तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव सभ्यताको विकास विचार, ज्ञान, प्रश्न र विवेकको निरन्तर यात्राले पनि यसको निर्माण गरेको हो। यस यात्रामा पुस्तकले ज्ञान र अनुभवलाई पुस्तौँसम्म सुरक्षित राख्ने महत्वपूर्ण माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। पुस्तकमा इतिहासका स्मृति, समाजका अनुभव, दर्शनका प्रश्न, विज्ञानका खोज, साहित्यका संवेदना र मानव जीवनका विविध अनुभूति संरक्षित हुन्छन्। त्यसैले पुस्तक पढ्नु भनेको मानव चेतनाले निर्माण गरेका अनेक संसारसँग संवाद गर्नु हो।

तर पठनको वास्तविक अर्थ पुस्तकबाट प्राप्त विचारलाई प्रश्न गर्ने, त्यसका आधार र सन्दर्भ बुझ्ने, फरक दृष्टिकोणसँग तुलना गर्ने र प्राप्त निष्कर्षलाई विवेकको कसौटीमा परीक्षण गर्ने क्षमता विकसित हुनु आवश्यक छ। यही प्रक्रियाबाट आलोचनात्मक चेतनाको निर्माण हुन्छ। आलोचनात्मक चेतना प्रमाण, तर्क, अनुभव र सन्दर्भका आधारमा स्वीकार वा अस्वीकार गर्ने बौद्धिक क्षमता हो। यसले व्यक्तिलाई भीडको विचार पछ्याउनेभन्दा आफ्नै विवेक प्रयोग गर्न सक्षम बनाउँछ।

आज सूचना प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारले ज्ञानमा पहुँच अभूतपूर्व रूपमा सहज बनाएको छ। तर सूचनाको बढ्दो प्रवाहसँगै गलत सूचना, आधा सत्य, अतिरञ्जना, पूर्वाग्रह र भावनात्मक प्रचारको जोखिम पनि बढेको छ। यस्तो परिस्थितिमा धेरै सूचना प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, सूचनाको विश्वसनीयता परीक्षण गर्ने विवेक आवश्यक हुन्छ। पुस्तक, गहिरो पठन र आलोचनात्मक विमर्शले यही क्षमता विकास गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछन्।

पुस्तक मानव सभ्यताको ज्ञान, स्मृति, अनुभव र चेतनाको दीर्घकालीन अभिलेख हो। मानवले प्रकृति, समाज, राजनीति, दर्शन, विज्ञान, संस्कृति, अध्यात्म र आफ्नै अस्तित्वबारे हासिल गरेका अनुभूति तथा निष्कर्षलाई पुस्तौँदेखि पुस्तकमार्फत सुरक्षित र हस्तान्तरण गर्दै आएको छ। त्यसैले पुस्तक एक पुस्ताको चेतनाले अर्को पुस्तासँग गर्ने संवाद हो। पुस्तक पढ्नु भनेको सूचना प्राप्त गर्नु मात्र नभई फरक विचार, अनुभव, संस्कृति, मूल्य र जीवनदृष्टिसँग साक्षात्कार गर्नु हो। यस अर्थमा पठन व्यक्ति निर्माण, बौद्धिक विकास र आलोचनात्मक चेतनाको महत्वपूर्ण आधार हो।

आधुनिक ज्ञानसमाजमा पुस्तकको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ, तर मानिसको समय सीमित छ। यस्तो अवस्थामा कुन पुस्तक पढ्ने, कुन कृति विश्वसनीय छ, कुन पुस्तकले ज्ञानको क्षितिज विस्तार गर्छ र कुन कृतिमा मौलिकता तथा साहित्यिक मूल्य छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्छ। यही सन्दर्भमा कृति समीक्षा र आलोचनात्मक विमर्शको आवश्यकता देखिन्छ। समीक्षा पाठकलाई पुस्तक छनोटमा सहयोग गर्ने माध्यम मात्र होइन, कृतिको अन्तर्वस्तु, संरचना, सौन्दर्य र वैचारिक प्रभावलाई गहिराइपूर्वक बुझ्ने बौद्धिक उपकरण पनि हो।

