तोमनाथ उप्रेती:

विज्ञान कथा आधुनिक साहित्यको एउटा विशिष्ट विधा हो। यसले विज्ञान, प्रविधि, कल्पना र भविष्यबोधलाई एउटै कथात्मक संरचनामा संयोजन गर्छ। यसको केन्द्रमा केवल अन्तरिक्ष, यन्त्रमानव, समययात्रा वा बाह्य ग्रहका जीव हुँदैनन्। यसको वास्तविक केन्द्र मानव जीवन हो। विज्ञानले मानिसको अस्तित्वलाई कसरी परिवर्तन गर्छ भन्ने प्रश्न यसको मूल सरोकार हो। त्यसैले विज्ञान कथा मनोरञ्जनको विधा मात्र होइन। यो सम्भावित भविष्यको सामाजिक, नैतिक र दार्शनिक परीक्षण गर्ने साहित्यिक प्रयोगशाला पनि हो।

सन् १९८२ मा अमेरिकी चलचित्र उद्योगमा एउटा उल्लेखनीय घटना भयो। विज्ञान कथामा आधारित चलचित्रहरूले व्यापक लोकप्रियता प्राप्त गर्न थाले। सन् १९८२–८३ को अवधिमा ई.टी. द एक्स्ट्रा–टेरेस्ट्रियल अत्यन्त लोकप्रिय बन्यो। त्यस चलचित्रको केन्द्रमा रहेको अभिनेता कुनै मानव कलाकार थिएन। त्यो काल्पनिक बाह्यजीवी पात्र ईटी थियो। ऊ अनौठो थियो। तर ऊ मायालु पनि थियो। उसको उपस्थितिले विज्ञान कथालाई रहस्य र भयको संसारबाट निकालेर मानवीय संवेदनाको क्षेत्रमा प्रवेश गरायो।

यस घटनालाई विज्ञान कथाको लोकप्रियताको एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक संकेतका रूपमा लिन सकिन्छ। कुनै समय विज्ञान कथा रोमाञ्चक पत्रपत्रिका, सीमित पाठकवर्ग र भविष्यका कल्पनामा रमाउने स्वप्नदर्शीहरूको विधा मानिन्थ्यो। पछि यसको दायरा विस्तार भयो। चलचित्र, साहित्य, टेलिभिजन, डिजिटल माध्यम र लोकप्रिय संस्कृतिमा यसको प्रभाव गहिरिँदै गयो। प्रश्न उठ्छ विज्ञान कथाले यस्तो व्यापक सामाजिक स्वीकृति कसरी प्राप्त गर्‍यो?यसको उत्तर विज्ञान कथाको ऐतिहासिक विकासमा निहित छ।

मानव सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै मानिसले अद्भुत कथा सिर्जना गर्दै आएको छ। देवता, दानव, आकाशीय शक्ति, अमरत्व, परलोक र असाधारण यात्राका कथा प्राचीन संस्कृतिमा व्यापक थिए। ती कथाहरूमा आधुनिक अर्थको वैज्ञानिक चेतना थिएन। तर तिनमा एउटा साझा मानवीय आकांक्षा थियो। त्यो आकांक्षा ज्ञात संसारको सीमाभन्दा पर पुग्ने इच्छामा थियो।

सत्रौं र अठारौं शताब्दीमा युरोपमा वैज्ञानिक क्रान्ति र बौद्धिक जागरण तीव्र भयो। प्रकृतिलाई धार्मिक व्याख्याबाट मात्र होइन, परीक्षण, तर्क र अवलोकनबाट बुझ्ने प्रवृत्ति बलियो भयो। मानिसले परम्परागत विश्वासमाथि प्रश्न गर्न थाल्यो। ब्रह्माण्डको स्वरूप, पृथ्वीको स्थान, मानव शरीर, प्रकृतिका नियम र प्रविधिको सम्भावनाबारे नयाँ प्रश्नहरू उठे।

यही बौद्धिक वातावरणले विज्ञान कथाको आधारभूमि तयार गर्‍यो। विज्ञानले भविष्यलाई बदल्न सक्छ भन्ने विश्वास बढ्यो। त्यससँगै अर्को प्रश्न पनि जन्मियो, यदि विज्ञानले मानिसलाई नयाँ शक्ति प्रदान गर्‍यो भने त्यसको परिणाम कस्तो होला? विज्ञान कथाको बीजारोपण यही प्रश्नमा भएको देखिन्छ।

