी कानमा बजिरह्यो। र त्यो वृद्ध आमाको वाक्य “मनले बोलायो बाबु” मनमा गुञ्जिरह्यो। मैले बुझें, केही ठाउँहरू पर्यटकले घुम्ने ठाउँ मात्र हुँदैनन्। ती ठाउँहरूले मानिसलाई बदल्छन्। बडीमालिका पनि त्यस्तै ठाउँ रहेछ। यहाँ प्रकृतिको सौन्दर्य छ। तर त्योभन्दा ठूलो कुरा प्रकृतिसँग संवाद गर्ने अवसर छ। यहाँ धार्मिक आस्था छ। तर त्योभन्दा गहिरो कुरा आफ्नै अन्तरात्मासँग भेट्ने अवसर छ। यहाँ कठिन बाटो छ। तर त्यही कठिनाइले गन्तव्यको मूल्य बढाउँछ। यहाँ हरियाली छ। फूल छन्। घोडा छन्। हिमाल छन्। बादल छन्। अनि मानिसको विश्वास छ। यी सबै मिलेर बडीमालिकालाई केवल एउटा भूगोल बनाउँदैनन्। यसलाई एउटा अनुभूति बनाउँछन्। एउटा स्मृति बनाउँछन्। एउटा आन्तरिक यात्रा बनाउँछन्।

आज पनि कहिलेकाहीँ आँखाहरू बन्द गर्छु। बडीमालिका देखिन्छ। अगाडि हरियो पाटन हुन्छ। पाटनमा घोडाहरू चरिरहेका हुन्छन्। टाढा भेडाको बथान हुन्छ। माथि खुला आकाश हुन्छ। बादलहरू तल बगिरहेका हुन्छन्। फूलहरू हावासँग बिस्तारै हल्लिरहेका हुन्छन्। पहाड मौन हुन्छ। तर त्यो मौनतामा हजारौँ कथा हुन्छन्। म फेरि त्यही बाटोमा हिँडिरहेको हुन्छु। शरीर थाकेको हुन्छ। तर मन उत्साहित हुन्छ। चिसो हावा अनुहारमा लागिरहेको हुन्छ। मन्दिरको घण्टी टाढाबाट सुनिन्छ। अनि मनले फेरि भन्छ , यही हो धर्तीको स्वर्ग। यही हो प्रकृतिको मौलिक सौन्दर्य। यही हो आस्थाको उचाइ। यही हो यात्राको अर्थ। बडीमालिका केवल पहाडमाथि रहेको एउटा धाम होइन। यो प्रकृतिले आफ्नै हातले लेखेको खुला कविता हो। यो हरियो पाटनमा चरिरहेका घोडाहरूको स्वतन्त्र गीत हो। यो बादलमाथि उभिएको मौन संसार हो। यो आँखाले देखिनेभन्दा मनले बढी महसुस गर्ने ठाउँ हो। र म भन्न चाहन्छु स्वर्ग खोज्न सधैँ आकाशतिर हेर्नुपर्दैन। कहिलेकाहीँ पहाड चढ्नुपर्छ। बादल पार गर्नुपर्छ। हरियो पाटनमा केही क्षण मौन बस्नुपर्छ। अनि थाहा हुन्छ स्वर्ग कुनै कल्पना मात्र होइन। प्रकृतिले जोगाएर राखेको एउटा जीवित अनुभूति पनि रहेछ। त्यो अनुभूति मैले बडीमालिकामा पाएँ।