कृति समीक्षा मूलतः कुनै रचनाको प्रशंसा वा निन्दा गर्ने अभ्यास होइन। यसले कृतिको विषयवस्तु, उद्देश्य, संरचना, भाषा, शैली, पात्र, परिवेश, दृष्टिकोण, प्रतीक, बिम्ब, मौलिकता, सौन्दर्यबोध, वैचारिकता र सामाजिक प्रभावलाई प्रमाण र तर्कका आधारमा परीक्षण गर्छ। समीक्षा शब्दले नै पुनः हेर्ने, सूक्ष्म रूपमा परीक्षण गर्ने र विभिन्न कोणबाट मूल्याङ्कन गर्ने अर्थ बोकेको छ। त्यसैले गम्भीर समीक्षाले कृतिका प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष अर्थबीच सम्बन्ध स्थापित गर्दै त्यसको अन्तर्निहित संरचना उद्घाटन गर्छ।

समीक्षक स्रष्टाको प्रतिस्पर्धी होइन, पाठ र पाठकबीचको विवेचनात्मक सेतु हो। स्रष्टाले सिर्जना गर्छ, पाठकले त्यसलाई ग्रहण गर्छ र समीक्षकले सिर्जना तथा ग्रहणबीचको अर्थसम्बन्धलाई विश्लेषण गर्छ। यसका लागि समीक्षकमा स्वतन्त्र दृष्टि, विषयगत ज्ञान, बौद्धिक इमानदारी र नैतिक साहस आवश्यक हुन्छ। व्यक्तिगत मित्रता, वैमनस्य, प्रतिष्ठा, बजार प्रभाव, राजनीतिक निकटता, आर्थिक स्वार्थ वा पूर्वाग्रहबाट प्रभावित समीक्षा विश्वसनीय हुन सक्दैन।

कृति समीक्षा सामान्यतः तीन तहमा अघि बढ्छ। पहिलो, परिचयात्मक तह हो, जसमा लेखक, कृतिको शीर्षक, विधा, प्रकाशन, विषयवस्तु र संरचनाबारे आवश्यक जानकारी दिइन्छ। दोस्रो, विश्लेषणात्मक तह हो, जहाँ कृतिको कथ्य, पात्र, भाषा, शैली, प्रतीक, बिम्ब, संरचना, दृष्टिकोण र वैचारिक अन्तर्वस्तुको परीक्षण गरिन्छ। तेस्रो, मूल्याङ्कनात्मक तह हो, जहाँ कृतिका सबलता, सीमा, मौलिकता, साहित्यिक तथा सामाजिक महत्व र सम्भावित प्रभावबारे तर्कसहित निष्कर्ष प्रस्तुत गरिन्छ। यी तीनै तहको सन्तुलित संयोजनले समीक्षा पूर्णता प्राप्त गर्छ।

समीक्षा र सारांशबीचको अन्तर स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। सारांशले कृतिमा के छ भन्ने बताउँछ भने समीक्षाले त्यसमा प्रस्तुत विषय किन महत्वपूर्ण छ, कसरी प्रस्तुत गरिएको छ र त्यसको कलात्मक तथा वैचारिक प्रभाव के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ। उदाहरणका लागि कुनै उपन्यासमा पात्रले घर छोडेको घटनालाई सारांशले घटनाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर समीक्षाले त्यो प्रस्थान विद्रोह हो कि आत्मअन्वेषण, सामाजिक संरचनाप्रतिको असहमति हो कि नयाँ जीवनको खोज, त्यसको प्रतीकात्मक अर्थ के हो र लेखकले त्यसलाई कुन भाषिक शिल्पबाट प्रभावकारी बनाएका छन् भन्ने प्रश्न उठाउँछ। यही विश्लेषणात्मक गहिराइले समीक्षालाई सामान्य परिचयभन्दा माथि उठाउँछ।

वस्तुनिष्ठता समीक्षाको अर्को आधारभूत गुण हो। ‘उत्कृष्ट’, ‘महान्’, ‘अब्बल’ वा ‘कमजोर’ जस्ता विशेषण आफैँमा पर्याप्त प्रमाण होइनन्। यस्ता निष्कर्षलाई कथ्य, संरचना, भाषाशैली, चरित्रचित्रण, प्रतीकात्मकता, वैचारिक गहिराइ र सौन्दर्यबोधका आधारबाट पुष्टि गर्नुपर्छ। वस्तुनिष्ठताको अर्थ भावनाशून्यता होइन। साहित्य स्वयं संवेदना र अनुभूतिको क्षेत्र भएकाले समीक्षकमा सौन्दर्यबोध र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ। तर ती व्यक्तिगत आग्रहभन्दा प्रमाण, तर्क र पाठगत विश्लेषणद्वारा निर्देशित हुनुपर्छ।