सत्रौं शताब्दीका फ्रान्सिस गडविन र सिरानो द बर्जेराकका कृतिहरूमा चन्द्रमा, ग्रह र अन्तरिक्ष यात्रासम्बन्धी कल्पनाहरू भेटिन्छन्। यी कृतिहरू आधुनिक विज्ञान कथाका पूर्ण नमुना नभए पनि भविष्यमा विकसित हुने विधाका प्रारम्भिक संकेत थिए। तिनले मानिसको कल्पनालाई पृथ्वीको सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍याए।

सन् १८१८ मा मेरी शेलीको ‘फ्राङ्केनस्टाइन; अर, द मोडर्न प्रोमिथियस’ प्रकाशित भयो। यो कृति विज्ञान र नैतिकताको सम्बन्धबारे अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउने कृति हो। वैज्ञानिक ज्ञानले जीवन सिर्जना गर्ने क्षमता प्राप्त गरेपछि के हुन्छ? सिर्जनाकर्ताले आफ्नो सिर्जनाप्रति कस्तो जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ? ज्ञानको सीमा कहाँ समाप्त हुन्छ? यस्ता प्रश्नले विज्ञान कथालाई केवल रोमाञ्चक कथाबाट नैतिक विमर्शतर्फ उन्मुख गराए।

विज्ञान कथा भविष्यको सम्भावित घटनाक्रमको अनुमान गर्ने साहित्यिक विधा हो। यसको प्रयोजन वर्तमान सभ्यता, सामाजिक संरचना र मानवीय चेतनाको आलोचनात्मक परीक्षण गर्नु पनि हो। विज्ञान, प्रविधि र काल्पनिक संसारलाई आधार बनाएर यसले समाजका अन्तर्विरोध, सत्तासम्बन्ध, असमानता र नैतिक संकटलाई नयाँ कोणबाट प्रस्तुत गर्छ। यस अर्थमा विज्ञान कथा भविष्यको कल्पना गर्दै वर्तमानको पुनर्पाठ गर्ने साहित्यिक विधा हो। यसको काल्पनिकता वास्तविकताबाट पलायन होइन। बरु वास्तविकतालाई अझ स्पष्ट देखाउने वैकल्पिक दृष्टिकोण हो।

जोनाथन स्विफ्टको ‘गुलिभर्स ट्राभल्स’ यस सन्दर्भमा विशेष उल्लेखनीय कृति हो। यद्यपि यसलाई आधुनिक अर्थमा विज्ञान कथाको शुद्ध नमुनाका रूपमा वर्गीकृत गर्न सकिँदैन, यसको काल्पनिक यात्रा, अपरिचित भूगोल, असामान्य मानव समुदाय र विचित्र सामाजिक संरचनाले तत्कालीन युरोपेली समाजका राजनीतिक, बौद्धिक र नैतिक विसङ्गतिमाथि तीक्ष्ण व्यङ्ग्य गर्छन्। स्विफ्टले अपरिचित संसारको निर्माण गरेर परिचित समाजलाई प्रश्नको कठघरामा उभ्याएका छन्। यसरी काल्पनिक संसार सामाजिक आलोचनाको वैकल्पिक प्रयोगशाला बनेको छ।

यही प्रविधि विज्ञान कथाको महत्त्वपूर्ण साहित्यिक रणनीति हो। लेखकले पाठकलाई परिचित यथार्थबाट केही दूरीमा पुर्‍याउँछ। त्यसपछि त्यही दूरीबाट परिचित संसारलाई पुनः अवलोकन गर्न बाध्य बनाउँछ। काल्पनिक समाज एउटा ऐना बन्छ। त्यस ऐनामा वास्तविक समाजका लुकेका विकृति, पूर्वाग्रह र शक्तिसम्बन्धहरू अझ तीव्र रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्। अपरिचितलाई परिचितको आलोचनात्मक उपकरण बनाउनु विज्ञान कथाको विशिष्ट सौन्दर्यशास्त्रीय सामर्थ्य हो।

यसरी विज्ञान कथा सामाजिक आलोचनाको अप्रत्यक्ष तर प्रभावशाली माध्यमका रूपमा विकसित भएको छ। युद्ध र साम्राज्यवाददेखि वर्गीय विभाजनसम्म, प्रविधिको दुरुपयोगदेखि वातावरणीय विनाशसम्म, निगरानी राज्यदेखि अधिनायकवादी सत्तासम्म तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तादेखि मानवीय स्वतन्त्रताको संकटसम्म यसले समकालीन सभ्यताका जटिल प्रश्नलाई कथात्मक संरचनामा प्रस्तुत गर्छ। त्यसैले विज्ञान कथाको वास्तविक शक्ति भविष्य देखाउनुमा मात्र छैन। यसको गहिरो शक्ति वर्तमानलाई असहज प्रश्न गर्नुमा छ। यसले पाठकलाई सोध्छ—हामीले निर्माण गरिरहेको भविष्य वास्तवमै मानवीय, न्यायपूर्ण र स्वतन्त्र हुनेछ, कि प्रविधिको चमकभित्र पुरानै असमानता र नियन्त्रणका संरचनाहरू अझ शक्तिशाली भएर पुनःस्थापित हुनेछन्?

उन्नाइसौं शताब्दी विज्ञान, औद्योगिकीकरण र आधुनिक चेतनाको तीव्र विस्तारको युग थियो। वैज्ञानिक आविष्कारहरूले प्रकृति, समय, दूरी र मानव क्षमतासम्बन्धी परम्परागत धारणालाई क्रमशः पुनर्परिभाषित गरिरहेका थिए। यही बौद्धिक तथा प्राविधिक रूपान्तरणको पृष्ठभूमिमा विज्ञान कथाले आफ्नो स्पष्ट आधुनिक स्वरूप ग्रहण गर्न थाल्यो। यस प्रक्रियामा जुल्स भर्न र एच. जी. वेल्सको योगदान आधारभूत महत्त्वको मानिन्छ। उनीहरूले विज्ञानलाई केवल कथाको पृष्ठभूमि बनाएनन्। बरु वैज्ञानिक सम्भावनालाई साहित्यिक कल्पना, सामाजिक आलोचना र दार्शनिक प्रश्नसँग जोडेर विज्ञान कथालाई स्वतन्त्र वैचारिक विधाका रूपमा स्थापित गरे।

जुल्स भर्नले वैज्ञानिक तथ्य, साहसिक यात्राको रोमाञ्च र मानवीय जिज्ञासालाई एकीकृत गर्दै नयाँ कथात्मक ब्रह्माण्ड निर्माण गरे। सन् १८६५ मा प्रकाशित ‘फ्रम द अर्थ टु द मुन’ अर्थात् ‘पृथ्वीदेखि चन्द्रमासम्म’ यस दृष्टिले ऐतिहासिक कृति हो। मानिस चन्द्रमामा पुग्ने कुरा त्यस समय लगभग असम्भवजस्तै प्रतीत हुन्थ्यो। तर भर्नले त्यस असम्भवलाई साहित्यिक सम्भावनामा रूपान्तरित गरे। उनको कल्पनाशीलता अन्धविश्वासमा आधारित थिएन। त्यसमा तत्कालीन वैज्ञानिक ज्ञान, गणितीय तर्क र प्राविधिक सम्भावनाको कल्पनाशील संयोजन थियो। यस कारण उनको साहित्य भविष्यवादी कल्पनाको प्रारम्भिक वैज्ञानिक नमुना बन्न पुग्यो।

एच. जी. वेल्सले भने विज्ञान कथाको क्षितिजलाई अझ गहिरो सामाजिक र दार्शनिक धरातलमा विस्तार गरे। सन् १८९५ मा प्रकाशित ‘द टाइम मेसिन’ अर्थात् ‘समय यन्त्र’मा समययात्रालाई केवल रोमाञ्चक कल्पनाका रूपमा प्रयोग गरिएको छैन। यसमार्फत उनले वर्गीय विभाजन, आर्थिक असमानता, श्रम–सम्बन्ध र मानव सभ्यताको सम्भावित अधःपतनमाथि प्रश्न उठाएका छन्। भविष्य उनको दृष्टिमा केवल उन्नत प्रविधिको चम्किलो संसार होइन। त्यो वर्तमान सामाजिक संरचना, शक्ति–सम्बन्ध र मानवीय निर्णयहरूको दीर्घकालीन परिणाम हो।