पूर्वीय चिन्तनपरम्पराले पनि विवेकपूर्ण परीक्षणलाई सत्यको खोजीमा महत्वपूर्ण मानेको छ। गौतम बुद्धको शिक्षामा कुनै विचारलाई परीक्षण र अनुभवका आधारमा ग्रहण गर्नुपर्ने दृष्टिकोण पाइन्छ। यही विवेकशीलता साहित्यिक समीक्षाका लागि पनि उपयोगी हुन्छ। लेखक प्रसिद्ध छन् भन्दैमा कृति स्वतः उत्कृष्ट हुँदैन र लेखक अपरिचित छन् भन्दैमा कृतिको मूल्य घट्दैन। मूल्याङ्कनको केन्द्र कृति र त्यसमा उपलब्ध प्रमाण हुनुपर्छ। त्यसैगरी अरस्तुको काव्यचिन्तनमा कथानक, चरित्र, कारण–कार्य सम्बन्ध र भावात्मक प्रभावजस्ता तत्त्वको विश्लेषणले साहित्यिक मूल्याङ्कनलाई संरचनात्मक आधार प्रदान गरेको देखिन्छ।

विश्वसाहित्यका महत्वपूर्ण स्रष्टाहरूका कृतिले पनि समीक्षा बहुआयामिक हुनुपर्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्छन्। रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यलाई  प्रकृति र प्रेमको साहित्यका रूपमा बुझ्दा त्यसमा रहेको आध्यात्मिकता, मानवतावाद र विश्वचेतनाको आयाम ओझेलमा पर्न सक्छ। सन् १९१३ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका ठाकुरको ‘गीताञ्जली’लाई व्यक्तिगत आत्मा, प्रकृति, प्रेम र अनन्त चेतनाबीचको संवादका रूपमा समेत पढ्न सकिन्छ। यसबाट साहित्यिक कृतिको अर्थ बुझ्न त्यसको सांस्कृतिक र दार्शनिक सन्दर्भ पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

हर्मन हेसेको सिद्धार्थलाई पनि  एक व्यक्तिको यात्राको आख्यानका रूपमा पढ्दा यसको दार्शनिक गहिराइ पूर्ण रूपमा उद्घाटित हुँदैन। सन् १९४६ का साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार विजेता हेसेले पूर्वीय दर्शन, आत्मअन्वेषण र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई साहित्यिक आख्यानसँग संयोजन गरेका छन्। कृतिमा नदी समय, परिवर्तन, निरन्तरता र आत्मबोधको प्रतीकका रूपमा उपस्थित हुन्छ। समीक्षकले यस्ता बहुस्तरीय प्रतीक र अर्थ संरचनाको खोजी गर्न सकेमा सामान्य पठन आलोचनात्मक पठनमा रूपान्तरित हुन्छ।

त्यसैगरी गाब्रियल गार्सिया मार्केसको ‘एक सय वर्षको एकान्त’लाई  जादुई यथार्थवादको उदाहरण भन्नु पर्याप्त हुँदैन। सन् १९८२ का नोबेल पुरस्कार विजेता मार्केसले इतिहास, मिथक, सामूहिक स्मृति, राजनीतिक हिंसा, पारिवारिक सम्बन्ध र समयको पुनरावृत्तिलाई एउटै आख्यानात्मक संरचनामा संयोजन गरेका छन्।

अल्बेयर कामुका ‘द स्ट्रेन्जर’ र ‘द प्लेग’ जस्ता कृतिमा अर्थ, मृत्यु, नैतिकता, निरर्थकता र मानवीय उत्तरदायित्वका प्रश्न उठाइएका छन्। सन् १९५७ मा साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका कामुको लेखनलाई अब्सर्ड चिन्तनको सन्दर्भमा पढ्न सकिन्छ। तर लेखकलाई एउटै दार्शनिक लेबलमा सीमित गर्नु आलोचनात्मक दृष्टिले पर्याप्त हुँदैन। पात्रको मनोविज्ञान, ऐतिहासिक परिवेश, भाषिक संरचना, कथानक र कलात्मक प्रभावलाई समेत समान महत्व दिनुपर्छ।