यस अर्थमा भर्नले विज्ञान कथालाई प्राविधिक सम्भावनाको क्षितिज प्रदान गरे भने वेल्सले त्यसलाई सामाजिक–दार्शनिक चेतनाको गहिराइ दिए। एकले मानिसलाई अन्तरिक्षतर्फ उन्मुख गराए। अर्काले मानिसलाई आफ्नै सभ्यताको भविष्यतर्फ फर्केर हेर्न बाध्य बनाए। त्यसैले आधुनिक विज्ञान कथा भविष्यको यान्त्रिक चित्रण मात्र होइन। यो सम्भावित भविष्यको मानवीय भूगोल, नैतिक संरचना र सभ्यतागत चरित्रको आलोचनात्मक अध्ययन पनि हो।विज्ञान कथा र वैज्ञानिक आविष्कारबीचको सम्बन्ध एकतर्फी छैन। विज्ञानले विज्ञान कथालाई सामग्री दिन्छ। विज्ञान कथाले फेरि वैज्ञानिक कल्पनालाई प्रेरणा दिन सक्छ।

अन्तरिक्ष यात्राको इतिहास यस सम्बन्धको प्रभावशाली उदाहरण हो। जुल्स भर्न र एच. जी. वेल्सका कृतिहरू पढेर प्रेरित भएका वैज्ञानिकहरूको चर्चा प्रायः गरिन्छ। जर्मन भौतिकशास्त्री हर्मान ओबर्ट अन्तरिक्ष यात्राको वैज्ञानिक सम्भावनाबारे गम्भीर रूपमा काम गर्ने व्यक्तिहरूमध्ये एक थिए। पछि रकेट विज्ञानको विकासमा उनको योगदान महत्त्वपूर्ण रह्यो।वर्नर फन ब्राउन र उनका समकालीन वैज्ञानिकहरूले बाल्यकालमै विज्ञान कथाका कृतिहरू पढेको प्रसङ्ग पनि चर्चित छ। साहित्यले उनीहरूको कल्पनालाई प्रभावित गर्‍यो। कल्पनाले प्रश्न जन्मायो। प्रश्नले अनुसन्धानलाई प्रेरित गर्‍यो। अनुसन्धानले प्रविधि जन्मायो।यसलाई सरल सूत्रमा यसरी व्यक्त गर्न सकिन्छ।

कल्पना → प्रश्न → अनुसन्धान → प्रयोग → आविष्कार → नयाँ यथार्थ।

यही चक्र विज्ञान कथाको सांस्कृतिक महत्त्व बुझ्ने एउटा आधार हो।पनडुब्बी, अन्तरिक्षयान, रोबोट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र मानिससहितको अन्तरिक्ष यात्राजस्ता अवधारणाहरू वैज्ञानिक रूपमा सम्भव हुनुअघि नै साहित्यिक कल्पनामा प्रवेश गरिसकेका थिए। यसको अर्थ सबै विज्ञान कथा भविष्यवाणी हुन् भन्ने होइन। तर विज्ञान कथा सम्भावनाको मानसिक नक्सा तयार गर्न सक्छ।यद्यपि विज्ञान कथा र काल्पनिक विज्ञानलाई एउटै ठान्नु उचित हुँदैन। विज्ञान कथामा वैज्ञानिक सम्भावनासँग कुनै न कुनै सम्बन्ध हुन्छ। त्यसको संसार पूर्णतः वास्तविक नहुन सक्छ। तर त्यसले वैज्ञानिक वा तार्किक आधारको आभास दिन्छ।

काल्पनिक विज्ञानमा भने वैज्ञानिक नियमहरूलाई पूर्णतः बेवास्ता गर्न सकिन्छ। जादू, टुनामुना, अलौकिक शक्ति र असम्भव घटनालाई पनि वैज्ञानिक आवरण दिन सकिन्छ। त्यसैले प्रत्येक भविष्यवादी कथा विज्ञान कथा हुँदैन।विज्ञान कथाको वास्तविक शक्ति वैज्ञानिक तथ्यको पूर्ण शुद्धतामा मात्र निर्भर गर्दैन। यसको शक्ति सम्भावनाको विश्वसनीय निर्माणमा निर्भर गर्छ। पाठकले “यो अहिले सम्भव छैन” भन्न सक्छ। तर उसले “यो कहिल्यै सम्भव हुन सक्दैन” भन्न नसक्ने अवस्था सिर्जना गर्नु विज्ञान कथाको सफलताको एउटा मापदण्ड हो।

विज्ञान कथाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विशेषता यसको वैज्ञानिक वा प्राविधिक आकर्षणमा मात्र निहित हुँदैन। यसको वास्तविक शक्ति मानव अस्तित्वलाई केन्द्रमा राखेर भविष्यका सम्भावनाको परीक्षण गर्नुमा हुन्छ। अन्तरिक्षयान, यन्त्रमानव, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, समययात्रा वा जैविक प्रविधि कथाका दृश्य उपकरण हुन सक्छन्। तर तिनको अन्तर्निहित उद्देश्य मानव जीवन, चेतना, स्वतन्त्रता, नैतिकता र अस्तित्वको अर्थमाथि प्रश्न उठाउनु हो। यस अर्थमा विज्ञान कथा प्रविधिको कथा देखिए पनि अन्ततः मानिसकै कथा हो।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानवजस्तै सिक्न, तर्क गर्न र निर्णय गर्न सक्ने अवस्था आयो भने बुद्धिमत्ताको परम्परागत परिभाषा के हुनेछ? मानव चेतना र यान्त्रिक गणनाबीचको सीमा कहाँ निर्धारण गर्ने? यदि कुनै यन्त्रले अनुभूति, स्मृति र निर्णयको क्षमता विकास गर्‍यो भने त्यसलाई केवल वस्तुका रूपमा व्यवहार गर्न मिल्छ कि त्यसको आफ्नै नैतिक हैसियत हुनेछ? यस्ता प्रश्न विज्ञान कथालाई प्राविधिक कल्पनाबाट नैतिक दर्शनको क्षेत्रमा प्रवेश गराउँछन्।

त्यस्तै, यन्त्रमानव मानिसजस्तै सोच्न र व्यवहार गर्न थालेमा अधिकारको अवधारणामाथि नै पुनर्विचार आवश्यक हुन सक्छ। अधिकार केवल जैविक अस्तित्वमा आधारित हुन्छ कि चेतना र संवेदनशीलतामा पनि? यदि भविष्यमा मानव र कृत्रिम अस्तित्वबीचको सीमा अस्पष्ट भयो भने मानव भन्ने अवधारणाको कानुनी तथा नैतिक परिभाषा कसरी पुनर्निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न उत्पन्न हुन्छ।

समययात्राको कल्पनाले इतिहास र जिम्मेवारीको प्रश्न उठाउँछ। विगत परिवर्तन गर्न सकिने हो भने वर्तमानको नैतिक आधार के रहन्छ? भविष्यमा पुगेर आफ्नै सभ्यताको परिणाम देख्न सकिने हो भने वर्तमानका निर्णयप्रति मानवको उत्तरदायित्व कति बढ्छ? त्यसैगरी, मानिसले अर्को ग्रहमा स्थायी बसोबास गर्न थालेमा राष्ट्र, नागरिकता, भूगोल, संस्कृति र सार्वभौमिकताका परम्परागत अवधारणाहरू नयाँ ढङ्गले परिभाषित हुन सक्छन्।

जैविक प्रविधिको विकासले भने प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँछ। यदि मानवले आनुवंशिक संरचना परिवर्तन गर्न, रोग हटाउन वा शारीरिक तथा मानसिक क्षमतामा कृत्रिम वृद्धि गर्न सक्यो भने प्राकृतिक मानव र प्रविधिद्वारा परिवर्तित मानवबीचको सीमा कहाँ रहनेछ? मानव हुनुको अर्थ जैविक संरचना मात्र हो कि चेतना, स्मृति, संवेदना र नैतिक उत्तरदायित्वको समष्टि?