समकालीन साहित्यमा जोन फोसेको लेखनले सूक्ष्म पठनको अर्को आयाम प्रस्तुत गर्छ। सन् २०२३ का नोबेल पुरस्कार विजेता फोसेका रचनामा मौनता, पुनरावृत्ति, एकान्त र चेतनाको प्रवाहले विशिष्ट साहित्यिक संरचना निर्माण गर्छन्। त्यहाँ घटनाभन्दा पात्रको अन्तर्मन र भाषाको लय महत्वपूर्ण बन्न सक्छ। त्यसैले यस्तो साहित्यको समीक्षा गर्दा कथाको सारांशभन्दा भाषिक प्रयोग, मौनताको सौन्दर्य र अस्तित्वगत अनुभूतिको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

पुस्तक ज्ञानको स्रोत, विचार चेतनाको विस्तार र विवेक सत्यको परीक्षण गर्ने आधार हो। यी तीनबीचको सन्तुलित सम्बन्धले व्यक्तिलाई सूचनाको उपभोक्ताबाट विचारशील नागरिकमा रूपान्तरण गर्छ। पठन संस्कृतिको विकाससँगै प्रश्न गर्ने, तर्क गर्ने र प्रमाण खोज्ने संस्कार विकास गर्न सकिएमा समाजमा बौद्धिक स्वतन्त्रता, जिम्मेवार संवाद र लोकतान्त्रिक चेतना पनि सुदृढ हुन्छ। यस अर्थमा पुस्तक, विचार र विवेक आलोचनात्मक चेतना निर्माणका आधारभूत स्तम्भ हुन्।

कृति समीक्षा आफैँमा एक प्रकारको दोस्रो सिर्जना बन्न सक्छ। स्रष्टाले शब्दमार्फत संसार निर्माण गर्छ भने समीक्षकले ती शब्दभित्र लुकेका अर्थ र सम्भावनालाई पुनः उद्घाटन गर्छ। तर समीक्षा मूल सिर्जनालाई विस्थापित गर्ने होइन, त्यसको अर्थको क्षितिज विस्तार गर्ने प्रक्रिया हो।

नेपालमा पठन र समीक्षा संस्कृतिको विकास हुँदै आए पनि यसलाई अझ अनुसन्धानमुखी, पाठकेन्द्रित र प्रमाणमा आधारित बनाउन आवश्यक छ। विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा पुस्तक पढ्ने संस्कृतिसँगै समीक्षा लेखनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। पुस्तकालय, साहित्यिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र डिजिटल मञ्चले पनि गम्भीर समीक्षा संस्कृतिको विकासमा योगदान दिन सक्छन्। विशेषतः सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै छोटो प्रतिक्रिया र पूर्वाग्रहमूलक टिप्पणीलाई आलोचनात्मक समीक्षाको विकल्प मान्ने प्रवृत्तिबाट बच्नु आवश्यक छ। डिजिटल माध्यमले समीक्षा व्यापक बनाउन सक्छ, तर त्यसको विश्वसनीयता प्रमाण, अध्ययन र विवेकमा निर्भर हुन्छ।

कृति समीक्षा पठन, चिन्तन, परीक्षण र मूल्याङ्कनको समन्वित अभ्यास हो। यसले पाठकलाई पुस्तकलाई कसरी पढ्ने भन्ने दृष्टि पनि प्रदान गर्छ। असल समीक्षा स्रष्टालाई प्रश्न गर्छ, पाठकलाई सोच्न प्रेरित गर्छ र साहित्यलाई सामाजिक, सांस्कृतिक तथा बौद्धिक विमर्शसँग जोड्छ। पठनले ज्ञान दिन्छ, विमर्शले ज्ञानलाई प्रश्न गर्छ र आलोचनात्मक चेतनाले त्यसलाई विवेकपूर्ण निष्कर्षमा पुर्‍याउँछ। त्यसैले कृति समीक्षा ज्ञानसमाजमा स्वतन्त्र सोच, बौद्धिक अनुशासन र आलोचनात्मक नागरिक चेतना निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। पुस्तक पढ्ने संस्कृतिसँगै गहिरो विमर्श र प्रमाणमा आधारित आलोचनाको संस्कार विकास गर्न सकेमा साहित्यले व्यक्ति, समाज र सभ्यताको चेतनालाई निरन्तर परिष्कृत गर्ने सशक्त बौद्धिक शक्ति प्राप्त गर्नेछ।