यिनै प्रश्नका कारण विज्ञान कथा दार्शनिक विमर्शको प्रभावशाली विधा बन्छ। यसको प्रविधि बाह्य उपकरण हो। यसको कल्पना सम्भावित भविष्यको माध्यम हो। तर यसको अन्तिम सरोकार मानव अस्तित्वको अर्थ, मर्यादा र भविष्य हो। त्यसैले विज्ञान कथाको गहिराइ अन्तरिक्षको दूरीमा होइन, मानव चेतनाको गहिराइमा मापन हुन्छ।

आज विज्ञान कथा पहिलेभन्दा बढी प्रासंगिक छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, आनुवंशिक प्रविधि, रोबोटिक्स, क्वान्टम कम्प्युटिङ, स्वचालित प्रणाली र डिजिटल निगरानीले भविष्यलाई वर्तमानमै ल्याइरहेका छन्।

हिजो विज्ञान कथाको विषय बनेका केही अवधारणा आज वास्तविक अनुसन्धानका विषय बनेका छन्। यही कारणले विज्ञान कथा अब मनोरञ्जनको सीमित विधा मात्र रहेन। यो प्रविधि नीति, नैतिकता, शिक्षा र सामाजिक दर्शनका लागि पनि उपयोगी विमर्श बनेको छ।तर यसको लोकप्रियतासँग जोखिम पनि जोडिएको छ। प्रविधिको अन्धविश्वासले विज्ञान कथालाई केवल चम्किला उपकरणको प्रदर्शनीमा सीमित गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मानवीय संवेदना ओझेलमा पर्न सक्छ।वास्तविक विज्ञान कथा प्रविधिको स्तुति मात्र गर्दैन। यसले प्रविधिसँग प्रश्न गर्छ। शक्ति कसको हातमा पुग्छ भनेर सोध्छ। त्यसको लाभ कसलाई हुन्छ भनेर खोज्छ। त्यसको जोखिम कसले वहन गर्छ भनेर विचार गर्छ।

विज्ञान कथा मानव कल्पनाको विस्तारित क्षितिज हो। यसले वर्तमानको सीमाभन्दा पर हेर्न सिकाउँछ। यसले असम्भवजस्तो देखिने कुरालाई सम्भावनाको भाषामा प्रस्तुत गर्छ। तर यसको महत्त्व केवल भविष्यको अनुमानमा सीमित छैन।यसले वर्तमानलाई पुनर्विचार गर्न सिकाउँछ।यसले विज्ञानलाई नैतिकताको प्रश्नसँग जोड्छ। प्रविधिलाई मानवीय जिम्मेवारीसँग जोड्छ। भविष्यलाई सामाजिक न्यायसँग जोड्छ। र कल्पनालाई अनुसन्धानसँग जोड्छ।

जुल्स भर्नको अन्तरिक्ष यात्रा, एच. जी. वेल्सको समययात्रा, मेरी शेलीको वैज्ञानिक सिर्जना र आधुनिक चलचित्रको बाह्यजीवी पात्र ईटी—यी सबै फरक ऐतिहासिक क्षणका प्रतीक हुन्। तर तिनको अन्तर्य एउटै छ। त्यो हो—मानिसले आफूभन्दा ठूलो संसारको कल्पना गर्न सक्ने क्षमता।विज्ञान कथा त्यस क्षमताको साहित्यिक अभिव्यक्ति हो।

मानव सभ्यताको प्रगति केवल तथ्यबाट हुँदैन। तथ्यअघि प्रश्न जन्मिनुपर्छ। प्रश्नअघि कल्पना आवश्यक हुन्छ। कल्पनाले सम्भावनाको ढोका खोल्छ। विज्ञानले त्यस ढोकाबाट प्रवेश गर्छ। त्यसैले विज्ञान कथा भविष्यको भविष्यवाणीभन्दा बढी भविष्यको कल्पनाशील प्रयोग हो।यस अर्थमा विज्ञान कथा पढ्नु भनेको केवल एउटा कथा पढ्नु होइन। यो सम्भावित संसारहरूबारे सोच्नु हो। यो मानव सभ्यताको आगामी यात्राको मानसिक पूर्वाभ्यास हो। र अन्ततः यो एउटा गम्भीर प्रश्न हो,हामी भविष्यमा के निर्माण गर्न सक्छौँ भन्नेभन्दा पनि, हामी कस्तो भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छौँ?